Bízge Táuelsízdíktí syılaǵan – 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy. Ūlt ruhynyń asqaq sımvolyna aınalǵan sol bír sayası qozǵalys tarıh paraǵynan da, ūrpaq jadynan da óshpeuge tıís. Almatynyń A.P.Chehov atyndaǵy ortalyq qalalyq kítaphanasynda ótken jeltoqsanshylarmen kezdesu jastarǵa osyny jetkízgísí keldí.
Ádebı-tanymdyq keshke bízdíń shaharǵa Taraz shaharynan ánshí, sazger, QR eńbek síńírgen qaıratkerí, áıgílí «Jeltoqsan jelí» áníníń avtory Ábıírbek Tínálí arnaıy keldí. Ol jastarǵa ánníń shyǵu tarıhyn áserlí bayandap, būl tuyndyny efırge eń alǵash «Azattyq» radıosy taratqanyn erekshe atap óttí. Árıne, keshte ánín oryndap berdí. Osydan 39 jyl būrynǵy ándí dál búgín tuǵandaı, dauysyna díríl aralasyp áserlí de mūńdy oryndaǵan sazgerge jáne jaqsy ánge kórermen rızashylyqpen qol soqty. Jary Maıra Asanova ekeuí oryndaǵan «Anamnyń tílí» ání de tanymdyq keshtíń mán-mazmūnyn baıyta tústí. Típtí, jastar ornynan tūryp ūzaq qol soqty. El bılígíne qazaq ūltynyń perzentí bolsyn degen tílekpen bírge, tuǵan tílímízdíń de tórge shyǵuyn talap etken Jeltoqsan oqıǵasyn kórmegen keıíngí ūrpaqtyń da júregín qozǵady būl ánder. Shyǵarmalardyń ómírsheńdígí de osy bolsa kerek.
"Altyndarym, balalarym! Shona Smahanūly degen atalaryń bolǵan, osy Almatyny jayau aralap júríp 25 qazaq mektebín ashqan. «Anamnyń tílí» degen ánímníń sózín sol kísí jazǵan. Ándí tyńdap otyryp senderdíń de áserlengenderíńdí kóríp júregím tolqyp kettí. Bízdíń ízímízdí jalǵaıtyn ūrpaq bar eken dep quanyp otyrmyn. Bar bolyńdar! El de, jer de, tíl de ózderíńe amanat!" – dedí Ábıírbek Tínálí.
Sondaı-aq, kezdesude Jeltoqsan qaharmandary – Nūrlybek Ahmetov jáne Peruza Asylbek, Roza Ahmetova, Lázzat Jalbyrova syndy namysty qyzdarymyz da sóz sóıledí. Sol bír yzǵarly Jeltoqsan oqıǵasynyń, solaqaı sayasattyń shynaıy kuágerlerí bír sát ótkenge oralyp, estelíkter aıtty.
Ábıírbek TÍNÁLÍ,
ánshí, kompozıtor, QR eńbek síńírgen qaıratkerí:
"Jambyl oblystyq drama teatrynda akter edím. Tańerteń jūmysqa kele jatyp «Almatyda jastar kóterílíptí» degen sózdí estíp qaldym. Kóńílge alań kírdí. Ne jaǵdaı eken, gazet ízdep tabaıynshy dep joldyń arǵy betíne óte bergenímde, toǵyz qabatty tehnologıyalyq ınstıtut jataqhanasynyń eń joǵarǵy jaǵynan qyz-jígítterdíń bír-bíríne jalǵanǵan aq seısep arqyly tómen túsíp jatqanyn baıqadym. Jataqhana aldynda toruyldap tártíp saqshylary tūrǵandyqtan, studentter osylaı artqy jaqtan terezeden qashyp shyǵyp jatyr eken. Būl kóríníske álgíndegí Almatydaǵy jaǵdaıdyń áserí baryn bírden sezdím. Íshím alaı-dúleı. Jūdyryqtaı júregím keudeme syımaı barady. Jūmys ornyna jetkenshe yńyldap kelem. Júregíme áldebír áuen qūıylyp jatyr. Teatrǵa kírgen bette gazet-jurnalǵa jarmastym. «Qazaqtyń jıyrma myńnan astam qyz-jígítí basbūzarlyq jasady. Brejnev alańynda mashınalardy esh sebepsíz órteude. Qūqyq qorǵau organdaryna baǵynbaı jatyr. Bárí íshíp alǵan, shegíp alǵan» degen syndy oıǵa qonymsyz sózder jazylypty. Kóz aldymnan toǵyz qabatty jataqhananyń terezesínen matalardy bír-bíríne jalǵap túsíp jatqan qyz-jígítter keter emes. «Oıpyrmaı, anau aq seısepter qaı jylǵy deısíz, jyrtylyp, úzílíp ketse mert bolmaı ma» deıdí alań kóńílím. Sóıtíp Almaty jastarynyń bas kóteruí, oǵan jer-jerdegí qyz-jígítterdíń ún qosuy, ózím kuá bolǵan álgí jankeshtí jaǵdaı – bárí-bárí janyma tynyshtyq bermedí. Sóıtíp 1986 jylǵy jeltoqsanda alańǵa shyqqan qazaq jastarynyń jappaı narazylyǵy, ádíletke ūmtylysy men ruhqa toly namysy áuenge aınaldy. Sodan osy ánge sóz jazu úshín aqyn ízdedím. Sol kúnderí Tarazǵa aqyn Ábdírahman Asylbekov kelgenín estíp, tauyp aldym. «Jeltoqsan jelí» ání osylaı ómírge kelgen. 1986 jylǵy jeltoqsanda namys pen ardy tu etken qazaq jastary qalyń jūrtshylyqqa qıyanatqa kónbeıtínín, ūlt bolashaǵy úshín otqa da, suǵa da túsuge daıyn ekenín dáleldedí. Ol kún – tarıh paraǵynda ǵana emes, ár qazaqtyń júregínde jazuly" dedí avtor.
