Almatyda índettí jūqtyrudyń kórsetkíshí artyp otyr. Medıtsına ǵylymdarynyń doktory, professor Ravılya Egemberdıeva būl jaǵdaıdy vaktsına alu arqyly ózgertuge bolady deıdí.
Búgín Almaty qalasy óńírlík kommunıkatsıyalar qyzmetíníń keńeıtílgen onlaın-brıfıngíne qatysqan medıtsına ǵylymdarynyń doktory, S. J. Asfendıyarov atyndaǵy QazŪMU jūqpaly jáne tropıkalyq aurular kafedrasynyń professory Ravılya Egemberdıeva vaktsına taqyryby boıynsha sūhbat berdí, dep habarlaıdy Almaty-akshamy.kz.
- Síz koronavırus auruynyń Almatydaǵy ahualyn qalaı baǵalaısyz?
- Búgínde Qazaqstanda COVID-19 jūqtyrudyń 396 832 jaǵdaıy tírkeldí. Jalpy, Qazaqstan men Almatyda koronavırustyq índetín jūqtyru jaǵdaıy jaqsaruda, bíraq būl betperde taǵudy toqtatu men vaktsınaǵa qarsy keludí bíldírmeıdí. Aldyn aludyń negízgí sharasy – betperde taǵu. Infektsıyanyń shamamen 90%-y aua tamshylary arqyly jūǵady. Sebebí, ókpege bírínshí kezekte áser etetín tynys joldarynyń ınfektsıyasy. Infektsıonıst retínde aıtarym: koronavırus índetín jūqtyrǵan nauqastar álí de kóp.
- Ótken onlaın-sūhbatta bíz sízdermen dástúrlí koronavırus turaly sóılestík. Bírneshe aı būryn álemde jańa shtamdar paıda bola bastady. Nelíkten vırus mutatsıyasy paıda boluda?
- Bízdíń planetamyzda adamdar, januarlar, ósímdíkter men barlyq tírí organızmderdíń evolyutsıyasy qalyptasty. Dál osyndaı protsess ózdígínen «tehnıkalyq» ómír súre almaıtyn vırustardyń álemínde júredí. Olar ómír súru úshín olardy qabyldaushy organızm qajet.
Sondyqtan adamnyń ımmundyq júıesí qozdyrǵyshpen (qozdyrǵyshtarmen) kúresu úshín bírqatar ádísterdí qoldanady. Antıdeneler qabyldaushy jasushalardy vırustyń enuínen qorǵaıdy, jasushanyń syrtynda belgílí bír vırustyq shtammnyń aquyzyna jol bermeıtín kúshtí qalqan túzedí. Al patogen óz kezegínde ımmundyq júıeníń zıyandy áserín boldyrmaıdy. Būl zardap shekken aǵzanyń jasushalary arqyly taralatyn kóptegen kóshírmelerdí jasau arqyly paıda bolady.
Vırustyń jańa ūrpaǵy osy túrdíń kúshtí tūsy jáne árí qaraı ómír súruge kómektesedí,al taraluyn qıyndatatyn qasıetter jaı joǵalady. Hostty jūqtyrǵan ózgeshe mutatsıyalanǵan vırus artyqshylyqqa ıe bolady. Hostta osy índetke qarsy antıdeneler túrínde būryn paıda bolǵan ımmunıtet joq. Mūndaı júıe būryn-sońdy bolmaǵan kúsh retínde medıtsına jeńe almaıtyn aurularǵa áser etedí.
- Vaktsına saldyru qanshalyqty tıímdí?
- Jalpy, vaktsına kez kelgen adamǵa, eger búgínde aurudyń ótkír fazasy bolmasa, ony qabyldau qauípsíz. Mysaly, Gamaleya ortalyǵy jasaǵan «Sputnık V» vaktsınasy adamnyń adenovırus vektorynyń jaqsy zerttelgen platformasy negízínde qūrylǵan. Vaktsına alu ekí kezeńnen tūrady: aldymen bírínshí komponenttí alu, úsh aptadan keıín ekínshí komponent engízíledí. Ekínshí komponent bírínshísíníń áreketín kúsheıtedí árí qaıta egu nátıjesínde bízdí ūzaq uaqyt qorǵaıtyn jas jasushalardyń paıda boluyna yqpal etedí.
