Salystyrmaly taldauǵa sáıkes, Qazaqstanda saılau nauqany barysynda azamattardyń dauys beruge daıyndyǵy tūraqty túrde joǵary deńgeıde saqtalyp otyr, – dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Qūryltaı deputattaryn saılau qarsańynda Qazaqstan Respublıkasynyń Prezıdentí janyndaǵy Qazaqstannyń strategıyalyq zertteuler ınstıtuty 2026 jylǵy 13 mausym men 17 tamyz aralyǵynda DATAMetrics (QSZI tapsyrysy boıynsha), Qazaqstandyq qoǵamdyq damu ınstıtuty (QQDI), Eurazıyalyq ıntegratsıya ınstıtuty, Demokratıya ınstıtuty jáne Qoǵamdyq sayası ınstıtuty júrgízgen jetí áleumettanulyq zertteudíń derekterín taldady.
Salystyrmaly taldauǵa sáıkes, Qazaqstanda saılau nauqany barysynda azamattardyń dauys beruge daıyndyǵy tūraqty túrde joǵary deńgeıde saqtalyp otyr. Sonymen qatar, óz tańdauyn álí aıqyndamaǵan saılaushylar sany azaıyp, partıyalyq tańdaulardyń kórínísí barǵan saıyn aıqyndala túsude.
Barlyq jetí zertteude, olardyń júrgízílu merzímí, ádísnamasy jáne íríkteu kólemí boıynsha aıyrmashylyqtaryna qaramastan, azamattardyń dauys beruge daıyndyq deńgeıíníń kórsetkíshterí bír bíríne ūqsas.
DATAMetrics nátıjeleríne sáıkes, respondentterdíń 75,6%-y saılauǵa qatysuǵa nıettí ekenín bíldírgen. Al, Eurazıyalyq ıntegratsıya ınstıtutynyń ekí zertteuínde būl kórsetkísh 72,1 jáne 73,2%-dy, QQDI zertteulerínde 75,1% jáne 70,3%-dy, Qoǵamdyq sayası ınstıtutynyń zertteuínde 72,3%-dy, sondaı-aq Demokratıya ınstıtutynyń zertteuínde 73,1%-dy qūrady.
Osylaısha, elektoraldy belsendílík kórsetkíshterí 70,3% jáne 75,6% aralyǵyndaǵy dıapazonda ornalasyp otyr. Eń tómengí jáne eń joǵary kórsetkíshter arasyndaǵy aıyrmashylyq nebárí 5,3 paıyzdyq tarmaqty qūraıdy. Būl tūraqty úrdís saualnamaǵa qatysqandardyń shamamen onnan jeteuí nemese odan da kóp bólígí nauqan barysynda saılau uchaskeleríne baruǵa nıettí ekenín málímdegenín kórsetedí.
Sonymen qatar, áleumettík-demografıyalyq kórsetkíshter aǵa buyn ókílderí arasynda elektoraldy belsendílíktíń joǵary ekenín kórsettí. QQDI málímetteríne sáıkes, aǵa buyn ókílderí arasynda būl kórsetkísh 80,7%-dy qūrasa, jastar arasynda 69,4%-dy qūraıdy. Dauys beruge daıyndyq, sondaı-aq joǵary bílímdí azamattar arasynda da joǵary.
Sońǵy ekí aıdaǵy kózge túsken úderísterdíń bírí – partıyalyq tańdaularyn álí jasamaǵan saılaushylar sanynyń azayuy.
QSZI tapsyrysy boıynsha DATAMetrics kompanıyasy 13 mausym men 2 shílde aralyǵynda júrgízgen zertteu nátıjeleríne sáıkes, partıyalyq tańdauyn álí aıqyndamaǵandardyń úlesí 22,6%-dy qūraǵan.
Eurazıyalyq ıntegratsıya ınstıtutynyń alǵashqy ólsheuínde būl kórsetkísh 14,2%-ǵa deıín tómendese, QQDI telefon arqyly júrgízgen saualnamada – 10,9%-ǵa, Eurazıyalyq ıntegratsıya ınstıtutynyń ekínshí zertteuínde – 8,4%-ǵa, al Qoǵamdyq sayası ınstıtutynyń sońǵy ólsheuínde 5,3%-ǵa deıín tómendegen.
