Reseı prezıdentí Vladımır Putın “Egemen Qazaqstan” gazetínde maqala jarıyalady, – dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Qazaqstan Respublıkasyna memlekettík saparym qarsańynda Reseı-Qazaqstan qarym-qatynastarynyń qazírgí jaı-kúıíne jáne onyń keleshegíne qatysty oılarymdy ortaǵa salǵandy jón kórdím.
Reseı men Qazaqstannyń arasynda myzǵymas dostyq, tatu kórshílík jáne ózara tıímdí qarym-qatynas berík ornyqqan. Būǵan ortaq tarıhymyz, halyqtarymyzdyń tyǵyz sabaqtasqan mádenıetí men taǵdyry arqau bolyp otyr. Ekí eldíń strategıyalyq seríktestígí men odaqtastyǵy ózara qūrmet pen sením qaǵıdatyna negízdelgen. Bízdíń osyndaı yntymaqtastyǵymyz búkíl Eurazıya aumaǵyndaǵy beıbítshílíktí, tūraqtylyqty jáne áleumettík-ekonomıkalyq damudy qamtamasyz etudíń mańyzdy faktory sanalady.
Bízdíń quatty árí ósíp-órkendeu jolyna túsken Qazaqstanǵa degen qūrmetímíz erekshe. Elderíńízdíń ekonomıkasy qarqyndy damyp jatyr. Halyq jappaı qoldaǵan tıímdí sayası júıe qalyptasty. Kúní keshe Qazaqstanda zaman talabyna saı keletín, eldíń keleshegín aıqyndaıtyn jańa Konstıtutsıya qabyldandy. Respublıka azamattarynyń basym kópshílígí osy qūjatty qoldap dauys berdí. Sol arqyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń memlekettík ınstıtuttardy nyǵaıtu, eldí jan-jaqty jańǵyrtu jáne áleumettík-ekonomıkalyq, ruhanı tūrǵydan damytu jolyndaǵy bastamalaryn qoldaıtynyn kórsettí. Osy auqymdy reformanyń bárí tabysty júzege asyrylyp, memlekettí kúsheıtuge jáne halyqtyń ál-auqatyn arttyruǵa yqpal etedí dep senemín.
Bíz Qasym-Jomart Kemelūlymen shynaıy árí dostyq qarym-qatynas ornattyq. Kezdesulerímíz ben sūhbattarymyz árdaıym búkpesíz, nátıjelí ótedí. Bíz ekí eldíń barlyq saladaǵy ózara tıímdí baılanystaryn bekemdeı túsuge múddelímíz.
Árıne, bíz ekonomıka salasyna aıryqsha kóńíl bólemíz. Sebebí Reseı men Qazaqstan – írí sauda seríktesterí. Elderímíz bírneshe jyl qatarynan eksport pen ımport kólemíníń joǵary deńgeıín tūraqty saqtap keledí. Alys-berístíń basym bólígín ūlttyq valyuta arqyly júzege asyryp jatyrmyz. Reseıdíń Qazaqstan ekonomıkasyna salǵan kapıtalynyń jalpy kólemí – shamamen 30 mıllıard dollar. Al Qazaqstandaǵy sheteldík kapıtaly bar zańdy tūlǵalardyń 40 paıyzdan astamy – reseılík seríktestermen bírlesíp qūrǵan kompanıyalar. Respublıkada Reseı ınvestorlarynyń qatysuymen 70-ke juyq írí joba íske asyrylyp jatyr. Sonyń íshínde avtokólík qūrastyru, auyr mashına jasau, hımıya ónerkásíbí jáne basqa da tehnologıyalyq salalarǵa qatysty tyń jobalar bar. Sonyń arqasynda qazírdíń ózínde 60 myńnan astam jańa jūmys orny ashyldy.
Ekí eldíń energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyǵy da qarqyndy damyp keledí. Qazaqstannyń álemdík naryqqa baǵyttalǵan mūnaı eksportynyń 80 paıyzdan astamy Kaspıı qūbyr konsortsıumy (KQK), yaǵnı Reseı aumaǵy arqyly ótedí. Respublıkany energıyamen tūraqty qamtamasyz etu úshín «Gazprom» kompanıyasynyń qatysuymen ūlttyq gaz tasymaldau ınfraqūrylymyn ońtaılandyrudy jáne keńeıtudí josparlap otyrmyz. Sonymen qatar Reseıdíń bıznes ókílderí Qazaqstandaǵy seríktesteríne balamaly jáne «taza» energetıka salasyna qajettí bíregeı ázírlemeler men tehnologıyalardy ūsynyp otyr.
Ūzaq merzímge arnalǵan ekíjaqty seríktestígímízdíń taǵy bír mańyzdy baǵyty – «beıbít atom» salasyndaǵy yntymaqtastyq. Qazaqstan alǵashqy atom elektr stansasyn saluǵa kírístí. Osy óte auqymdy jobaǵa «Rosatom» memlekettík korporatsıyasy atsalysyp jatyr. Byltyr Almaty oblysyndaǵy Balqash kólíníń mańynda ornalasqan AES alańynda ınjenerlík jūmystardy bastau rásímí óttí.