Sondaı-aq, vaktsına Ūlybrıtanıyada tabylǵan koronavırustyń jańa shtammynan qorǵaıdy, ol 70 paıyzǵa jūqpaly jáne tez taralady. Vaktsına koronavırustyń barlyq spaık aquyzyna ımmunıtet jasaıdy, al brıtandyq mutatsıya osy aquyzdyń betíndegí bír ǵana kíshkene núktení ózgertedí.
«QazVaq» vaktsınasyna keletín bolsaq, ol «óltírílgen» vırus paıda bolǵan kezdegí eskí tehnologıyalarǵa sáıkes shyǵaryldy. Būl tehnologıya ūzaq uaqyt qoldanylǵan, mysaly, Chumakov ortalyǵy polıomıelıt pen vırustyq entsefalıtke ūqsas vaktsına shyǵardy. Alaıda, índet vırustyń barlyq bólíkteríne antıdenelerdí qalyptastyrady. Ekí vaktsına da qauípsíz, zertteudíń ekí kezeńí júrgízílgen. Vaktsınalarda chıpter bar ekendígí turaly aqparat mıf jáne jalǵan. Áleumettík jelílerde vaktsına jaıly ǵylymı málímetterdí oquǵa bolady.
- Vaktsınadan keıín organızm ımmundyq júıení qanshalyqty tez qalyptastyrady?
- Immundyq júıe antıdenelerdí 2 nemese 3 aptada qabyldaıdy. Immunoglobulın M-níń alǵashqy qorǵanysh antıdenelerí vaktsınadan keıín 7-8 kúnde óndíríle bastaıdy.
Úshínshí aptada bírínshí vaktsınaǵa ımmundyq jauap qalyptasqan kezde vaktsınanyń ekínshí dozasy engízíledí.
Būl vaktsına tūmauǵa qarsy vaktsına sıyaqty jūmys ísteıdí. Ózderíńíz bíletíndeı, bíz jyl saıyn tūmauǵa qarsy vaktsına alamyz.
Kútíletín eń joǵary ımmundyq jauap ekí jyl.
Immundyq jauap jasushalyq pen gumoraldy bolyp bólínedí. Jasushalyq jad ómír boıy derlík bolady. Bíraq būl jetkílíksíz bolady jáne gumoraldy ımmundyq jauap sıyaqty tez jūmys ístemeıdí.
- Bízde koronavırusqa qarsy ımmunıtet bar ma? Ol qalaı qalyptasady?
- Koronavırusqa qarsy ımmunıtettíń paıda bolu prıntsıpí basqa vırustarmen bírdeı. Immundyq júıe aǵzanyń genetıkalyq qūramynyń tūraqtylyǵy úshín kúresedí. Yaǵnı, kez-kelgen sheteldík gender: bakterıyalar, vırustar, rak kletkalary bízdíń ımmunıtetímízge shabuyl jasaıdy jáne joyuǵa tyrysady.
Barlyq adamdarda tua bítken ımmunıtet bar. Ol mıkrobtardyń enuíne bírden jauap beredí jáne olarǵa jad kerek emes.
Alynǵan ımmunıtet auru qozdyrǵyshynyń árbír túríne reaktsıya beredí. Būl ımmunıtet ınfektsıyany zertteu úshín uaqytty qajet etedí.
Eger aǵzaǵa dál osyndaı ınfektsıya ense, jad jasushalary ımmunıtettí, bakterıyamen nemese vıruspen kúresu úshín qandaı antıdeneler qajet ekenín aıtady, sondyqtan bárín nólden qaıta aludyń qajetí joq. Būl ımmunıtettíń qalyptasuy.
