Qazaq halqynyń salt-dástúrí, ádet-ǵūrpy men mádenı mūrasy turaly ǵylymı negízdelgen aqparat jūrtshylyqqa qoljetímdí boluy tıís. Áıtpese TikTok, YouTube pen basqa da áleumettík jelíde jūrtty shatastyratyn dúnıeden ayaq alyp júre almaı qalamyz. Óńírlík kommunıkatsıyalar qyzmetínde ótken baspasóz máslıhatynda elímízdíń jetekshí etnograftary osylaı dep málímdep, ūlttyq mádenıettí, folklor men tarıhı jadty saqtau máselesíne baılanysty píkír bíldírdí.
Shoqan Uálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologıya ınstıtuty etnologıya bólímíníń bas ǵylymı qyzmetkerí, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Serík Ájíǵalı akademıyalyq etnografıyanyń ondaǵan jyl boıy qazaq halqynyń dástúrlí mádenıetín zerttep kele jatqanyn aıtty. Alaıda sońǵy jyldary tsıfrlyq platformanyń qarqyn aluyna baılanysty kásíbı zertteushílerdí būrynǵydaı elep-eskermeıtín bolyp barady eken.
«Meníń oıymsha, etnografıya ǵylymynyń rólí asa mańyzdy. Bíraq sońǵy jyldary tsıfrlyq tehnologıya damyp, YouTube, TikTok pen basqa da áleumettík jelíler arqyly aqparattyń keń taraluyna baılanysty ǵylymnyń dauysy bírshama kómeskíleníp qaldy. Būl – alańdatarlyq jaǵdaı. Sebebí dástúrlí mádenıettí ǵylymı derekke súıene otyryp zerttep, túsíndírgen dūrys», – deıdí Serík Ájíǵalı.
Onyń aıtuynsha, qazaq halqynyń mádenıetín júıelí zertteu ótken ǵasyrdyń orta shenínen berí júrgízílíp keledí. Osy uaqyt aralyǵynda etnograftar, mádenıettanushylar men antropologtar qazaqtardyń salt-dástúrí, ádet-ǵūrpy, tūrmys-tírshílígí men ruhanı mádenıetíne arnalǵan 150-den 200-ge deıín írgelí ǵylymı eńbek pen monografıya ázírleptí.
Onyń qatarynda ǵūryptyq mádenıetke arnalǵan zertteu, qazaq halqynyń ótkení men búgíngí dástúrí turaly jınaqtar, sondaı-aq ekí tomdyq pen kóptomdyq ǵylymı basylymdar bar. Būlarda sırek kezdesetín mūraǵat qūjattary jarıyalanyp, revolyutsıyaǵa deıíngí zertteushílerdíń eńbegí alǵash ret qazaq tílíne audarylǵan. Alaıda būl kítaptyń kóbí bírneshe júz nemese bír-ekí myń danamen ǵana jaryq kóríp, negízínen kítaphanaǵa taratylǵan.
«Osyndaı ǵylymı eńbektí áldeqaıda kóp taralymmen shyǵaru qajet. Qarapaıym halyqtyń olarǵa qoly jete bermeıtíndíkten, kóbíne jalǵan aqparat alyp, jańylysyp jatady. TikTok nemese YouTube-ta jarıyalanǵan málímettí kópshílík shyndyq dep qabyldaıdy. Bíraq onyń arasynda būrmalanǵan aqparat ta az emes», – dep atap óttí ǵalym.
Serík Ájíǵalı ǵylymı mūrany jarıyalau jūmysy jalǵasyp jatqanyn jetkízdí. Atap aıtqanda, qazírgí uaqytta kórnektí qazaq etnografy Halel Arǵynbaevtyń eńbekteríníń úsh tomdyq jınaǵy daıyndalyp jatyr. Onyń ekí tomy jaryq kórgen. Sonymen qatar ǵalymnyń qazaq tílíndegí eńbekteríníń bír bólígí orys tílíne audarylyp, ǵylymı túsíndírmemen, túsíníktememen tolyqtyrylǵan.
Sonymen bírge ǵalym etnologıya ǵylymyn damytudaǵy negízgí máseleníń bírí retínde Qazaqstanda derbes akademıyalyq etnografıya ınstıtutynyń joqtyǵyn atady. Onyń aıtuynsha, elímízde būl salada eńbek etetín júzdegen ǵalym, ǵylym doktory men kandıdat bar, yaǵnı ǵylymı áleuet jetkílíktí. Degenmen ūlttyq mádenıettí zertteu jūmysyn úılestíretín bíryńǵaı ǵylymı ūıym álí kúnge deıín qūrylmaǵan eken.
«Búgínde ūlttyq bíregeılík máselesíne erekshe kóńíl bólu qajet. Qazírgí jahandyq úderíster ūlttyq jáne memlekettík múddeníń ózektílígín joǵaltpaǵanyn kórsetíp otyr. Álemdík keńístíkte óz ornymyzdy saqtau úshín tól mádenıetímízge, tarıhı jadymyz ben salt-dástúrímízge kóbírek mán beruímíz kerek», – dedí Serík Ájíǵalı.
Ǵalymnyń píkírínshe, akademıyalyq etnografıya ınstıtutyn qūru dástúrlí mádenıetke qatysty auqymdy zertteuler júrgízuge, ǵylymı bílímdí júıeleuge, ǵylymı eńbekterdí úlken taralymmen shyǵaryp,e halyqqa qazaqtyń tól salt-dástúrí men ádet-ǵūrpynyń mánín keńínen túsíndíruge múmkíndík beredí.
Baspasóz máslıhatyna qatysushylar mádenı mūrany saqtau úshín ǵalymdar, memlekettík organdar, būqaralyq aqparat qūraldary men jalpy qoǵam bírlesíp jūmysísteuí tıís ekení aıtyldy. Dástúr turaly ǵylymı bílímdí qarapaıym árí túsíníktí tílmen jetkízu qajet. Būl ınternette taralatyn túrlí mıfter men būrmalanǵan aqparatqa qarsy tūryp, shynaıy árí ǵylymı negízdelgen málímettíń keń taraluyna jol ashady.