Asa mańyzdy tabıǵı resurstardy óndíru jáne óńdeu salasyndaǵy ekíjaqty yntymaqtastyq nyǵaıyp keledí. Būl úrdís elderímízdíń ūzaq merzímge arnalǵan tehnologıyalyq jáne shıkízattyq táuelsízdígín nyǵaıtuǵa tíkeleı yqpal etetín bolady.
Reseıdíń írí IT kompanıyalary shyǵarǵan ınnovatsıyalyq baǵdarlamalyq ónímder Qazaqstan naryǵynda joǵary sūranysqa ıe bolyp otyr. Bíz eń zamanauı, yaǵnı jasandy ıntellektíge negízdelgen tsıfrlyq platformalar men sheshímderdí ónerkásíp pen auyl sharuashylyǵy, logıstıka men kólík, memlekettík jáne munıtsıpaldyq basqaru, salyq salu, bílím beru jáne medıtsına sıyaqty salalarǵa engízu úshín kúsh bíríktíríp, bírlesken jobalardy júzege asyryp jatyrmyz.
Bıyl ǵaryshty ıgeru jolynda kúsh jūmyldyryp, mańyzdy qadam jasadyq. 30 sáuírde «Báıterek» keshenínen orta synypty «Soyuz-5/Sūńqar» Reseı-Qazaqstan ozyq zymyrany alǵash ret kók júzíne jol tartty. Būl oqıǵa Yurıı Gagarınníń Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan jerdíń tómengí orbıtasyna jasaǵan tarıhı saparynyń 65 jyldyǵymen tūspa-tūs keldí. Mūnyń sımvoldyq mání zor.
Geografıyalyq tūrǵydan ūtymdy jerde ornalasqandyqtan, elderímízdíń logıstıka salasyndaǵy áleuetí orasan zor. Sondyqtan bíz «Soltústík – Ońtústík» jáne «Europa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólík dálízderín damytuǵa basa mán beremíz.
Áríptestígímízdíń taǵy bír mańyzdy salasy – ekologıya jáne bıologıyalyq áraluandyqty qorǵau. Qazaqstandaǵy dostarymyz Amur jolbarystarynyń populyatsıyasyn qalpyna keltíruge kómek kórsetu turaly ótínísh aıtqan edí. Osyǵan oraı bízdíń tıístí mekemelerímíz keıíngí bír jyl íshínde naqty jūmys júrgízdí. Habarovsk ólkesínde ekí jolbarys jáne onyń ekí kúshígí arnaıy aulandy. Januarlardyń jaǵdaıy mūqıyat tekserílgen soń «Aeroflot» reısímen Qazaqstanǵa jetkízíldí. Qazír ekí eldíń ǵalymdary Íle-Balqash memlekettík tabıǵı qoryǵynda būl januarlardy jergílíktí jerge beıímdeu úshín bírlese jūmys atqaryp jatyr. Jaqyn arada jolbarystar tabıǵı ortasyna oralady.
Óńíraralyq jáne shekara mańyndaǵy yntymaqtastyq tatu kórshílík qatynastarymyzdy nyǵaıtuǵa aıtarlyqtaı yqpal etíp otyr. Sauda, bílím beru, ǵylym jáne mádenıet salalary boıynsha 80-nen astam kelísím jasalǵan. Aımaqtyq forumdar men kórmeler tūraqty túrde ótkízílíp keledí. Túrlí delegatsıyalar jáne bıznes ókílderí jıí kezdesíp tūrady.
Gumanıtarlyq jáne bílím beru salasyndaǵy baılanys, akademıyalyq-ǵylymı yqpaldastyq nyǵaıyp keledí. Prezıdent Toqaev ekíjaqty yntymaqtastyqty damytuǵa jastardyń atsalysuy mańyzdy ekenín bírneshe ret aıtty. Men būl píkírmen tolyq kelísemín. Sebebí jastarymyz Reseı-Qazaqstan qarym-qatynasynyń bolashaǵyn aıqyndaıdy, jetístíkterímízdí eseleıdí jáne seríktestígímízge tyń serpín beredí.
Qazír Reseı unıversıtetterínde, sonyń íshínde Qazaqstandaǵy segíz fı-lıalda 60 myńnan astam qazaq studentí oqyp jatyr. Aldaǵy oqu jylynda Qazaqstan azamattaryna arnalǵan úkímettík kvota sany 800-ge deıín artady.
Qazaqstanda Reseıdíń kóptegen jetekshí unıversıtetteríníń fılıaldary, sonyń íshínde Máskeu memlekettík unıversıtetí men Máskeu memlekettík halyqaralyq qatynastar ınstıtutynyń bólímshelerí jūmys ístep jatyr. 2025 jyldyń qyrkúıek aıynda Reseıde Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ūlttyq unıversıtetíníń fılıaly ashyldy. Būl – bízdíń elímízde bólímshesín ashqan alǵashqy sheteldík joǵary oqu orny. Mūny erekshe atap ótken jón.
