Almatyda tau turızmín damytu boıynsha keshendí josparlar ázírlenude. Qalamyzda alpınızmge qūshtar, tau sporty men turızmíne qyzyǵatyndar sany jyl saıyn kóbeıíp keledí. Degenmen, būl salanyń eń basty talaby – qauípsízdík.
Osy taqyryp tóńíregínde Aqshamnews.kz tílshísíne álemdegí barlyq bıíktíktí baǵyndyrǵan tanymal alpınıst, halyqaralyq dárejedegí sport sheberí Maqsūt Jūmaevpen áńgímelesudíń sátí tústí. Otandasymyzdyń esímí dúnıe júzínde eń bıík 14 shyńǵa qysqa merzímde kóterílgen eń jas alpınıst retínde tarıhqa engen. Ol áıgílí Everestke 3 márte taban tíregen sanauly alpınısterdíń bírí.
Keıde kerí shegíne bílgen jón
– Alpınızmdegí jolyńyz Almatydan bastalypty. Álemníń eń bıík 14 shyńyn baǵyndyrǵannan keıín tauǵa degen tanymyńyz ózgerdí me?
– Tauǵa degen mahabbatym báz-bayaǵy qalpynda. Tek qazír kásíbı maman retínde sál ózgeshe qaraıtyn shyǵarmyn. Jas kezímde ár baǵyndyrǵan shyńym men úshín romantıka, ómírímdegí jańa bír beles sıyaqty edí. Al búgínde tauǵa shyǵuǵa áldeqaıda baıyppen, kásíbı tūrǵydan qaraımyn. Soǵan qaramastan, shyńǵa kóterílgen sáttegí tańdanys pen quanysh sezímín joǵaltpauǵa tyrysamyn. Típtí, bírneshe ret kóterílgen shyńymnyń ózínde sol sezímder qaıta oyanady. Meníńshe, alpınızmníń mání de osynda – tau adamǵa ár joly jańa áser, jańa sezím syılaıdy.
– Bír sózíńízde «bıík tauda adamdy tek tabıǵat emes, aǵzasy da satyp ketuí múmkín» depsíz. Bıík shyńdardyń báríne qosymsha ottegí qūralynsyz qalaı shyqtyńyz?
– Adam aǵzasynyń qandaı kútpegen «tosyn syı» jasaryn dóp basyp aıtu qıyn. Oǵan bírneshe faktor áser etuí múmkín. Alpınıstíń daıyndyǵy, saparǵa qalaı qamdanǵany tíkeleı áser etedí. Kásíbı maman bolsam da, 8000 metrlík shyńdardy baǵyndyru ońaı bolmady. Sebebí, tájírıbeníń jóní bír bólek. Al «ólím aımaǵyndaǵy» kez kelgen bıíktík – aǵza úshín óte auyr stress. Ekstremaldy bıíktíkterde ózíńdí jaqsy sezínu úshín tūraqty jattyǵu, tamaqtanu rejımí men medıtsınalyq tekseríske asa jauapkershílíkpen qarau kerek. Onyń íshínde dárumender íshíp, buyndar men basqa da aǵza júıelerín uaqytyly emdeu mańyzdy. Qazír jasym eluge tayap qaldy. Ekstremaldy bıík shyńdardy baǵyndyru úshín eń qolaıly jas deuge kelmes. Būrynǵydaı júgíríp shyqpaımyz, asyqpaı, baıyppen, ár qadamdy oılanyp basamyn. Tau árdaıym sabyrdy talap etedí. Mūnda eshkím asyqpaıdy, asyǵystyq úlken qatelíkke ūryndyruy múmkín.
– Álemdegí eń qauíptí K2 shyńyn baǵyndyru ońaı bolmapty. Bírneshe ret talpynystan keıín baǵyndyrdyńyz. Keıde shyńǵa bír qadam jetpeı kerí qaıtuǵa tura keledí eken...
