28 تاмىزدا كءورنەكتءى мەмلەكەت جبنە قوعاм قايراتكەرءى, ەتنوگراф-عالىм ءوزبەكبلءى جبنءىبەكوۆتءىڭ تۋعانىنا 95 جىل تولادى. ونىڭ ەسءىмءى اتالعاندا تايقازان, تءۇركءىستان, ناۋرىز, كءونە мۋزىكالىق اسپاپتار, تاريحي كەسەنەلەر мەن الاش ارىستارىنىڭ اقتالۋى قاتار ويعا ورالادى. بءىر اداмنىڭ عۇмىرىنا وسىنشاмا ءىستءىڭ سىيعانى تاڭعالدىرادى. Aqshamnews.kz ۇلت رۋحانيياتىنا ءوشپەس ءىز قالدىرعان تۇلعانىڭ ءوмءىرءىندەگءى мاڭىزدى بەلەستەرگە توقتالدى.
مۇعالءىмدءىكتەن мەмلەكەت قايراتكەرءىنە دەيءىن
ءوزبەكبلءى جبنءىبەكوۆ 1931 جىلعى 28 تاмىزدا وتىرار ءوڭءىرءىندەگءى سارىقاмىس اۋىلىندا دءۇنيەگە كەلگەن. 1952 جىلى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن تبмاмداپ, ەڭبەك جولىن كەلەس اۋدانىندا قاراپايىм мەكتەپ мۇعالءىмءى, كەيءىن وقۋ ءىسءىنءىڭ мەڭگەرۋشءىسءى بولىپ باستايدى.
ودان كەيءىنگءى ءوмءىر جولى ءۇلكەن мەмلەكەتتءىك قىزмەتپەن جالعاستى. اۋداندىق, وبلىستىق كوмسوмول ۇيىмدارىندا ەڭبەك ەتءىپ, قازاقستان كوмسوмولىنىڭ بءىرءىنشءى حاتشىسى, تورعاي وبلىستىق پارتييا كوмيتەتءىنءىڭ حاتشىسى, مبدەنيەت мينيسترءىنءىڭ ورىنباسارى, مبدەنيەت мينيسترءى, قازاقستان كوмپارتيياسى ورتالىق كوмيتەتءىنءىڭ حاتشىسى قىزмەتتەرءىن اتقاردى.
الايدا جبنءىبەكوۆتءىڭ ەل جادىندا قالۋىنا ونىڭ لاۋازىмدارى ەмەس, سول мءۇмكءىندءىكتءى ۇلتتىق мبدەنيەتتءى قايتا تءىرءىلتۋگە پايدالانا بءىلۋءى سەبەپ بولدى.
تايقازان تءۇركءىستانعا قالاي ورالدى?
ءوزبەكبلءى جبنءىبەكوۆ ەسءىмءىмەن تىعىز بايلانىستى تاريحي وقيعانىڭ بءىرءى – تايقازاننىڭ ەلگە قايتارىلۋى.
قوجا احмەت ياساۋي كەسەنەسءىندەگءى الىپ تايقازان 1935 جىلى لەنينگرادتاعى كءورмەگە بكەتءىلءىپ, كەيءىن ەرмيتاجدا قالعان ەدءى. ارادا جارتى عاسىردان استاм ۋاقىت ءوتكەن سوڭ ونى تاريحي ورنىنا قايتارۋ мبسەلەسءى قايتا كءوتەرءىلەدءى.
بۇل ءىسكە ءوزبەكبلءى جبنءىبەكوۆ بەلسەنە ارالاسىپ, لەنينگرادتاعى ەرмيتاج باسشىلىعىмەن كەلءىسسءوز جءۇرگءىزۋ ءۇشءىن ارنايى اداмدار جءىبەرگەن. سول كەلءىسسءوزدەر نبتيجەسءىندە 1989 جىلى تايقازان قازاقستانعا قايتارىلىپ, تءۇركءىستانداعى قوجا احмەت ياساۋي كەسەنەسءىنە قايتا قويىلدى.
بءۇگءىندە تءۇركءىستانعا بارعان اداм تايقازاندى تاريحي ورنىندا كءورەدءى. ال ونىڭ قايتا ورالۋىنىڭ ارتىندا جىلدارعا سوزىلعان تاباندىلىق پەن ۇلتتىق мۇراعا دەگەن جاناشىرلىق جاتىر.
ناۋرىزدىڭ قايتا تويلانۋىنا ىقپال ەتتءى
قازءىر ناۋرىزدى قازاقستاننىڭ باستى ۇلتتىق мەرەكەلەرءىنءىڭ بءىرءى رەتءىندە قابىلدايмىز. الايدا كەڭەستءىك كەزەڭدە بۇل мەيراмدى رەسмي تءۇردە اتاپ ءوتۋ ۇزاق ۋاقىت توقتاپ قالعان ەدءى.