Osylaısha, bírínshí ólshemnen sońǵy ólshemge deıíngí aralyqta partıyalyq tańdaularyn álí jasamaǵan saılaushylardyń kórsetkíshí 17,3 paıyzdyq tarmaqqa, yaǵnı tórt eseden asa tómendegen.
Būl dınamıka dauys beru kúníníń jaqyndauy, qoǵamdyq habardarlyqtyń artuy jáne partıyalyq, aqparattyq, sondaı-aq úgít-nasıhat nauqandardyń kúsheyuímen baılanysty saılaushylardyń qalaularynyń bírtíndep nyǵaya túsuín kórsetuí múmkín.
Halyqtyń habardarlyq deńgeıíníń joǵary ekenín qarastyryp otyrǵan sońǵy ólshemníń nátıjelerí de rastaıdy. Qoǵamdyq sayası ınstıtutynyń málímetteríne sáıkes, respondentterdíń 89,4%-y tamyzdyń 23-í ótetín saılau turaly habardar. Olardyń 55,2%-y saılau turaly aqparatty jaqsy bíledí, al 34,2%-y saılau ótetíní turaly estígenímen, egjeı-tegjeılí aqparattan habardar emes.
Zertteulerge jasalǵan salystyrmaly taldau «Ádílet» partıyasynyń tūraqty túrde kóshbasshylyq pozıtsıyany ūstap tūrǵanyn kórsetedí.
Onyń kórsetkíshí 13 mausym men 2 shílde aralyǵynda júrgízílgen QSZI zertteuíndegí 54,2%-dan 20 shílde men 6 tamyz aralyǵynda Demokratıya ınstıtuty júrgízgen zertteude 70,3%-ǵa deıín ósken. Bírínshí jáne sońǵy ólshemder arasyndaǵy aıyrmashylyq 16,1 paıyzdyq tarmaqty qūraıdy.
«Auyl» partıyasy salystyryp otyrǵan zertteulerdíń barlyǵynda ekínshí orynda tūr, onyń kórsetkíshí 5,1 men 7,3% arasynda qalyptasqan.
Qalǵan sayası partıyalardyń reıtıngterínde salystyrmaly túrde aıtarlyqtaı úlken ózgeríster baıqalmaıdy. Sonymen qatar, saılau qorytyndysy boıynsha Qūryltaıǵa qansha partıya jáne naqty qaı partıyalar ótetíní ázírge ashyq kúıínde qalyp otyr.
Áleumettanulyq zertteulerdíń nátıjelerí «Aq jol» men Respublica partıyalary arasynda úshínshí jáne tórtínshí oryndar úshín básekelestíktíń saqtalyp otyrǵanyn kórsetedí.
Sonymen qatar Qazaqstan Halyq partıyasy men qazírgí saılau nauqanyna qatysyp otyrǵan jalǵyz oppozıtsıyalyq partıya, yaǵnı Jalpyūlttyq sotsıal-demokratıyalyq partıya arasynda da jeke básekelestík jelísí qalyptasqany baıqalady.
Osylaısha, qarastyryp otyrǵan kezeńdegí negízgí dınamıka elektoraldyq reıtıngte partıyalardyń oryndarynyń ózgeruímen ǵana emes, sondaı-aq tańdauyn álí jasamaǵan saılaushylar sanynyń azayuymen jáne kóshtí bastap kele jatqan partıyanyń pozıtsıyasynyń nyǵayuymen baılanysty.
Sonymen qatar, azamattardyń tańdauyna áser etetín faktorlar da ártúrlí. Qoǵamdyq sayası ınstıtutynyń zertteuíne sáıkes, respondentterdíń 44,4%-y ózíníń partıyalyq tańdauyn jasauda olardyń bastamalarynyń oń baǵalanuyn basshylyqqa alsa, 29,2%-y ózín osy partıyanyń jaqtaushysy dep sanaıdy, 25,3%-y Qazaqstannyń bolashaǵyn ózí tańdaǵan partıyamen baılanystyrady, al 14,7%-y partıyanyń saılaushylarmen ózara ís-qımylyna nazar audarady.