– Iá, K2 shyńyna shyǵu talpynysym bes ret sátsíz boldy. Árqaısysynda 100, 200 nemese 300 metr qalǵanda toqtatyldy. Árí qaraı júre bersek, ómírge qauíp tónetín úlken táuekel bolatynyn túsíndík. Alpınıster qajet kezde kerí shegíne bíluí kerek. «Jaqsy alpınıst – tírí alpınıst», «Tau ornynda tūr, tūra da beredí» degen qaǵıdany ūstanuǵa tyrysamyz. Sol sebeptí, eń qauíptí núktege jaqyndaǵanda toqtauǵa tura keldí. Shyńǵa deıín qansha qalǵanyna emes, sol sáttegí qauípsízdíktí baǵalau kerek. Dauyl, qar nemese tas kóshkíní degen sıyaqty faktorlar áser ettí. K2 – men úshín eń kúrdelí shyń. Būǵan deıín ózge shyńdardyń barlyǵyna alǵashqy áreketten-aq kóterílgen edík. Árıne, mūndaı sheshím qabyldau ońaı emes. Jalpy, kez kelgen sapar shyńǵa jetpeı ayaqtalsa, alpınıstke auyr tıedí.
Shyǵu – ońaı emes, túsu – odan da qıyn
– Alpınızmde «shyńǵa shyǵu – jarty jol ǵana, eń qıyny – tómen túsu» degen túsíník bar deıdí. Shynynda, shyǵudan túsu qıyn ba?
Ol ras. Eń kúrdelí kezeń – tómenge túsu. Men ylǵı da «Úıge qaıtar jol shyńǵa ayaq basqan sátten bastalady» degendí aıtyp júremín. Statıstıkaǵa súıensek, alpınısterdíń úshten ekísí kerí qaıtar jolda qaza tabady.
– Rasynda sońǵy kezderí tauda qaza tapqan alpınıster turaly qaıǵyly habarlar jıílep kettí...
– Onyń bír sebebí – alpınısterdíń kóbí bar kúshín tek shyńdy baǵyndyruǵa sarp etedí de, tómenge túsudíń sonshalyqty qıyn ekenín eskermeıdí. Adam aǵzasy sharshaıdy, odan keıín shyńǵa jettím degen fızıkalyq árí moraldyq bosańsudyń da áserí bolady. Tómenge túsíp kele jatyp, bar-joǵy bír-aq sekundqa zeıíníńdí basqa jaqqa audarsań, ólím qaupínde qaluyń ǵajap emes.
Tájírıbelí bapkerímíz Ervand Ilınskıı bízge taudan oralǵanda boıymyzda kúsh-quatymyzdyń úshten bírí boluy kerek ekenín árdaıym shegelep aıtatyn. Saparǵa únemí kóp kúsh jınap, asa saqtyqpen shyǵatynbyz. Shyńǵa jetíp, sol jerde ózímízdí es-tússíz qūlaıtyndaı jaǵdaıǵa eshqashan jetkízbedík.
Alpınıster arasynda shyń basynda bír-bírín qūttyqtamaıtyn «jaqsy» dástúr bar. Tómenge túsíp, qauípsíz jerge jetkennen keıín ǵana sáttí saparmen qūttyqtap, jyly lebízderímízdí jaudyrtamyz. Shyń – joldyń jartysy ǵana, alda álí óte kúrdelí árí qauíptí tómenge túsu joly kútíp tūrady.
Alpınızmníń qatal sharty
– Qyzyqty árí qauíptí bolǵan saparyńyzdy aıtyp berseńíz…
– Ár qadamdy basqan saıyn keıde «Mūnda maǵan ne bar? Ne úshín júrmín?» degen sūraqtar kókeıde tūrady. Qar kóshkíníne tap bolyp, óte qıyn jaǵdaılardy bastan keshírgen sátterímíz az bolǵan joq. Únemí qar kóshkíní júredí, joǵarydan tas qūlaıdy, mūzdyqtar da qauíptí. Tauda qauípsíz kez degen múldem joq. Bastysy, sol qauíp-qater jaǵdaıynda ómír súríp úırenu. Típtí, ūıyqtap jatqanda da astyńdaǵy mūzdyqtyń shytynaǵan dauysy nemese alystan kúrkíregen qar kóshkíní estíledí, al sen ol kóshkínníń túnde saǵan qaraı kele jatqanyn nemese aınalyp ótkenín bílmeısíń. Sondyqtan «eń qauíptísí osy boldy» dep tek bíreuín aıtyp bere almaımyn.
