Жаңа Конституция жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін жетілдіруге институционалдық мүмкіндік беріп отыр. Бұл мәселе елімізде ұзақ уақыт бойы өзекті болып келді. Оның астарында тек билікті орталықсыздандыру мен демократияны дамыту үдерісі ғана емес, сонымен бірге тарихи эволюция мен басқару теорияларының ықпалы да жатыр.
Қазақстан контекстінде жергілікті өзін-өзі басқару көбіне дербес саяси балама ретінде емес, жергілікті мемлекеттік басқаруға қарсы қойылатын ұғым ретінде қабылданып келді. Алайда бұл екі жүйені антагонистік емес, біртұтас басқару архитектурасының элементтері ретінде қарастыру тиімді өңірлік басқару моделін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Қазіргі реформалық логикада мәслихаттардың рөлін күшейту және олардың жергілікті өзін-өзі басқару институты ретіндегі функцияларын кеңейту ерекше маңызға ие. Әкімдіктердің мәслихаттарға есеп беру тетіктері де осы жүйенің институционалдық теңгерімін қамтамасыз етеді.
Тәжірибеде жергілікті билік өз міндеттерін орындамаған жағдайда немесе мемлекеттік саясатты іске асырудан бас тартқан жағдайда соттық бақылау тетігі қолданылады. Бұл орталық пен жергілікті билік арасындағы қатынастардың құқықтық шеңберде реттелуін қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар халықаралық тәжірибе орталық органдардың заң шығару, бюджет бөлу және нормативтік реттеу арқылы жергілікті биліктің дербестігін жанама түрде шектейтінін немесе үйлестіре алатынын көрсетеді.
Осы тұрғыдан алғанда, Жаңа Конституциядағы өзгерістер жергілікті басқару жүйесін түбегейлі қайта құрудан гөрі, оны институционалдық тұрғыда жетілдіруге, орталық пен жергілікті билік арасындағы теңгерімді күшейтуге және нақты өкілеттілігі бар жергілікті өзін-өзі басқару моделін қалыптастыруға бағытталған.
Жаңа Конституция ұсынған бағыт – орталық пен өңір арасындағы өкілеттіктерді қайта теңгеру, мәслихаттардың рөлін күшейту және жергілікті институттардың жауапкершілігін арттыру арқылы нақты мазмұнға ие басқару моделін қалыптастыру. Бұл өз кезегінде формалды емес, шынайы жұмыс істейтін жергілікті өзін-өзі басқару жүйесіне біртіндеп өтудің құқықтық және саяси алғышарты бола алады.
Осылайша, конституциялық өзгерістер жергілікті басқаруды жаңғыртудың тек техникалық тетігі емес, мемлекет пен қоғам арасындағы өзара жауапкершілікті жаңа деңгейге көтеретін институционалдық бетбұрыс ретінде бағалануға тиіс.