Genderlík shekteulerden tys bolashaq nemese Qazaqstanda genderlík rólder turaly túsíník qalaı ózgeríp jatyr?
"Jūmys ísteıtín ana balaǵa tıístí kóńíl bóle almaıdy, onysy oǵan zıyan tıgízedí" degen kózqaras óz mańyzyn joǵaltqaly qashan?! Típtí solaı degenníń ózínde áıeldíń kúıeuínen kóp tabuyn oǵash sanau nemese bílímdí er balaǵa artyq kóru túsínígí de būrynǵydaı aktual emes. Būl - tóńkerísten górí qoǵamnyń tabıǵı túrde eseyuí, óz bolashaǵyna senímmen qaraudy úırenuíne kóbírek keledí. "Bílím, eń aldymen, er balaǵa qajet" degen túsíník qanshalyqty mańyzdy? Osy taqyryp tóńíregínde Aqshamnews.kz tílshísí áleumettík zertteuge súıene otyryp, qalam terbep kórdí.
QSZI bas ǵylymı qyzmetkerí Aıgúl Zabırova "joǵary bílím er balaǵa mańyzdyraq" degen tūjyrymnyń túbínde oqu protsesínen górí eskí genderlík tártíp pen túsíník jatqanyn atap ótedí. Būl - er adamnyń "asyraushy" retíndegí jauapkershílík pen abyroıdy boıyna síńíruí tıís degen ūǵymnyń qaldyǵy. Onyń píkírínshe, būl jauaptar adamdardyń bílímge kózqarasyn emes, olardyń ómír qandaı boluy kerek dep oılaıtynyn, kímge alǵa ūmtyluǵa "rūqsat" beríletínín kórsetedí.
QR Prezıdentí janyndaǵy QSZI tapsyrysymen júrgízílgen saualnamada qazaqstandyqtardyń 71,4%-y "joǵary bílím er balaǵa mańyzdyraq" degen píkírmen kelíspeıtínín kórsettí. Būl ózgeríske úsh negízgí faktor yqpal etken: memlekettík sayasat, halyqaralyq ıntegratsıya, áleumettík-ekonomıkalyq jańǵyru.
1. Memlekettík sayasat pen halyqaralyq yqpaldastyqtyń áserí
Keıíngí jyldary genderlík teńdík ıdeyasyn memlekettík baǵdarlamalarǵa júıelí engízu qoǵamdyq normalardy qalyptastyruda úlken ról atqardy. Myńjyldyq damu maqsattary, genderlík ındıkatorlar jáne halyqaralyq konventsıyalar barlyq basty strategıyalarda kórínís tauyp, teńdíktí míndettí talap deńgeıíne jetkízdí.
Qazaqstan ūzaq jyldar boıy BŪŪ-nyń genderlík bastamalary men áıelderge qatysty kemsítushílíktí joyu turaly konventsıyalarǵa qatysyp keledí. Sondaı-aq Dúnıejúzílík ekonomıkalyq forum sıyaqty jahandyq ındeksterge enu eldí syrtqy jauapkershílík alańyna shyǵarady. Mūndaı jaǵdaıda "joǵary bílím ūlǵa mańyzdyraq" degen kózqaras tek eskírgen túsíník qana emes, halyqaralyq normalarǵa sáıkes kelmeıtín ūstanymǵa aınaldy.
Saualnama nátıjelerí mynadaı nátıje kórsetken:
71,4% - "joǵary bílím er balaǵa mańyzdyraq" degen píkírmen kelíspese, 27% - kelísedí, demek álí de "eskíshe" oılaıdy . Al kelísetínderdíń basym bólígí: er adamdar, auyl tūrǵyndary, tabysy tómen jáne díndar toptar bolyp shyqqan.
2. Áleumettík-ekonomıkalyq jańǵyru jáne rólderdíń ózgeruí
Ekonomıkanyń kúrdelene túsuí, urbanızatsıyanyń artuy jáne bílím deńgeıíníń ósuí áıelderdíń qoǵamdaǵy ornyn tabıǵı túrde keńeıttí. Búgínde áıelder belsendí túrde jūmys ístep, mansap qūruy, qoǵamdyq ómírge aralasuy - qalypty jaǵdaı. Osyndaı ortada "bílím er balaǵa mańyzdyraq" degen túsíník ótken dáuírdíń sarqynshaǵy syndy.
Deıtūrǵanmen, osylaı oılaıtyndar álí de bar eken. Ásírese myna toptar arasynda bílím alu tūrǵysynda er adamdarǵa basymdyq bru kerek deıtínder álí de jıí baıqalady:
- Er adamdar - 32,5%
- Áıelder - 22,5%
- Dín ūstanushylar - 44%
- Tabysy tómen toptar - 34%
- Orta bílímdíler - 33,9%
- Auyl tūrǵyndary - joǵary deńgeıde
Būl túsíníktíń saqtaluy kóbíne áleumettík jáne materıaldyq faktorlarǵa baılanysty. Resursy shekteulí ortada bílím "ınvestıtsıya" retínde baǵalanyp, ony "otbasy asyraushysyna" baǵyttau qısyndy sanalady.
3. Qoǵamnyń "únsíz" eseyuí: genderlík shekteulerden múmkíndíkterge qaraı
Sarapshy gender máselesín tórt qyrynan: jūmys ísteıtín ananyń rólí, eńbek naryǵy, otbasylyq tabys jáne ūl-qyz teńdígí dep qarap kórse, bír úlken tendentsıya aıqyndala túsetínín aıtady. Qazaqstan qoǵamynda eskí tártíptíń elementterí saqtalǵanymen, qazírgí ómírde shekteuden górí múmkíndíkterge jol beretín jańa kózqaras ta joq emes.
- Jūmys ísteıtín ananyń balaǵa kerí áserí bar degen píkír azaıdy.
- Jūmys oryndaryn "erlerge arnalǵan" dep bólu qajettílígí joıyldy.
- Áıeldíń erden kóp tabuy úıdegí teńgerímge (balans) qauíp dep sanalmaıdy.
- Eń mańyzdysy - bílím aludaǵy jynystyq aıyrmashylyqqa sením álsíredí.
Būl eshqandaı tóńkrís emes. Būl - qoǵamnyń baısaldy, senímdí túrde eseyuí, bolashaqqa degen senímníń kúsheyuí. Derekter kórsetkendeı, Qazaqstanda búgíngí tańda ūldar men qyzdar teń múmkíndíkterge qol jetkízíp keledí.