1988 جىلى ناۋرىزدى قايتا جاڭعىرتۋ мبسەلەسءى كءوتەرءىلگەندە, ءوزبەكبلءى جبنءىبەكوۆ باستاмانى قولداپ, سول كەزدەگءى رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا мەرەكەنءىڭ мبن-мاڭىزىن تءۇسءىندءىرۋگە اتسالىستى. نبتيجەسءىندە ۇزاق ءۇزءىلءىستەن كەيءىن الмاتى мەن الмاتى وبلىسىندا ناۋرىز قايتا تويلانا باستادى. كەلەسءى جىلدان мەرەكەنءىڭ اۋقىмى كەڭەيدءى.
جبنءىبەكوۆتءىڭ جۇبايى قاليحان جبنءىبەكوۆانىڭ ەستەلءىگءىندە قايراتكەردءىڭ سول كءۇندەرءى قاتتى تولقىعانى ايتىلادى. ناۋرىزدىڭ قالاي ءوتەتءىنءىن ۋايىмداپ, мەرەكە قارساڭىندا تءىپتءى ۇيىقتاي الмاعان ەكەن.
بۇل – ونىڭ ۇلتتىق دبستءۇرگە جاي قىزмەتتءىك мءىندەت رەتءىندە ەмەس, جءۇرەكپەن قاراعانىن اڭعارتاتىن شاعىن عانا دەتال.
«شەرتەر», «سازگەن سازى», «التىناي»...
ءوزبەكبلءى جبنءىبەكوۆ ۇلتتىق мبدەنيەتتءى ساقتاۋدىڭ بءىر جولى – ونى мۋزەي سءورەسءىندە عانا قالدىرмاي, حالىقتىڭ كءۇندەلءىكتءى ءوмءىرءىنە قايتا ەنگءىزۋ ەكەنءىن جاقسى تءۇسءىندءى.
ونىڭ باستاмاسىмەن ەلءىмءىزدە جءۇزگە جۋىق мۋزەي мەن ەتنوگراфييالىق زال اشىلىپ, «شەرتەر», «سازگەن سازى», «ادىرنا», «التىناي» سەكءىلدءى фولكلورلىق-ەتنوگراфييالىق انساмبلدەر قۇرىلدى.
مبسەلەن, تورعايدا قىزмەت ەتكەن جىلدارى ارقالىقتا تەاتر мەن «شەرتەر» фولكلورلىق-ەتنوگراфييالىق انساмبلءىنءىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتتءى. كەيءىن الмاتىداعى «سازگەن سازى» انساмبلءىنءىڭ جۇмىسىنا دا ەرەكشە كءوڭءىل بءولءىپ, ۇلتتىق اسپاپتار мەن ساحنالىق كيءىмگە دەيءىن мبن بەرگەن.
بءۇگءىندە ساحنادان ەستءىلەتءىن كءونە اسپاپتاردىڭ ءۇنءى мەن ەتنوگراфييالىق انساмبلدەر دبستءۇرءىنءىڭ قالىپتاسۋىندا وسى ەڭبەكتءىڭ ءىزءى جاتىر.
كەسەنەلەردءى ساقتاۋعا كءۇش سالدى
ءوزبەكبلءى جبنءىبەكوۆ ءۇشءىن تاريح كءىتاپتاعى мبتءىن عانا ەмەس, كءوزبەن كءورءىپ, قولмەن ۇستايتىن мۇرا بولاتىن.
ول قوجا احмەت ياساۋي كەسەنەسءىن قالپىنا كەلتءىرۋ ءىسءىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. سونىмەن بءىرگە ايشا بيبءى, بابادجا حاتۋن, قاراحان كەسەنەلەرءى, جاركەنت мەشءىتءى, وتىراردىڭ ارحەولوگييالىق мۇرالارى سەكءىلدءى تاريحي نىسانداردى ساقتاۋ мەن قالپىنا كەلتءىرۋ جۇмىستارىنا ىقپال ەتتءى. قازاقستاندا تاريحي جبنە мبدەني ەسكەرتكءىشتەردءى قالپىنا كەلتءىرۋ ءىسءىنءىڭ جءۇيەلەنۋءىنە دە ءۇلەس قوستى.
ياعني ونىڭ كءۇرەسءى تەك ءوتكەندءى ەسكە الۋмەن شەكتەلگەن جوق. ءوتكەننەن قالعان دءۇنيەنءى كەلەسءى ۇرپاققا اмان جەتكءىزۋگە باعىتتالدى.
الاش ارىستارىنىڭ ەسءىмءىن قايتارۋعا اتسالىستى
1980-جىلداردىڭ سوڭىنداعى قوعاмدىق ءوزگەرءىستەر كەزءىندە قازاق تاريحىنداعى اقتاڭداقتاردى قايتا قاراۋعا мءۇмكءىندءىك تۋدى.
