AQSH-ta Venesýela prezıdenti Nıkolas Madýro men jubaıy Sılıa Floresti arnaıy operasıa barysynda ustaldy. Aqparattyq portaldar men jelini shýlatqan oqıǵanyń hronologıasy qandaı? Venesýela qandaı el jáne nege Tramp onyń basshysyn tutqyndady? Suraq kóp árıne. Aqshamnews.kz tilshisi osy taqyryp týraly táptishtep beredi.
Venesýelada ne bolyp jatyr?
Venesýela - Ońtústik Amerıkanyń soltústiginde, Karıb teńizi men Atlant muhıtynyń jaǵalaýynda ornalasqan el. Aýmaǵynyń batysy Kolýmbıamen, ońtústigi Brazılıamen, shyǵysy Gaıanamen shektesedi. Ispanıadan táýelsizdigin 1811 jylǵy 5 shildede jarıalaǵan (ulttyq mereke retinde atalady). Keıin táýelsizdik soǵysy nátıjesinde egemendigi nyǵaıǵan.
Qańtardyń 3-ine qaraǵan túni Venesýelada AQSH arnaıy kúshteri operasıa júrgizip, Nıkolas Madýro men birinshi hanym Sılıa Floresti qamaýǵa alyp, AQSH-qa áketkeni týraly aqparat tarady. Oqıǵadan keıin Madýro Nú-Iorkte qamaýda bolyp, sotqa jetkiziletini aıtyldy.
sýret: Matias Delacroix/AP Photo/
Operasıa barysynda Karakasta jáne birqatar nysandar mańynda soqqylar bolǵany, ınfraqurylymǵa áser etkeni jáne qaza tapqandar bar ekeni de habarlandy. Bul jaǵdaı BUU alańynda da talqylanbaq.
Oqıǵadan keıin el ishinde kóńil kúı ekiudaı: keı óńirlerde “saqtyq pen belgisizdik” basym bolsa, keıbir azamattar dúrbeleńge boı aldyryp, azyq-túlikke suranys artqany týraly dabyl qaǵyp jatyr.
sýret: Venesýela astanasyna jasalǵan soqqy
Sonymen qatar Venesýelanyń Joǵarǵy soty vıse-prezıdent Delsı Rodrıgeske ýaqytsha prezıdenttik ókilettikterdi berý týraly sheshim shyǵarǵany habarlandy.
Madýronyń ustalýy jáne Tramptyń saıasatyna baǵa
AQSH-ta Madýro men Sılıa Floreske esirtki aınalymy jáne qarý-jaraqqa qatysty zańsyz áreketteri úshin aıyp taǵylǵany, istiń Manhettendegi federaldy sotta qaralatyny aıtyldy. Reuters málimetinshe, aıyptaýlar narko-terrorızm jáne esirtki/qarý qylmystary boıynsha aýyr baptardy qamtıdy.
Tramp bolsa Venesýelada “qaýipsiz ári durys” bılik tranzıti bolǵanǵa deıin AQSH-tyń eldiń baǵytyn ýaqytsha “basqarýǵa” daıyn ekenin aıtyp, munaı sektoryna amerıkalyq kompanıalardyń qaıta kiretinin meńzegen. Bul ustanym birqatar sheteldik BAQ-ta keńinen talqylandy.
Energetıka faktory da bul daǵdarystyń ózegine aınalyp otyr. Venesýelada álemdegi eń iri dáleldengen munaı qory bar (shamamen 303 mlrd barel) ekenin AQSH Energetıkalyq aqparat basqarmasy (EIA) kórsetedi.
sýret: ustalǵan Venesýela prezıdenti
Halyqaralyq reaksıa da árkelki bolyp tur: Madýronyń odaqtastary Vashıngtondy egemendik pen halyqaralyq quqyqty buzdy dep aıyptasa, ózge elder “halyqaralyq quqyq normalaryn saqtaý kerek” degen saq pozısıa ustanyp otyr.
Al BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh bul jaǵdaıdy “qaýipti presedent” dep baǵalaǵany aıtyldy.
Venesýelanyń keleshegi ne bolmaq?
Qysqa merzimde ózekti túıtkilge aınalǵan negizgi suraq: ishki basqarýdyń qulamaı saqtalýy jáne kúshtik qurylymdardyń kimge baǵynatyny talqyǵa tústi. Qazir Joǵarǵy sot sheshimi boıynsha Delsı Rodrıges ýaqytsha ókilettilikke ıe bolǵanymen, el ishindegi saıası tepe-teńdik, elıtalar men áskerdiń pozısıasy anyqtaýshy faktorǵa aınalady.
Ekinshi iri túıin – sanksıalar men munaı saıasaty. Reuters-tiń taldaýynsha, saıası tranzıt jáne sanksıalyq rejımniń ózgerýi Venesýela munaı óndirisin orta jáne uzaq merzimde ósirýi múmkin, biraq óndiristi qalpyna keltirý iri ınvestısıa men ýaqytty qajet etedi.
sýret: Reuters © Marco Bello
Úshinshi másele – qaıtalama soqqy qaýpi. Birqatar aqparat kózderi Tramp ákimshiligi Venesýela bıligi AQSH talaptaryn oryndamasa, áskerı qysymnyń jalǵasýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaıtynyn jazdy.
"Qazaqstan da sabaq alýǵa tıis": saıası sarapshy pikiri
Saıası sarapshy Perdehan Shámshıev bul operasıaǵa quqyqtyq baǵa berýde saqtyq qajet ekenin aıtady:
Perdehan Shámshıev
saıası sarapshy
"Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qalyptasqan halyqaralyq quqyq turǵysynan bul zańsyz áreket. Biraq qazir halyqaralyq quqyq daǵdarysta. Sondyqtan Tramptyń Venesýeladaǵy operasıasyn zańdy ne zańsyz dep dóp basyp aıtý qıyn. Madýro qalaı saılansa da, eldiń legıtımdi prezıdenti. Onyń taǵdyryn óz halqy sheshýge tıis edi. BUU Bas Assambleıasy men Qaýipsizdik Keńesi, Adam quqyǵy boıynsha komısıalar bar. Sondaı-aq Halyqaralyq sotty umytpaǵan jón", – deıdi sarapshy.
Shámshıevtiń pikirinshe, operasıanyń astarynda geoekonomıkalyq esep basym:
"Qazir quqyqtyń emes, kúshtiniń zamany. Osy turǵydan qarasaq, Tramptyń operasıasy Venesýelanyń munaı sektoryn baqylaýda ustaýǵa baǵyttalǵan áreketke uqsaıdy. Esirtkimen kúres, adam quqyǵyn qorǵaý – syltaý ǵana. Bılikke kim kelse de, eldiń munaı sektory amerıkalyq bızneske táýeldi bolyp qalady", – dedi ol.
Qazaqstan úshin qorytyndy:
"Bul keısten Qazaqstan da sabaq alýǵa tıis. Barynsha Tramptyń qubylmaly syrtqy saıasatyna beıimdelip, iskerlik qarym-qatynasty jalǵastyrý qajet", – deıdi Perdehan Shámshıev.