Kúrdelí saparǵa shyqqanda, ol jerden aman-esen oralatynymyzǵa eshqashan kepíldík bolmaıdy. Tabıǵat qūbylystary ǵana emes, adam aǵzasyna da baılanysty. Máselen, Everestte 20 saǵatta jáı jóteldíń ózí ókpe ísínuíne deıín jetuí múmkín. Mūnda ınfektsıyalyq nemese bakterıologıyalyq aurulardyń bárí tez asqynady. Oǵan gıpoksıya (ottegí jetíspeushílígí) qosylady. Shynyn aıtqanda, tau quatty, kúshtí, bíraq ol qatelíktí keshírmeıdí, erkelíktí kótermeıdí...
– Alpınızmníń erejesí boıynsha tauǵa jalǵyz shyǵuǵa tyıym salynǵan. Mūndaı erejeníń mańyzy nede? Nelíkten alpınıster árdaıym top bolyp júruge míndettí?
– Būl – komandalyq sport. Típtí, qūtqaru otryady baqylap, baǵyt kórsetetín arnaıy ūıymdastyrylǵan solo-saparlardyń ózínde qauíp joǵary. Qūzar shyńdarda qauíp arta túsedí. Jartasty aımaqtarda saqtandyrusyz, jalǵyz órmeleuge múlde bolmaıdy. Óıtkení, arqandy ekínshí alpınıst ūstap tūrady. Sondyqtan alpınıster árdaıym toppen (jūppen nemese tórt adam bolyp) júredí. Ayaǵy taıyp, qūlap ketse, serígí ony ūstap qalyp, qūtqaryp qaluǵa tıís. Janyńdaǵy seríktesíńníń ózíń sıyaqty myqty boluy mańyzdy. Bílímí men daıyndyǵy komandanyń deńgeıíne saı kelmeıtín adamdar alpınızmnen ózderí-aq ketedí. Bír ǵana qatelíktíń kesírínen búkíl komanda qaza tabuy múmkín. Mūndaı qaıǵyly jaǵdaılar jıí kezdesetíndíkten, bíz serík tańdauǵa óte salmaqty qaraımyz. Komandasyn tapqan alpınıster ony qatty baǵalaıdy. Tauda «jalǵyz batyrlar» bolmaıdy. Tarıhta bolǵan, bíraq olardyń barlyǵy derlík qaza tapty.
Árkímníń óz Everestí bar
– Everesttí úsh ret baǵyndyryp, álemdegí segízmyńdyqtyń bárínen óttíńíz. Mūny alpınıstíń eń úlken jetístígí dep aıta alamyz ba?
– Jer sharyndaǵy eń bıík núktede úsh ret boldym. Men úshín Everesttíń jóní qashan da bólek. Shyndyǵynda, tauǵa shyǵu – ómírdí tanu. Shyńǵa shyǵu arqyly adam ózín tanıdy, múmkíndíkteríníń shegín ūǵady. Ony baǵyndyru arqyly adam ótkenínen arylyp, ómírín júıeleıdí, báríne bıíkten kóz tastaıdy. Bíraq eń bastysy – shyńnyń bıíktígínde emes. Típtí, eń alasa tóbege kóterílgende de, Everesttegídeı tolqynysty bastan keshíp, íshkí ruhanı tazarudy sezíne alsań, alpınıst úshín eń úlken jetístík osy. Óıtkení, árkímníń óz Everestí bar.
– Jas alpınısterge ne aıtasyz?
– Basty keńesím – shyńǵa daıyndyqsyz shyqpau jáne asyqpau. Tauǵa bírínshí ret shyǵyp, bírden Everesttí baǵyndyruǵa ūmtyludyń qajetí joq. Kíshígírím joryqtardan bastap, tauǵa degen súıíspenshílík pen jauapkershílíktí qatar shyńdańyz. Óıtkení, taudaǵy qatelíktíń qūnyn adam ómírímen tóleıdí. Ómíríńízge salmaqty qarap, qauípsízdík erejelerín árdaıym basty orynǵa qoıǵan dūrys.
– Mazmūndy áńgímeńízge kóp raqmet!
Sūhbattasqan Gúljanat SEMBAEVA.
Suretter: alpınıstíń jeke mūraǵatynan.