11 nauryz kúní Astanada Parlament deputattarynyń, sayasattanushylardyń, akademıyalyq qauymdastyq ókílderíníń, jurnalıster men qoǵam qaıratkerleríníń qatysuymen «Konstıtutsıyalyq reforma jáne qoǵamdyq dıalog: keleshekke baǵdar» atty saraptamalyq alań otyrys óttí, – dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Qatysushylar jańa Konstıtutsıya jobasynyń negízgí erejelerín jáne tūraqty memleket arhıtekturasyn qalyptastyruǵa baǵyttalǵan ınstıtutsıonaldyq ózgerísterdí talqylady. Qoǵamnyń bílímge negízdelgen damuy, ınnovatsıyalar jáne azamattardyń tsıfrlyq qūqyqtaryn qorǵau máseleleríne erekshe nazar audaryldy.
Alǵashqy paneldík sessıya jańa Konstıtutsıya ınstıtuttaryna arnaldy. Sessıya moderatory Májílís deputaty Aıdos Sarym boldy. Píkírtalas barysynda sarapshylar jańa Konstıtutsıya jobasyndaǵy ınstıtutsıonaldyq ózgerísterdí jáne olardyń sayası júıeníń tūraqtylyǵyna yqpalyn qarastyrdy.
Sayasattanushy Andreı Chebotarev Konstıtutsıyalyq reformanyń memlekettík júıeníń ınstıtutsıonaldyq negízderín nyǵaıtuǵa baǵyttalǵanyn atap óttí.
– Sonymen qatar jańa Konstıtutsıya sheshím qabyldau úderísíne qoǵamnyń qatysu tetíkterín keńeıtudí kózdeıdí. Halyq keńesín, qoǵamdyq keńesterdí, jergílíktí qauymdastyqtardyń jıyndary men basqosularyn qamtıtyn qoǵamdyq dıalog pen saraptamanyń kópdeńgeılí júıesí qalyptasuda, – dep óz píkírín bíldírdí sarapshy.
Konstıtutsıyalyq reforma jóníndegí komıssıyanyń múshesí Marat Shıbutov jańa Konstıtutsıya jobasynyń azamattardyń sayası ómírge qatysuyn qalaı keńeıtetíní turaly taldau ūsyndy.
– «Qūryltaıdaǵy partıyalyq ókíldíktíń keńeyuí jáne Qazaqstan Halyq keńesíníń rólíníń artuy sayası ókíldíktíń neǵūrlym teńgerímdí júıesín qalyptastyrady. Būl sheshím qabyldau protsesíne qoǵamdyq jáne sayası aktorlardyń kóbírek qatysuyna yqpal etíp, sayası júıeníń ınstıtutsıonaldyq tūraqtylyǵyn nyǵaıtady», – dep atap óttí M. Shıbutov.
Májílís deputaty Abzal Qūspan Negízgí zań jobasy adam qūqyqtary men bostandyqtarynyń kepíldíkterín nyǵaıtuǵa baǵyttalǵanyn atap óttí.
– Qūjatta jeke tūlǵany qorǵaudyń bírqatar jańa tetíkterí bekítíledí. Onyń íshínde azamattardyń Konstıtutsıyalyq sotqa júgínu múmkíndíkterín keńeıtu, advokaturanyń rólín kúsheıtu, sondaı-aq halyqaralyq tájírıbede qoldanylatyn «Mıranda erejesíne» ūqsas qūqyqtyq normalardy engízu qarastyrylǵan. Būl ereje ūstalǵan adamdarǵa olardyń qūqyqtaryn míndettí túrde túsíndírudí kózdeıdí, – dep atap óttí A. Qūspan.
Sayasattanushy Talǵat Qalıev óz sózínde Konstıtutsıyalyq reforma tūraqtylyǵy kóbíne jeke tūlǵalyq faktorǵa súıengen sayası júıe modelínen erejelerge, rásímderge jáne ókílettíkterdíń teńgerímíne negízdelgen neǵūrlym ınstıtutsıonaldyq júıege kóshu úrdísín kórsetetínín aıtty.
«Ádíl sóz» sóz bostandyǵyn qorǵau halyqaralyq qorynyń prezıdentí Qarlyǵash Jamanqūlova jańa Konstıtutsıyanyń ózegín qūndylyqtar, sonyń íshínde qoǵamdyq dıalog pen sóz bostandyǵy qūndylyqtary qūraıtynyn atap óttí.
– Bízde sóz bostandyǵy bar ekenín, tsenzuraǵa tyıym salynǵanyn bílemíz. Yaǵnı plyuralızm keńístígí qamtamasyz etílgen, belgílí bír máselelerge ártúrlí kózqaraspen qarau múmkíndígí bar. Būl qoǵamdyq dıalogqa qatysty barlyq ınstıtuttarǵa da taralady, – dedí qoǵam belsendísí.
Jurnalıst jáne sarapshy Nūrbek Matjanı sóz bostandyǵy men jauapkershílík máseleleríne toqtaldy.
