«Toı dese qu bas domalaıdy» degen qazaqtyń toıǵa degen kóńílí men nıetí erekshe, «jınaǵanyń toıǵa shashylsyn» deuí de halqymyzdyń quanyshtan eshteńesín ayamaıtynyna dálel. Árıne, «quanyshty bólísseń, kóbeıedí», kúıbeń tírlíkten bír sát bas kóteríp, jaqynyńnyń toıyna atsalysyp, kóńíl kótergenníń nesí aıyp dersíz, bíraq sońǵy jyldary «toı toı bolmaı, bala-shaǵa jep kettí» bolyp júrgení kóptí qynjyltady. Bala-shaǵa degenge úlkendermen eríp baryp, ayaqqa oralǵy bolatyn kíshkentaılar dep qaldyńyz ba, ol ózínshe bólek áńgíme. Búgíngí sóz – toıdyń qalaı ótuíne tíkeleı jauapty – asabaǵa arnalady, naqtyraq aıtqanda toı basqarǵan keı «balanyń» mádenıetí men sóz saptauy, tálímí men tárbıesí syn kótermeıtíní turaly.
«Asabalyq – atan túıege júk bolar jauapkershílígí bar kásíp» degen Almat Bolatūly ókíníshke qaraı, áríptesteríníń toıǵa daıyndyqsyz baratynyn, ízdenbeıtínín aıtty. Onyń aıtuynsha, kópshílíktí dańǵaza shumen, arzan kúlkímen, qyzyqsyz, tūrpaıy oıyndarmen ūstap otyru ūyat, ózgeníń uaqytyn ūrlaumen teń obal. Aqshaǵa jaldansań da, tegín basqarsań da bíreudíń quanyshyn oıyndaǵydaı etíp ótkízuge bílímíń de, aıtar sózíń de, daıyndaǵan oıynyń da laıyqty bolsyn, olaı bolmasa, asabalardyń atyna kír keltírmeı tynysh júrgen abzal», degen píkír bíldírdí.
Al abaıtanushy Omar Jálel qazírgí toılarda qonaqtardy ózíne qaratu úshín avtokratıyalyq, totalıtarlyq ádís qoldanylatynyn aıtady.
«20-ǵasyrda palatkada ótken toılar áldeqaıda maǵynaly bolatyn. Óıtkení qonaqtardyń toıdan qarny ǵana emes, kóńílí de toıyp qaıtatyn, halyqtyń toıy edí. Kádímgídeı ol toıǵa daıyndalatyn, bíraq eshqandaı ánshí shaqyrylmaıtyn, arnaıy asaba da bolmaıtyn, sol auyldyń jígítí basqara beredí, halyq keremet demalyp qaıtatyn, án aıtyp, íshíndegí sherín shyǵaratyn, kóńílín emdeıtín. Toıdaǵy muzykany qatty qoyatyny sonshalyq, qasyńdaǵy adammen de sóılese almaısyń. Būl ádeıí ístelínedí. Jappaı psıhozǵa shaldyqtyrudy kózdeıdí. Sen sol jerdegí ahualdan shyqpauyń kerek. Adamdarǵa sóılesuge mūrsha berílmeıdí. Barlyǵy toı basqarushynyń auzyna qarap otyru kerek. Sonyń yńǵaıymen júríp-tūryp, yǵyna jyǵylu kerek. Būl toıdaǵy avtokratıyalyq, totalıtarlyq ádís qoı», dedí Omar Jálel.
Toıdaǵy ospadar oıyn, tūrpaıy qaljyńnyń neshe túrín áleumettík jelíden baıqap qalamyz. Būl asabanyń álsízdígíne qosa toıshyl qauymnyń da talǵamynyń tómendegínen habar beretín jaı. Quanysh eken dep ekíleníp bılegendí de, abyroıynyń aırandaı tógílgeníne qaramaı qūlaǵansha oıynmen áure bolǵandardy da jelníń betín jalpaq jūrtqa jarıya etíp keledí.
Toı-tomalaqtyń az kezínde mūndaı óreskel áreketter baıqala qoımaıtyn. Qazír toıdyń túrí kóbeıgen tūsta nebír masqaraǵa kuá bolyp kelemíz. Būryn úılenu toıy, mereıtoı sıyaqty eleulí quanyshty ǵana toı retínde atap ótetín bolsa, qazír balanyń besíkke saluynan bastap meıramhanada jasalatyn jıynnyń qarasy kóbeıdí.
«Shanshar» ázíl-syqaq teatrynyń akterí Júsíp Aqshoranyń myna bír píkírí kóńílge qondy. Akter 200-250 adamnyń basyn qosyp, súndet toı, besík toı jasaıtyn ata-ananyń kóbeıgenín aıtady. Ázílkeshtíń píkírínshe, úılenu toıy men ūzatu toıdy ǵana jasaǵan oryndy eken.
