AQSh-ta Venesuela prezıdentí Nıkolas Maduro men jūbaıy Sılıya Florestí arnaıy operatsıya barysynda ūstaldy. Aqparattyq portaldar men jelíní shulatqan oqıǵanyń hronologıyasy qandaı? Venesuela qandaı el jáne nege Tramp onyń basshysyn tūtqyndady? Sūraq kóp árıne. Aqshamnews.kz tílshísí osy taqyryp turaly táptíshtep beredí.
Venesuelada ne bolyp jatyr?
Venesuela - Ońtústík Amerıkanyń soltústígínde, Karıb teńízí men Atlant mūhıtynyń jaǵalauynda ornalasqan el. Aumaǵynyń batysy Kolumbıyamen, ońtústígí Brazılıyamen, shyǵysy Gayanamen shektesedí. Ispanıyadan táuelsízdígín 1811 jylǵy 5 shíldede jarıyalaǵan (ūlttyq mereke retínde atalady). Keıín táuelsízdík soǵysy nátıjesínde egemendígí nyǵaıǵan.
Qańtardyń 3-íne qaraǵan túní Venesuelada AQSh arnaıy kúshterí operatsıya júrgízíp, Nıkolas Maduro men bírínshí hanym Sılıya Florestí qamauǵa alyp, AQSh-qa áketkení turaly aqparat tarady. Oqıǵadan keıín Maduro Nyu-Iorkte qamauda bolyp, sotqa jetkízíletíní aıtyldy.
suret: Matias Delacroix/AP Photo/
Operatsıya barysynda Karakasta jáne bírqatar nysandar mańynda soqqylar bolǵany, ınfraqūrylymǵa áser etkení jáne qaza tapqandar bar ekení de habarlandy. Būl jaǵdaı BŪŪ alańynda da talqylanbaq.
Oqıǵadan keıín el íshínde kóńíl kúı ekíūdaı: keı óńírlerde “saqtyq pen belgísízdík” basym bolsa, keıbír azamattar dúrbeleńge boı aldyryp, azyq-túlíkke sūranys artqany turaly dabyl qaǵyp jatyr.
suret: Venesuela astanasyna jasalǵan soqqy
Sonymen qatar Venesuelanyń Joǵarǵy soty vıtse-prezıdent Delsı Rodrıgeske uaqytsha prezıdenttík ókílettíkterdí beru turaly sheshím shyǵarǵany habarlandy.
Maduronyń ūstaluy jáne Tramptyń sayasatyna baǵa
AQSh-ta Maduro men Sılıya Floreske esírtkí aınalymy jáne qaru-jaraqqa qatysty zańsyz áreketterí úshín aıyp taǵylǵany, ístíń Manhettendegí federaldy sotta qaralatyny aıtyldy. Reuters málímetínshe, aıyptaular narko-terrorızm jáne esírtkí/qaru qylmystary boıynsha auyr baptardy qamtıdy.
Tramp bolsa Venesuelada “qauípsíz árí dūrys” bılík tranzıtí bolǵanǵa deıín AQSh-tyń eldíń baǵytyn uaqytsha “basqaruǵa” daıyn ekenín aıtyp, mūnaı sektoryna amerıkalyq kompanıyalardyń qaıta kíretínín meńzegen. Būl ūstanym bírqatar sheteldík BAQ-ta keńínen talqylandy.
Energetıka faktory da būl daǵdarystyń ózegíne aınalyp otyr. Venesuelada álemdegí eń írí dáleldengen mūnaı qory bar (shamamen 303 mlrd barrel) ekenín AQSh Energetıkalyq aqparat basqarmasy (EIA) kórsetedí.
suret: ūstalǵan Venesuela prezıdentí
Halyqaralyq reaktsıya da árkelkí bolyp tūr: Maduronyń odaqtastary Vashıngtondy egemendík pen halyqaralyq qūqyqty būzdy dep aıyptasa, ózge elder “halyqaralyq qūqyq normalaryn saqtau kerek” degen saq pozıtsıya ūstanyp otyr.
Al BŪŪ Bas hatshysy Antonıu Guterrısh būl jaǵdaıdy “qauíptí pretsedent” dep baǵalaǵany aıtyldy.
Venesuelanyń keleshegí ne bolmaq?
Qysqa merzímde ózektí túıtkílge aınalǵan negízgí sūraq: íshkí basqarudyń qūlamaı saqtaluy jáne kúshtík qūrylymdardyń kímge baǵynatyny talqyǵa tústí. Qazír Joǵarǵy sot sheshímí boıynsha Delsı Rodrıges uaqytsha ókílettílíkke ıe bolǵanymen, el íshíndegí sayası tepe-teńdík, elıtalar men áskerdíń pozıtsıyasy anyqtaushy faktorǵa aınalady.
Ekínshí írí túıín – sanktsıyalar men mūnaı sayasaty. Reuters-tíń taldauynsha, sayası tranzıt jáne sanktsıyalyq rejımníń ózgeruí Venesuela mūnaı óndírísín orta jáne ūzaq merzímde ósíruí múmkín, bíraq óndírístí qalpyna keltíru írí ınvestıtsıya men uaqytty qajet etedí.
suret: Reuters © Marco Bello
Úshínshí másele – qaıtalama soqqy qaupí. Bírqatar aqparat kózderí Tramp ákímshílígí Venesuela bılígí AQSh talaptaryn oryndamasa, áskerı qysymnyń jalǵasuy múmkín ekenín joqqa shyǵarmaıtynyn jazdy.
"Qazaqstan da sabaq aluǵa tıís": sayası sarapshy píkírí
Sayası sarapshy Perdehan Shámshıev būl operatsıyaǵa qūqyqtyq baǵa berude saqtyq qajet ekenín aıtady:
Perdehan Shámshıev
sayası sarapshy
"Ekínshí dúnıejúzílík soǵystan keıín qalyptasqan halyqaralyq qūqyq tūrǵysynan būl zańsyz áreket. Bíraq qazír halyqaralyq qūqyq daǵdarysta. Sondyqtan Tramptyń Venesueladaǵy operatsıyasyn zańdy ne zańsyz dep dóp basyp aıtu qıyn. Maduro qalaı saılansa da, eldíń legıtımdí prezıdentí. Onyń taǵdyryn óz halqy sheshuge tıís edí. BŪŪ Bas Assambleyasy men Qauípsízdík Keńesí, Adam qūqyǵy boıynsha komıssıyalar bar. Sondaı-aq Halyqaralyq sotty ūmytpaǵan jón", – deıdí sarapshy.
Shámshıevtíń píkírínshe, operatsıyanyń astarynda geoekonomıkalyq esep basym:
"Qazír qūqyqtyń emes, kúshtíníń zamany. Osy tūrǵydan qarasaq, Tramptyń operatsıyasy Venesuelanyń mūnaı sektoryn baqylauda ūstauǵa baǵyttalǵan áreketke ūqsaıdy. Esírtkímen kúres, adam qūqyǵyn qorǵau – syltau ǵana. Bılíkke kím kelse de, eldíń mūnaı sektory amerıkalyq bızneske táueldí bolyp qalady", – dedí ol.
Qazaqstan úshín qorytyndy:
"Būl keısten Qazaqstan da sabaq aluǵa tıís. Barynsha Tramptyń qūbylmaly syrtqy sayasatyna beıímdelíp, ískerlík qarym-qatynasty jalǵastyru qajet", – deıdí Perdehan Shámshıev.