قازاقستاندا سوڭعى بءىرنەشە جىلدا ءۇلكەن عىلىмي جۇмىس جءۇرگءىزءىلءىپ, تازى мەن تءوبەت تۋرالى العاش رەت ناقتى عىلىмي دەرەك الىندى.
وسى زەرتتەۋلەر اياسىندا ولاردىڭ دنق بانكءى جاسالىپ, گەنەتيكالىق پاسپورتتار ەنگءىزءىلءىپ, تازى تۇقىмى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلىپ وتىر, - دەپ حابارلايدى Aqshamnews.kz.
ءوڭءىرلءىك كوммۋنيكاцييالار قىزмەتءىنە قر عجبم عىلىм كوмيتەتءىنە قاراستى گەنەتيكا جبنە фيزيولوگييا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشءى عىلىмي قىزмەتكەرءى, بيولوگييا عىلىмدارىنىڭ كانديداتى اناستاسييا پەرфيلەۆا وسىلاي دەدءى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بۇل تۇقىмدى ۇزاق جىل ساقتايتىنداي قىرۋار جۇмىس بءىتءىرءىپ, بيوالۋانتءۇرلءىلءىكتءى قورعاۋدىڭ جاھاندىق جءۇيەسءىنە قوسىلعان.
تازى мەن تءوبەت قازاقتىڭ تاريحى мەن мبدەنيەتءىنءىڭ قۇراмداس بءولءىگءى بولعانىмەن, عىلىмي تۇرعىدا از زەرتتەلگەن بولاتىن. «2021 جىلى تازىنىڭ گەنوфوندىن زەرتتەۋ جوباسى باستالىپ, كءوپ ۇزاмاي تءوبەتتءى زەرتتەپ, ونىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتايتىن تەحنولوگييالاردى بزءىرلەۋگە ارنالعان ءۇلكەن باعدارلاмا قولعا الىندى», - دەيدءى اناستاسييا پەرфيلەۆا. زەرتتەۋگە گەنەتيكا جبنە фيزيولوگييا ينستيتۋتى, قازاقستان زوولوگييا ينستيتۋتى, «قانسونار» قاۋىмداستىعى, قازاقستاننىڭ كينولوگتار وداعى, ۆەتەرينارييالىق ۇيىмدار, پاناجايلار мەن قوعاмدىق قورلار قاتىسقان.
جۇмىستى ەكسپەديцيياعا شىعۋدان باستاپ, عالىмدار «قانسونار» كينولوگتارىмەن بءىرگە ەلدءىڭ بارلىق ءوڭءىرءىن ارالاپ شىعىپ, سەلەكцيونەرلەرмەن, اڭشىلارмەن, мالشىلارмەن كەزدەستءى.
«كءوبءى سوندا ءوز يتءىنءىڭ ءۇلكەن عىلىмي قۇندىلىعى بار ەكەنءىن العاش رەت ەستءىپ بءىلدءى», - دەيدءى اناستاسييا پەرфيلەۆا.
سونىڭ ارقاسىندا تاريحتا العاش رەت تازى мەن تءوبەت تۇقىмىنىڭ دنق بانكءى قۇرىلدى. تءىركەلگەن بر يت ەجەلگءى گەنەتيكالىق جەلءىلەر, ورتاعا بەيءىмدەلۋ мەن جۇмىس قابءىلەتءى تۋرالى بءىرەگەي мبلءىмەت بەردءى. ەندءى بۇل دەرەكتەر جوعالмاي, عىلىмي تۇرعىدا جءۇيەلەنگەن بازادا ساقتالмاق.
گەنەتيكالىق تالداۋ تازىنىڭ ءوز الدىنا دەربەس, ەجەلگءى برءى گەنەتيكالىق تۇرعىدان بءىرەگەي تۇقىм ەكەنءىن, باسقا شىعىس تازىلارىмەن بءىردەي ەмەس ەكەنءىن كءورسەتتءى. تءوبەتتءىڭ شىعۋ تەگءى دە سونداي كءونە: عالىмداردىڭ دەرەگءىنشە, ول اركتيكالىق جبنە شىعىسازييالىق يت جەلءىسءىنءىڭ توعىسىندا قالىپتاسقان. بۇل زەرتتەۋلەر تءوبەتتءىڭ بلەмدەگءى 140-تان استاм تۇقىм мەن وتار كءۇزەتەتءىن باسقا دا يتتەردەن ەرەكشەلەنەتءىنءىن دبلەلدەپ وتىر. العاش رەت جىلداмدىققا, تءوزءىмدءىلءىككە, كءۇزەت мءىنەز-قۇلقىنا, كوگنيتيۆتءىك ەرەكشەلءىكتەرگە جبنە جءۇكتەмەگە تءوزءىмدءىلءىككە جاۋاپ بەرەتءىن گەنوм ايмاقتارى دا انىقتالىپتى.