Áleumettanulyq dınamıka nauqan barysynda sarapshylar talqylauynyń negízgí taqyryptarynyń bíríne aınaldy. 8 shílde men 13 tamyz aralyǵynda QSZI Astana, Almaty, Petropavl jáne Óskemen qalalarynda jetí saraptamalyq alań ótkízdí.
8 shíldede Astanada «Qūryltaı saılauy: konstıtutsıyalyq negízder jáne sayası transformatsıya» taqyrybynda jáne 16 shíldede Almatyda «Qūryltaı – zań shyǵarushy bılíktíń jańa arhıtekturasynyń negízí» taqyrybynda saraptamalyq alańdar ūıymdastyryldy. 23 shíldede Petropavl qalasynda ótken «KISI GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» Ūlttyq saraptamalyq alańynda Qazaqstannyń jańa konstıtutsıyalyq arhıtekturasy óńírler tūrǵysynan talqylandy.
30 shíldede Astanada sarapshylar «Saılau-2026» nauqanyndaǵy medıanyń jáne tsıfrlyq platformalardyń rólín qarastyrsa, 4 tamyzda Óskemende jańa sayası konfıguratsıyadaǵy óńírlerdíń orny talqylandy.
Talqylau tsıkldary 13 tamyzda Almatyda ótken «Saılau-2026: sayası nauqannyń sıpaty» jáne «Partıyalar básekesí: ıdeyalar, baǵdarlamalar jáne saılaushy úshín kúres» atty ekí saraptamalyq alańmen jalǵasty.
Saraptamalyq píkírtalastar barysynda qoǵamdyq kóńíl-kúı men elektoraldy mínez-qūlyq, nauqannyń óńírlík erekshelíkterí, partıyalar arasyndaǵy básekelestík, teledebattar, tsıfrlyq kommunıkatsıyalar, sondaı-aq azamattardyń tańdauyna áser etetín faktorlar qarastyryldy.
Qazírgí saılau nauqany jańa Konstıtutsıyanyń qabyldanuy jáne ókíldí bılíktíń jańa arhıtekturasynyń qalyptasuynan keıíngí aıryqsha sayası kontekste ótíp jatyr. Sondyqtan azamattardyń saılauǵa qatysuǵa degen nıetíníń tūraqty túrde joǵary deńgeıde boluyn jańa Qūryltaıǵa jáne eldegí sayası transformatsıyanyń odan árí jalǵasuyna qatysty qoǵamdyq kútuler tūrǵysynan da qarastyruǵa bolady.
Sońǵy bes jylda Qazaqstan bírneshe saılau nauqanyn jáne jalpyūlttyq sayası rásímderdí bastan ótkerdí. Saılaushylardyń erkíne tūraqty túrde júgínu azamattardyń sayası úderísterge tíkeleı qatysu tájírıbesín bírtíndep ornyqtyryp keledí.
Osy tūrǵydan alǵanda, Qūryltaı saılauykezektí elektoraldy nauqan ǵana emes, azamattardyń sayası úderísterge qatysuy, partıyalar arasyndaǵy básekelestík, būqara píkírtalastar jáne sanaly elektoraldyq tańdau barǵan saıyn mańyzdy mánge ıe bolatyn jańa sayası mádenıettí qalyptastyrudyń mańyzdy kezeńíne aınalady. Jazǵy kezeńge qaramastan, barlyq jetí zertteudíń derekterí 23 tamyzda elektoraldy belsendílíktíń aıtarlyqtaı joǵary bolatynyn boljauǵa negíz beredí. Būl rette sońǵy ekí aıdaǵy negízgí ózgerís saılauǵa qatysuǵa degen málímdelgen nıettíń artuy emes (ol búkíl kezeń boıy joǵary deńgeıde saqtaldy), partıyalyq tańdauyn álí jasamaǵan azamattar sanynyń edáuír qysqaruy boldy. Saılau jaqyndaǵan saıyn elektoraldy ahual barǵan saıyn aıqyndala túsude.