Instıtuttyń genetıka jáne fızıologıya salasyndaǵy dırektory, QR Ǵylym jáne joǵary bílím mınıstrlígí Ǵylym komıtetíne qarasty Genetıka jáne fızıologıya ınstıtutynyń dırektory Asqar Kalekeshov Almaty qalasynyń Óńírlík kommunıkatsıyalar qyzmetíne genetıka, fızıologıya, bıomedıtsına, agrobıologıya jáne paleogenetıka salalarynda sońǵy jyldary qol jetkízílgen negízgí ǵylymı ázírlemeler men qoldanbaly nátıjeler turaly aıtyp berdí, - dep habarlaıdy Aqshamnews.kz.
Spıkerdíń aıtuynsha, Ǵylym komıtetíníń qoldauymen ınstıtut írgelí zertteuden bastap densaulyq saqtau, agroónerkásíp keshení men memlekettík ǵylymı sayasattyń míndetteríne baǵyttalǵan qoldanuǵa daıyn tolyq ǵylymı tsıkldí íske asyrady.
«Bízdíń zertteuler medıtsına, auyl sharuashylyǵy men bıologıyalyq resurstardy saqtau úshín naqty sheshímder qalyptastyruǵa baǵyttalǵan. Būl – ınstıtuttyń negízgí ūstanymy», - dep atap óttí Asqar Qalekeshev.
Qazaqy ıt tūqymdary tazy men tóbettí zerttep, saqtau da Instıtuttyń jūmysyndaǵy mańyzdy baǵyttyń bírí sanalady. Olar Qazaqstan men Mońǵolıyanyń bes óńíríndegí 700-den astam ıttí zerttep, alǵashqy genomdyq bank, bıobank pen elektrondyq derekter bazasyn, sondaı-aq ınteraktıvtí GIS-karta qūrypty osy joly. Alynǵan derekter genetıkalyq aluandyqtyń joǵary deńgeıín jáne ınbrıdıngtíń tómen ekenín rastaǵan.
«Būl zertteu tóbet tūqymyn memlekettík deńgeıde saqtap, damytyp, ony halyqaralyq deńgeıde tanytuǵa ǵylymı negíz qalyptastyrady», - deıdí.
Agrobıologıya jáne veterınarıya salasynda ınstıtut auyl sharuashylyǵy januarlarynyń ónímdílígín arttyruǵa baǵyttalǵan zertteuler júrgízíp jatyr. Eldíń alty óńírínde SNP-genotıpteu qoldanylǵan dalalyq zertteuler júrgízílíp, aurulardyń óńírlík erekshelígí zerttelíp, vaktsınatsıyanyń januarlar metabolızmí úshín qauípsíz ekenín dáleldegen.
Mal sharuashylyǵynda tıímdí azyq qospasyn qoldanuǵa arnalǵan granttyq joba ayasynda ınstıtut ǵalymdary jergílíktí shıkízatqa negízdelgen azyqtyq ósímdíkter men montmorıllonıtterdíń tıímdílígín dáleldedí. Zertteuler aquyz almasuynyń jaqsarǵanyn, januarlar ónímdílígíníń artyp, azyqtandyru shyǵynynyń azaıǵanyn da kórsettí. Joba rastalyp, qazír ol eldíń batys óńírleríndegí sharua qojalyqtarynda kádege jaraı bastaǵan.
«Bíz jergílíktí azyqtyq resurstardy paıdalanu ǵylymı tūrǵydan negízdelgen nárse ǵana emes, fermerler úshín de ekonomıkalyq tūrǵydan tıímdí ekenín dáleldep berdík. Būl sheshímder qazír qoldanysqa eníp, paıda ákelíp otyr», - deıdí ınstıtuttyń dırektory Asqar Qalekeshev.
Ettí qoılardyń genetıkalyq negízín zerttegende (2023–2025 jyldar) omyrtqa sany men et shyǵymyna áser etetín negízgí gender anyqtalǵan. Būl derek bolashaqta otandyq qoı tūqymyn jetíldírer kezde selektsıyalyq jūmysta qoldanylatyn ekspress-genetıkalyq testtí ázírleuge túrtkí boldy.
Qazaqstandaǵy qūıryqty qoı tūqymdarynyń evolyutsıyasy da zertteldí. Ǵalymdar būl tūqymnyń qalyptasuynda Qazaqstan aumaǵynyń úlken ról atqarǵanyn anyqtap, kóne genetıkalyq jelílerdí aıqyndap, alynǵan derekterdí ūlttyq genetıkalyq resurstardy saqtap, sertıfıkattap, odan árí damytuǵa paıdalanuǵa bolatynyn rastady.
Bayandamada bıomedıtsınalyq zertteuler de aıtyldy. Onkologıyalyq, júrek-qantamyr jáne endokrındík aurulardy zertteu ayasynda keń auqymdy SNP-genotıpteu júrgízílíp, qauíp pen qorǵanyshtyń genetıkalyq markerlerí anyqtaldy, klınıka-genetıkalyq derekter bazasy qalyptastyryldy.
«Būl zertteuler Qazaqstanda derbestendírílgen medıtsınany damytuǵa sep bolady», - deıdí ol.
Instıtut paleogenetıka salasynda da eńbekteníp jatyr. Ortalyq Eurazıyanyń kóne halqynyń DNQ-sy eneolıtten orta ǵasyrǵa deıíngí kezeńdí qamtı otyryp, alǵash ret tolyqgenomdyq deńgeıde zertteldí. Ol derekter Qazaqstannyń qazírgí halqynyń genetıkalyq sabaqtastyǵyn rastady.
«Paleogenetıkalyq zertteuler Qazaqstan aumaǵynyń Ortalyq Eurazıya halqynyń qalyptasuyndaǵy tarıhı jáne bıologıyalyq mańyzyn kórsetedí», - dep atap óttí Asqar Qalekeshev.
Qorytyndylaı kele, ınstıtut dırektory būl ǵylymı ázírlemeler halyq densaulyǵyn qorǵauǵa, azyq-túlík qauípsízdígín qamtamasyz etíp, eldíń bıologıyalyq ártúrlílígín saqtauǵa eleulí úles qosyp otyrǵanyn aıtty.