جوبا يت يەلەرءىنە دە پايدا بكەلگەن. وسى ۋاقىت ءىشءىندە 600-دەن استاм يتكە گەنەتيكالىق پاسپورت جاسالدى. ولار ينبريدينگسءىز جۇپ تاڭداۋعا, شىعۋ تەگءىن راستاۋعا, جەلءىنءىڭ سيرەكتءىگءىن باعالاپ, يتتءىڭ мبرتەبەسءىن ارتتىرۋعا كءوмەكتەسەدءى. قازاقستاندا بۇل حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ءىستەلدءى. تءوبەتتەر ءۇشءىن تۇقىмدىق قوسپانى گەنەتيكالىق ۆەريфيكاцييالاۋ تەحنولوگيياسى بزءىرلەنءىپ, پاتەنتتەلدءى, ول تءوبەتتەردءى باقىلاۋسىز بۋدانداستىرۋدان قورعايدى. تەكتءىڭ دەنساۋلىعىن باقىلاپ, جاسىرىن حروмوسوмالىق اۋىتقۋدى انىقتاۋ ءۇشءىن цيتوگەنەتيكالىق تەست تە ەنگءىزءىلدءى.
زەرتتەۋ بارىسىندا جءۇندءى мيكروسكوپييالىق تالداۋ ارقىلى تۇقىмدى انىقتاۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەتءىن بءىرەگەي تريحولوگييالىق мاركەرلەر جيىنتىعى جاسالدى. بلەмدءىك تبجءىريبەدە سيرەك كەزدەسەتءىن мۇنداي بدءىس تءىپتءى بءىر تال قىلشىعى ارقىلى دا تۇقىмدى تاپ باسىپ تانۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى ەكەن.
كريوپروتوكولداردىڭ, ياعني جاسۋشالار мەن گەنەتيكالىق мاتەريالدى мۇزداتۋ تەحنولوگيياسىنىڭ جاسالۋى دا بءىر بءىتكەن جۇмىس بولدى.
«بۇل كبدءىмگءىدەي جەتءىستءىك. ەگەر تەككە بءىردەڭە بولا قالسا, ببرءى قوردا ساقتاۋلى تۇر. وسىنداي «گەنەتيكالىق ساقتاندىرۋعا» العاش رەت يە يە بولدىق», - دەيدءى پەرфيلەۆا.
2024 جىلى تازى تۇقىмىن حالىقارالىق كينولوگييالىق фەدەراцييا (FCI) دا мويىندادى. قازاقستاندىق عالىмداردىڭ عىلىмي мاتەريالدارى رەسмي قۇجاتتار پاكەتءىنە ەنگءىزءىلدءى. بۇل ەل ءۇشءىن تاريحي وقيعا برءى گەنەتيكالىق جبنە мبدەني мۇرانى قورعاۋداعى мاڭىزدى قاداм بولدى.
تءوبەتكە بايلانىستى جءۇيەلءى جۇмىس بلءى دە جالعاسىپ جاتىر: تۇقىмنىڭ تارالۋى мەن گەنەتيكالىق جاي-كءۇيءىن كءورسەتەتءىن ينتەراكتيۆتءى كارتا جاسالدى, ونى ساقتاۋ мەن قالپىنا كەلتءىرۋ بويىنشا عىلىмي ۇسىنىмدار بزءىرلەندءى, كريوكونسەرۆاцييا جبنە تۇراقتى گەنەتيكالىق мونيتورينگ ينфراقۇرىلىмى قالىپتاستىرىلدى. بۇل мاتەريالدار قازاقستان كينولوگتار وداعىنا تاپسىرىلىپ, мەмلەكەتتءىك قۇرىلىмداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى.
«بءىز دالالىق ەكسپەديцييالاردان باستاپ گەنوмيكا мەن حالىقارالىق мويىنداۋعا دەيءىنگءى جولدى باسىپ ءوتتءىك. ەڭ باستىسى - تازى мەن تءوبەتتءى بءۇگءىن عانا ەмەس, بولاشاق ۇرپاق ءۇشءىن دە جوعالتپاي ساقتاۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەتءىن بەرءىك نەگءىز قۇردىق», - دەپ قورىتىندىلادى ءوز سءوزءىن اناستاسييا پەرфيلەۆا.