– Jańa Konstıtutsıya ár adamnyń óz kózqarasyn erkín bíldíru qūqyǵyn bekítedí, sonymen qatar azamattardyń ar-namysy men qadír-qasıetín, sondaı-aq jeke ómírín qorǵaudyń qūqyqtyq tetíkterín de qarastyrady, – dep atap óttí sarapshy.
Ol negízgí kepíldíkterdíń qatarynda tsenzuraǵa tíkeleı konstıtutsıyalyq tyıym salynuyn, sondaı-aq ǵylymı, tehnıkalyq jáne kórkem shyǵarmashylyq erkíndígíníń bekítíluín atap óttí.
Bílím beru, ınnovatsıyalar jáne tsıfrlyq qūqyqtar máseleleríne arnalǵan ekínshí paneldík sessıyanyń moderatory Májílís deputaty Ashat Aımaǵambetov boldy. Qatysushylar konstıtutsıyalyq reformanyń adamı kapıtaldy, ǵylymdy, ınnovatsıyalardy jáne tsıfrlyq ortany damytuǵa yqpalyn talqylady.
Sessıya barysynda sayasattanushy Ǵazız Ábíshev jańa Konstıtutsıya jobasynda memlekettíń jáne bílím beru júıesíníń zaıyrly sıpatyn bekítudíń mańyzyn atap óttí.
– «Būl erejeler ar-ojdan bostandyǵy men zaıyrly memleket qaǵıdaty arasyndaǵy tepe-teńdíktí saqtauǵa, sondaı-aq díndí sayasattandyrudyń aldyn aluǵa jáne qoǵamdyq kelísímdí nyǵaıtuǵa baǵyttalǵan», – dep atap óttí Ǵ. Ábíshev.
Maqsut Narikbayev University professory Marat Ahmadı qazírgí jaǵdaıda adamı kapıtaldyń basty strategıyalyq resursqa aınalyp otyrǵanyn atap óttí. Sarapshynyń píkírínshe, Konstıtutsıyada ǵylymdy, bílím berudí jáne ınnovatsıyalardy damytu basymdyqtaryn bekítu Qazaqstannyń bílím ekonomıkasyna kóshuíne jáne onyń básekege qabílettílígín arttyruǵa ınstıtutsıonaldyq negíz qalyptastyrady.
Qazaqstan Respublıkasynyń Ǵylym jáne joǵary bílím mınıstrí Sayasat Nūrbek tehnologıyalyq serpílís óńírlík, geografıyalyq, tehnologıyalyq jáne ekonomıkalyq teńsízdíktí kúsheıtíp, belgílí bír teńgerímsízdíkter tuǵyzǵanyn aıtty.
– Osyǵan baılanysty ınnovatsıyalar, adamı kapıtal, bílím men ǵylym máseleleríníń jańa Konstıtutsıyanyń negízgí mánderíníń bíríne aınalyp, onyń strategıyalyq basymdyqtary men bazalyq qūndylyqtary retínde qarastyrylyp otyrǵany men úshín úlken quanysh, – dep atap óttí S. Nūrbek.
Qazaqstan Respublıkasyndaǵy Bala qūqyqtary jóníndegí uákíl Dınara Zákıeva jańa Konstıtutsıya jobasy adam men bala qūqyqtaryn qorǵau júıesín kúsheıtetínín atap óttí.
– «Qūjatta otbasyny, ana men balany qoldaudyń qosymsha kepíldíkterí bekítílíp, memlekettík sayasattyń adamǵa baǵyttalǵan sıpaty aıqyn kórsetíledí», – dedí Dınara Zákıeva.
Osyǵan ūqsas píkírdí Bilim Group kompanıyasynyń negízín qalaushy Rauan Kenjehanūly da bíldírdí. Onyń aıtuynsha, XXI ǵasyrda qoǵam damuynyń negízgí faktory – onyń ıntellektualdyq áleuetí
– «Bílím, ǵylym jáne ınnovatsıyalardy damytu bílím qoǵamynyń negízín qalyptastyrady, ol tūraqty ekonomıkalyq ósudíń basty kózíne aınalady», – dep atap óttí Rauan Kenjehanūly.
Sayasattanushy Eduard Poletaev qazírgí Konstıtutsıya tek qūqyqtyq qana emes, sonymen qatar strategıyalyq funktsıyany atqaratynyn, onyń ūzaq merzímdí memlekettík damudyń qūndylyqtyq ayasyn anyqtaıtynyn aıtty.
Saraptamalyq platforma qorytyndysy boıynsha qatysushylar jańa Konstıtutsıya Qazaqstannyń árí qaraıǵy damuynyń ınstıtutsıonaldyq jáne qūndylyqtyq negízderín qalyptastyratynyn, onyń adam qūqyqtaryn nyǵaıtuǵa, bílím qoǵamyn damytuǵa jáne memlekettík júıeníń tūraqtylyǵyn jahandyq ózgeríster jaǵdaıynda arttyruǵa baǵyttalǵanyn atap óttí.