«Toıdy toqtatu kerek. Jartysynan kóbín alyp tastau kerek. Úılenu toıy men ūzatu toıy qalsyn. Būrynda súndet toı degen bolmaǵan edí ǵoı. Mal soıyp, qūran oqytyp, aqsaqaldardyń batasyn alsa boldy. Besík toıdyń ne keregí bar? Kezínde bes kempír kelíp, besíkke salyp, kámpıtín shashyp ketetín», deıdí akter.
Óner ıesí toıǵa shaqyrylǵan qonaqtyń barlyǵy quanyshty bólísu úshín shyn nıetímen kelmeıtínín de sóz ettí.
«Qazír 200-250 adam shaqyrasyń. Alystaǵy aǵaıyndaryńdy shaqyrasyń. Olardyń barlyǵy shyn nıetímen quanyp kele jatyr deısíń be? «Bále boldy ǵoı osy. Ótkende ǵana toı jasap edí» dep keledí. Jolda da neshe túrlí jaǵdaı bolady, qaıtys bolǵandar da bar. Yubıleı degen de bar. Bíreudíń tuǵan kúníníń kímge ne keregí bar? Tusań ózíń úshín tudyń», deıdí akter.
Toıdaǵy ersí ádettíń bírí jáne kópshílktí ūyatqa qaldyryp jatqany – toı zalyna at jetektep kírgízu. Dalada emín-erkín jaıylyp júretín januardyń aınadaı jarqyraǵan toıhanadan, topyrlaǵan adamnan úrkíp qashqany toıshyl qauymnyń áreketíne tosqauyl bola almaı tūr.
Etnograf Marat Toqashbaev mūndaı jaǵdaıdy bír sózben «pont» dep sıpattady. Ózderín erekshe etíp kórsetkísí keletínder osylaı asyra sílteıtínín aıtyp, synady.
«Bír kezderí típtí jas jūbaılardy toı ótkelí jatqan dúıím jūrttyń ortasyna, meıramhana íshíne deıín mashınamen ákelgen kezderdí de kórdík. Atqa míngízíp ákelgen osyndaı jaǵdaılardy da kórdík. Bíraq, būl - tym asyra sílteu. Súndettelgen balany atqa míngízíp, attyń jalyna, jan-jaǵyna qorjyn baılap, kórshí-kólemdí, úıdí-úıdí aralatu ádetí būryn da bolǵan, bíraq mūndaı kórínístí auyldy jerde jasasa jarasady. Bíraq, būlaı meıramhana íshíne atpen kíru – daraqylyq», dedí ol.
Sonymen qatar Marat Toqashbaev «toıdy bír tártípke túsíru, reglamentteu de mańyzdy» degen píkír bíldírdí.
«Toı – tárbıe qūraly, sondyqtan tártíp máselesínde aldymen, asabalardan bastau kerek. Óz basym asabalardy kásíbı daıyndyqtan ótkízu kerek dep sanaımyn. Ol úshín T.Júrgenov atyndaǵy Óner akademıyasynyń janynan kásíbı asabalar daıyndaıtyn fakultet ashu kerek. Asabalarǵa maman retínde qarau qajet. Olarǵa sahnada júríp-tūrudan bastap, sóıleu, dıktsıya, tynys alu degenníń bárín úıretu kerek. Eldíń aldynda qandaı áńgíme aıtylu kerektígíne deıín úıretílse. Sebebí asabalar eldí kúldíremín dep tym artyq ketetín kezderí de joq emes», dedí etnograf.
Jaqynda deputattar toıdaǵy arsyz oıyndar men ázílderge zańmen tyıym salmaq degen aqparat tarady. Endí elímízdegí árbír toı baqylauǵa alynuy múmkín. Yaǵnı, asabalar adam ūyalatyn oıyndar oınatyp, orynsyz ázíl aıtqany úshín aıyppūl arqalauy ǵajap emes. Májílís deputattary toıda ūlttyń abyroıy men qadírín túsíretín kórínísterge zańmen tyıym saludy kózdep otyr, - delíndí osy aqparatta.
«Zańnamalyq tūrǵyda būǵan bír tyıym normalary boluy kerek dep esepteımín. Sosyn myna Aqparat jáne mádenıet mınıstrlígínde osynyń barlyǵyna analız jasap otyratyn múmkíndík boluy kerek. Neshe túrlí kórínísterdíń barlyǵyn analız jasap, olarǵa jaza qoldanudyń ózí ádílettí bolady dep oılaımyn. Aıyppūl salyna ma osy sekíldí jazanyń túrlerí boluy kerek», - dedí Májílís deputaty Amanjol Áltaı.