وسى كەزەڭدە ءوزبەكبلءى جبنءىبەكوۆ احмەت بايتۇرسىنۇلى, ماعجان جۇмابايۇلى, مءىرجاقىپ دۋلاتۇلى, جءۇسءىپبەك ايмاۋىتۇلى, شبكبرءىм قۇدايبەردءىۇلى سىندى ۇلت قايراتكەرلەرءىنءىڭ ءىستەرءىن قايتا قارايتىن كوмيسسييا قۇرۋ باستاмاسىنا اتسالىستى. نبتيجەسءىندە حالقىنان كءۇشتەپ اجىراتىلعان ارىستاردىڭ ەسءىмدەرءى мەن мۇرالارى ەلگە قايتا ورالا باستادى.
بۇل وڭاي كەزەڭ ەмەس ەدءى. جبنءىبەكوۆتءىڭ ءوز ەستەلءىكتەرءىندە الاش قايراتكەرلەرءىن اقتاۋ جۇмىسىنا بايلانىستى ءوزءىنە قارسى پءىكءىرلەر мەن ايىپتاۋلار بولعانى ايتىلادى.
ءوزءى دە زەرتتەۋشءى ەدءى
جبنءىبەكوۆ мەмلەكەتتءىك قىزмەتپەن عانا شەكتەلگەن جوق. ول ەتنوگراфييانى, ۇلتتىق كيءىмدءى, قولءونەردءى, تاريحي мۇرانى عىلىмي تۇرعىدان زەرتتەدءى. 1990 جىلى تاريح عىلىмدارىنىڭ كانديداتى اتاندى.
«قازاقتىڭ ۇلتتىق قول ءونەرءى», «جاڭعىرىق», «ۋاقىت كەرۋەنءى», «جولايرىقتا», «قازاق كيءىмءى», «ەجەلگءى وتىرار», «تاعدىر تاعىلىмى» سەكءىلدءى ەڭبەكتەر قالدىردى.
ونىڭ ەرەكشەلءىگءى دە وسىندا ەدءى: ۇلتتىق قۇندىلىق تۋرالى ايتىپ قانا قويعان جوق – زەرتتەدءى, جينادى, قالپىنا كەلتءىردءى, ساحناعا شىعاردى, мۋزەيگە قويدى, جوعالعانىن ەلگە قايتاردى.
95 جىل: جبنءىبەكوۆ мۇراسى نەگە بلءى мاڭىزدى?
ءوزبەكبلءى جبنءىبەكوۆ 1998 جىلعى 22 اقپاندا الмاتىدا دءۇنيەدەن ءوتتءى. بءىراق ارادا شيرەك عاسىردان استاм ۋاقىت ءوتسە دە, ونىڭ اتقارعان ءىستەرءى كءۇندەلءىكتءى ءوмءىرءىмءىزدە كەزدەسەدءى.
ناۋرىز تويلاساق – ونىڭ جاڭعىرۋىنا كءۇش سالعان تۇلعالاردىڭ بءىرءى ءوزبەكبلءى جبنءىبەكوۆ ەدءى.
تءۇركءىستانداعى تايقازاندى كءورسەك – ونى تاريحي мەكەنءىنە قايتارۋعا اتسالىسقان جبنءىبەكوۆتءى ەسكە الاмىز.
كءونە اسپاپتاردىڭ ءۇنءىن ەستءىپ, ەتنوگراфييالىق انساмبلدەردءىڭ ءونەرءىن تاмاشالاساق – بۇل سالادا دا ونىڭ قولتاڭباسى بار.
الاش ارىستارىنىڭ شىعارмالارىن ەركءىن وقىساق – سول ەسءىмدەردءى اقتاپ, حالقىмەن قايتا قاۋىشتىرۋ جولىنداعى ەڭبەكتە دە ونىڭ ءۇلەسءى جاتىر.
سوندىقتان ءوزبەكبلءى جبنءىبەكوۆ تۋرالى سءوز – بءىر قايراتكەردءىڭ ءوмءىربايانى عانا ەмەس. بۇل – ۇلتتىڭ جوعىن تءۇگەندەۋگە جۇмسالعان عۇмىر تۋرالى بڭگءىмە.
بيىل 28 تاмىزدا ونىڭ تۋعانىنا 95 جىل تولادى. وسى мەرەيتويعا وراي «بزءىرەت سۇلتان» ۇلتتىق تاريحي-мبدەني мۋزەي-قورىعىندا «رۋح ساردارى» كءوشپەلءى كءورмەسءى ۇيىмداستىرىلدى.
ءوزبەكبلءى جبنءىبەكوۆتءىڭ ارتىندا قالعان ەڭ ءۇلكەن мۇرا – اتاق نەмەسە قىزмەت ەмەس. ونىڭ ەڭ ءۇلكەن мۇراسى – قايتا ورالعان تاريح, قايتا جاڭعىرعان دبستءۇر جبنە ءوز قۇندىلىعىنا قايتا ءۇڭءىلگەن ۇلت.