Ádebı-tanymdyq keshte T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ūlttyq óner akademıyasynyń professory, QR eńbek síńírgen artısí Darıǵa Tūranqūlovanyń shákírtterí Jeltoqsan oqıǵasyn bayandaıtyn sahnalyq qoıylym ūsyndy. Bolashaq akter qyz-jígítter sahnada «Qaırat qaıda? Lázzat qaıda? Erbol qaıda?» dep tolǵanyp, «Jeltoqsan jelí» ánín shyrqady.
Mūz ústínde otyrǵan jígítterdí dubınkasymen tūqyrtyp tūrǵan mılıtsıonerdíń «shash al dese bas alatyn» jauyz beınesí de sáttí shyqty. Bas-ayaǵy bes-on mınuttyń íshíne syıyp ketken Jeltoqsan oqıǵasyn jastar jylap tūryp sahnalady. Al zalda kórermen bolyp otyrǵan jeltoqsan qaharmandarynyń kúrsíne kóz jasyn súrtíp mūńaıyp qalǵany da kóptí tolqytty. Rıza bolǵan Ábıírbek Tínálí ornynan tūryp, «qane, qol jaıyńdarshy, balalarym!» dep, ónegelí áńgímelerge qūlaq túrgen, tarıhı oqıǵanyń salmaǵyn sezíne bílgen T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ūlttyq óner akademıyasynyń, Almaty tehnologıya jáne florıstıka kolledjíníń studentterí men №15 gımnazıya oqushylaryna batasyn berdí.
Peruza ASYLBEK,
«Jeltoqsan – Almaty» qoǵamdyq bírlestígíníń Áuezov audany boıynsha jetekshísí:
"Osydan 39 jyl būryn «araq íshíp, nasha shegíp alyp kólíkterdí órtegen basbūzar jıyrma bes myń qazaq jastarynyń» arasynda bíz de bolǵan edík. Iá, ókíníshke oraı bízdí osylaı qaralaǵan sol kezdegí solaqaı sayasat. Ol jerde eshqandaı da būzaqylyq bolǵan joq, kerísínshe mılıtsıya sol kúní keshke taman barlyq jaqtan joldy jauyp, bízdí jíbermedí. Qaıta olardyń ózí ílík ízdep, tıísíp, janymyzdaǵy tūrǵan ekí jígíttíń qolyn artyna qaıyryp mashınaǵa búktep tyǵa bastady. «Būlaryńyz ne?» dep júgíríp bardym. «Araq íshíp alǵan», – dedí. «Eshqashan íshímdík íshpeıtín jígítter, bíz bílemíz olardy, qalaısha?!», – dep mashınadan berí jūlqı tarta bastadym. Árıne, mılıtsıonerler de óz jūmysyna baǵynady ǵoı, degenmen íshíndegí bíreuí «myna jerden tez ketíp qalyńdar, jataqhanalaryńa qaıtyńdar» dep bosatyp jíberdí. Sonda da kóńílímíz tynshymaı, Baıtūrsynov kóshesímen tómen qaraı túsíp, Abaı dańǵylymen kóterílíp, qazírgí Ūlttyq kítaphananyń ortasynan kesíp ótíp alańǵa jettík. Joǵarǵy jaqta samaladaı jarqyrap projektor tūrdy. Dál astyna kep tūrmyz. Bír kezde qasymyzdaǵy bír jígít: «Myna projektorǵa betteríń túsíp qalmasyn, erteńgí kúní osy arqyly qylmysker bolyp shyǵasyńdar!», – dedí. Bárímíz de qulyq-sūmdyǵymyz joq, uyzdaı jaspyz, projektor degenge múldem mán beríp tūrǵanymyz joq. «Qylmyskerí nesí?! Bíz óz elímízge ózímízdíń ūlttyń adamy basshy bolsyn dep kelíp tūrmyz ǵoı. Bary sol ǵana» deıdí íshkí oıym. Bíz típtí, qoǵamdyq kólíkte, óz elímízde tūryp bír-bírímízben qazaqsha sóılese almaıtynbyz. Álgí kóregen jígít dál aıtqan eken, keıín myńdaǵan jas qudalandyq qoı. Oqudan, jūmystan shyǵyp, ómírí tastalqan bolyp, densaulyǵynan aıyrylǵany qanshama! Aınalaıyn, jastar! Būl Táuelsízdík – endígí jerde senderge amanat, qadírín bílgeısíńder!" dedí ol.