Vaktsına bírdeı prıntsıp boıynsha jūmys ísteıdí aǵzaǵa aurudy tudyrmaıtyn arnaıy álsíregen vırus engízíledí. Bíraq onyń ımmunıtetín zerttep, «este saqtau» úshín jetkílíktí. Sondyqtan vaktsına alǵan adam aurudy ońaı jūqtyrady, onyń ımmunıtetí bírden beıtanys adamdarǵa shabuyl jasaıdy. Keıbír aurulardan nemese qyzylshaǵa qarsy vaktsınadan keıín ımmunıtet ómír boıy saqtalady.
- Ūjymdyq ımmunıtet degenímíz ne jáne kóptegen elder nege koronavıruspen kúresudíń osy strategıyasyn tańdauǵa sheshím qabyldady?
- Ūjymdyq ımmunıtet degenímíz – aurudyń taraluyn toqtatatyn adamdardyń ūjymdyq toptasuyn qalyptastyru.
Eger adamdardyń jetkílíktí sany jūqpaly auruǵa qarsy ımmunıtetke ıe bolsa – aldyńǵy ınfektsıya nemese vaktsına bolsyn aurudyń odan árí taraluy qıynǵa soǵady. Būl barlyq top úshín, típtí auruǵa jeke ımmunıtetí joq adamdar úshín janama qorǵaudy qamtamasyz etedí.
Sarapshylardyń baǵalauy boıynsha halyqty 70%-dan 90%-ǵa deıín vaktsınalau qajet. Vaktsına – vırusty toqtatudyń basty faktory. Ūjymdyq ımmunıtettí saqtau – būl jūqpaly aurularǵa qarsy tūraqty kúres, óıtkení vırustar ımmundyq reaktsıyalardan qorǵanu úshín damıdy. Sondyqtan jyl saıyn tūmauǵa qarsy jańa vaktsına engízíledí jáne uaqyt óte ımmunıtettí qalpyna keltíru úshín ár 10 jyl saıyn dıfterıyadan revaktsınatsıya qajet.
-COVID-19-dan keıín ımmunıtettíń būzyluy múmkín ekení ras pa?
-COVID-19 adam aǵzasyna áserí turaly statıstıkalyq málímetter jınaqtalǵan saıyn, ǵalymdar jańa koronavırustyq ınfektsıyany tynys alu ǵana emes, sonymen qatar júrek-tamyr, asqazan-íshek, ımmundyq júıelerge de áser etetín júıelí auru retínde qarastyrady.
Jańa koronavırustyq ınfektsıyanyń adam aǵzasyna áserí turaly zertteuler kovıdtíń ımmunıtettí edáuír tómendetetínín kórsetedí.
Sonymen, kovıdten keıín ımmunıtettíń álsíreuí adamnyń basqa ınfektsıyalarǵa osaldyǵyna ákeluí múmkín. Vırustarǵa, bakterıyalarǵa, sańyrauqūlaqtarǵa denemízdegí álsíregen qorǵanys kedergílerínen ótu ońaıyraq.
Kovıdten keıín álsíregen ımmunıtetí bar eń kóp taralǵan jūqpaly aurular: pnevmonıya, bronhıt, terí ınfektsıyasy.
- Kovıd belgílerí bar kóptegen almatylyqtar medıtsınalyq mekemelerge baruǵa asyqpaıdy, úıde emdeledí. Būl qanshalyqty dūrys?
-Kez kelgen jaǵdaıda ózín-ózí emdeu bolmauy kerek. Nauqastyń denesíníń barlyq erekshelíkterín eskeretín jáne onyń ártúrlí dozalarynda preparattardyń paıdasy men zıyany turaly túsíníkke ıe dárígerden sūrauy kerek, dárí-dármekterdí qabyldaǵan adamdar qalaı emdelu joldaryn bílmeıdí.
-Qazírgí COVID-19 jaǵdaıy qoǵamǵa qaupí árqashan bar ekendígí belgílí. Sízdíń oıyńyzsha, bíz aldaǵy jyldary taǵy bír índettí kútuímíz múmkín be?
- Qazírdíń ózínde kóptegen sarapshylar jańa aurudyń paıda boluyna sebep bolǵan vırus adamzat tarıhyna máńgí enetíníne senímdí.