Bíz Almatyda «Qazaqstan-Sırıus» halyqaralyq jalpy bílím beru mektebín jáne Daryndy balalar men jasóspírímder ortalyǵyn salu úshín bírlesíp jūmys ístep jatyrmyz. Osy bílím ordalaryn 2029 jyly ashudy josparlap otyrmyz. Sonymen bírge Astanada dál osyndaı ekínshí keshen salu turaly kelísímge qol jetkízdík.
Bárímíz Reseı men Qazaqstan halyqtarynyń ortaq tarıhyna zor qūrmetpen qaraımyz. Ásírese bíz úshín Ūly Otan soǵysyndaǵy Jeńístíń orny erekshe. Elderímíz jūdyryqtaı jūmylyp, natsızmge qarsy kúresken, zor shyǵynǵa ūshyraǵanyna qaramastan, janqıyarlyq kórsetíp, búkíl Europaǵa beıbítshílík ornatqan ákelerímíz ben atalarymyzdyń eren erlígín eshqashan ūmytpaıdy. Ūly Jeńístíń 81 jyldyǵyna arnalǵan merekelík ís-sharalarǵa qatysu úshín 8-9 mamyrda Máskeuge arnaıy kelgen Prezıdent Toqaevqa shynaıy rızashylyǵymyzdy bíldíremíz.
Qazaqstan Prezıdentíníń byltyr qarasha aıynda elímízge jasaǵan memlekettík sapary qarsańynda «Rossııskaya gazeta» basylymynda «Máńgílík dostyq – halyqtarymyz úshín jarqyn jol» atty maqalasy jarıyalanǵan edí. Onda Qasym-Jomart Kemelūly Toqaev ekí eldíń strategıyalyq odaqtastyǵy Eurazıyadaǵy tūraqtylyq pen qauípsízdíktí saqtaudyń óte mańyzdy faktory ekenín aıryqsha atap óttí. Sol uaqytta, yaǵnı qarasha aıynda Máskeude qol qoıylǵan Jan-jaqty strategıyalyq seríktestík turaly deklaratsıyada qos memlekettíń halyqaralyq qūqyqtyń normalaryn, sonyń íshínde Bíríkken Ūlttar Ūıymynyń Jarǵysyn saqtaı otyryp, barynsha ádílettí kóppolyarly álemdík tártíp ornatuǵa múddelí ekení aıqyn kórsetíldí. Reseı men Qazaqstan halyqaralyq qatynastardy ózara teńdík, barlyq memleketterdíń zańdy múddelerí men olardyń mádenı jáne órkenıettík erekshelíkterín eskeru qaǵıdattaryna negízdelgen demokratıya talaptaryna saı damytudy qoldaıdy.
Qazírgídeı geosayası tūraqsyzdyq jaǵdaıynda Reseı men Qazaqstan myqtap qolǵa alǵan óńírlík yntymaqtastyq tetíkteríníń mán-mańyzy odan saıyn arta túskení anyq. Men būl jerde, eń aldymen, Astanada aldaǵy kúnderí kezektí sammıtí ótetín Eurazıyalyq ekonomıkalyq odaq turaly aıtyp otyrmyn. Būǵan qosa Táuelsíz Memleketter Dostastyǵyn, Ūjymdyq qauípsízdík turaly shart ūıymyn, Shanhaı yntymaqtastyq ūıymyn, Azıyadaǵy ózara ís-qımyl jáne sením sharalary jóníndegí keńestí, «Reseı-Ortalyq Azıya» formatyndaǵy kezdesulerdí atap ótuge bolady.
Qasym-Jomart Kemelūlynyń bas-tamasymen qūrylǵan Halyqaralyq orys tílí ūıymy ayasynda da kóp jūmys atqarylyp jatyr. Qazaqstan oǵan zor úles qosyp keledí. Bíz mūny joǵary baǵalaımyz. Nauryz aıynda Máskeude ótken mınıstrlíkter deńgeıíndegí bírínshí konferentsıyada osy bíregeı qūrylymnyń jūmysy bastaldy. Būl ūıym álemde orys tílíníń jáne orys tíldí mádenı-gumanıtarlyq keńístíktíń rólín saqtaudy kózdep otyr.
Jalpy, Reseı Federatsıyasy Qazaqstan Respublıkasymen aradaǵy kópqyrly odaqtastyq qarym-qatynasty jan-jaqty damytuǵa qashanda daıyn. Aldaǵy sapar barysynda ótetín kelíssózder Reseı-Qazaqstan seríktestígín odan árí nyǵaıtuǵa tyń serpín beredí dep senemín. Osy múmkíndíktí paıdalana otyryp, dos-tas Qazaqstannyń barsha azamatyna zor densaulyq, baq-bereke tíleımín!
Vladımır PUTIN,
Reseı Federatsıyasynyń Prezıdentí