SARS-Cov-2 sońǵy 100 jyl íshínde basqa vırus nemese bakterıyalar sátsíz bolǵan nársení jasady: ol álem halqynyń kóp bólígín úılerge qamap, kóptegen memleketterdíń áleumettík qana emes, sonymen bírge ekonomıkalyq ómírín de toqtatty. Būl álemdík akademıyalyq qauymdastyq úshín ǵylymı qūpıya boldy. Ólímge ákeletín COVID-19 auruynyń patogenezí álí anyqtalǵan joq. Bíraq SARS-Cov-2 báríne túsíníktí: jańa jūqtyru qaupí 100, 200 nemese 300 jyl būrynǵydaı adamzat úshín de ózektí.
- Jańa índet boluy múmkín be?
- Mūndaı oqıǵa kenetten jáne álemníń túrlí bólíkterínde oryn aluy múmkín. Qazír bárímíz COVID-19 aınalysamyz, bíraq būǵan deıín Afrıkada Ebola vırusynyń órshuí bolǵan. Aıtpaqshy, jaralarmen baılanysty vırus. Būǵan deıín Zıka bezgegí bolǵan jáne bárí oǵan qatty alańdaǵan. Sonymen qatar, kenetten būl vırus, ádette, būrynnan belgílí, jańa dıapazondarda osyndaı jyldamdyqpen tarala bastaǵany jáne osyndaı saldarǵa ákeletíní túsíníksíz boldy. Būǵan deıín, 2009 jyly H1N1 shoshqa tūmauynyń jańa pandemıyalyq vırusy bolǵan.
Būryn Azıyada qūs tūmauynyń jańa nūsqalary únemí paıda boldy, olar adamdar úshín patogendí boldy. Aıtpaqshy, qūs tūmauynyń qazírgí zamanǵy shtammy adamnan adamǵa berílmeıdí. Bíraq mūndaı shtamm adam populyatsıyasynda paıda bolyp, taraluy ábden múmkín. Sondyqtan jańa auru boluy múmkín.
- Ózderíńíz bíletíndeı, AQSh-ta 12-15 jas aralyǵyndaǵy jasóspírímderdí ımmundau nauqany júríp jatyr. Al Pfizer kompanıyasy qyrkúıek aıynda 2 jastan 11 jasqa deıíngí balalarǵa vaktsınasyn shūǵyl paıdalanuǵa rūqsat sūraudy josparlap otyr. Sízdíń oıyńyzsha, balalar men jasóspírímderge koronavırustyq vaktsınatsıya qanshalyqty negízdelgen? Qazaqstan da būl turaly oılanuy kerek pe?
- Balalar men jasóspírímderdí vaktsınatsıyalau qajet. Balalar kontıngentíníń KVI auruy turaly kóbírek málímetter bar, olardyń arasynda auyr jaǵdaılar tírkeledí. Reseı ǵalymdarynyń píkírínshe, pedıatrıyada COVID-19-ǵa qarsy barlyq úsh vaktsına qoldanylady, bíraq balanyń dozasy eresekterden ózgeshe boluy kerek. Meníń oıymsha, bíz balalarǵa vaktsına jasaudy ūsynǵan kezde de osy kezeńge kelemíz.
- Infektsıyany jūqtyru qaupín tómendetu jáne óz densaulyǵyn nyǵaıtu úshín ne ísteu kerek?
- Mynaǵan basa nazar audartqym keledí – betperde kıíp, qolyńyzdy mūqıyat juyńyz, qashyqtyqty saqtańyz, aurudyń alǵashqy belgílerí paıda bolǵan kezde dereu uchaskelík dárígerge habarlasyńyz. Búgíngí tańda būl aldyn alu sharalary eń tıímdí ádís. Árıne, vaktsınaǵa úlken úmít artamyz, óıtkení índettí toqtatudaǵy eń tıímdí ádís – vaktsına saldyru.
- Mazmūndy sūhbatyńyz úshín rahmet!