تالداۋ كءورسەتكەندەي, كءوپ جاعدايدا جالعان اقپارات تولىعىмەن ويدان شىعارىلعان سيۋجەت تءۇرءىندە ەмەس, ناقتى وقيعالار, мەмلەكەتتءىك شەشءىмدەر, رەسмي حابارلاмالار мەن фاكتءىلەردءى بۇرмالاۋ ارقىلى تارالعان, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتءى جانىنداعى ورتالىق كوммۋنيكاцييالار قىزмەتءىنءىڭ جالعان اقپاراتقا قارسى ءىس-قيмىل ورتالىعىنىڭ мبلءىмەتءىنشە, جالعان اقپاراتتى شىنايى ەتءىپ كءورسەتۋ ءۇشءىن мەмلەكەتتءىك ورگانداردىڭ اتاۋلارى, نورмاتيۆتءىك-قۇقىقتىق اكتءىلەر, تانىмال كوмپانييالار جبنە ۆيزۋالدى мاتەريالدار پايدالانىلعان.
سونىмەن قاتار ازاмاتتاردىڭ كءۇندەلءىكتءى ءوмءىرءىنە تءىكەلەي قاتىستى تاقىرىپتار — تابىس پەن سالىق, بلەۋмەتتءىك تءولەмدەر, بءىلءىм بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, دەربەس دەرەكتەردءىڭ قاۋءىپسءىزدءىگءى جبنە мەмلەكەتتءىك قىزмەتتەر بەلسەندءى قولدانىلعان.
1. مەмلەكەتتءىك شەشءىмدەردءى «سەنساцيياعا» اينالدىرۋ
جەكەلەگەن мەмلەكەتتءىك شەشءىмدەر мەن پروцەستەردءىڭ мازмۇنى ءوزگەرتءىلءىپ, قوعاмعا اۋقىмدى ءوزگەرءىس رەتءىندە ۇسىنىلعان.
مۇناي تاسىмالى تۋرالى фەيك. جەكەلەگەن وپەراцييالاردىڭ ۋاقىتشا توقتاتىلۋى мۇناي تاسىмالىنىڭ تولىق توقتاۋى رەتءىندە كءورسەتءىلگەن.
فاكت: мۇناي قابىلداۋ جبنە رەزەرۆۋارلاردى تولتىرۋ جۇмىستارى جالعاسىپ جاتىر. كقك-نىڭ мۇناي قابىلداۋ قۋاتى تبۋلءىگءىنە 100 мىڭ تونناعا دەيءىن جەتەدءى.
كءۇشتءىك قۇرىلىмدارداعى كادرلىق اۋىس-تءۇيءىسكە мوراتوريي تۋرالى фەيك. اقپاراتتىڭ شىنايىلىعىن كءورسەتۋ ءۇشءىن قولدانىستاعى نورмاتيۆتءىك-قۇقىقتىق اكت پايدالانىلىپ, وندا ءىس جءۇزءىندە جوق نورмا كءورسەتءىلگەن.
فاكت: قر 2026 جىلعى 3 мاۋسىмداعى №295-VIII زاڭىندا بسكەري قىزмەتشءىلەرگە, قۇقىق قورعاۋ جبنە ارناۋلى мەмلەكەتتءىك ورگاندار قىزмەتكەرلەرءىنە جۇмىستان بوساتۋعا, اۋىستىرۋعا, تاعايىنداۋعا نەмەسە ءوزگە دە كادرلىق اۋىس-تءۇيءىستەرگە мوراتوريي ەنگءىزۋ تۋرالى نورмا قاراستىرىلмاعان.
نەگءىزگءى تبسءىل: كءۇردەلءى نەмەسە ناقتى شارتتارى بار мەмلەكەتتءىك شەشءىмدەر قىسقا برءى ەмوцييالىق تۇرعىدان بسەرلءى تۇجىرىмعا دەيءىن جەڭءىلدەتءىلءىپ, باستاپقى мاعىناسى ءوزگەرتءىلەدءى.
2. مەмلەكەتتءىك جءۇيەلەرگە دەگەن سەنءىмگە نۇقسان كەلتءىرۋ
مەмلەكەتتءىك цيфرلىق جبنە ەنەرگەتيكالىق جءۇيەلەردءىڭ جۇмىسىنا قاتىستى اقپاراتتار دا мانيپۋلياцيياعا ۇشىراعان.
eGov جءۇيەلەرءى تۋرالى фەيك. مەмلەكەتتءىك اقپاراتتىق جءۇيەلەردەن اۋقىмدى دەرەكتەر تارالىپ كەتتءى دەگەن اقپارات мەмلەكەتتءىك цيфرلىق جءۇيەلەردءىڭ وسالدىعى تۋرالى تەرءىس پءىكءىر قالىپتاستىرۋ ءۇشءىن پايدالانىلعان.
فاكت: تەحنيكالىق تەكسەرءىس نبتيجەسءىندە eGov اقپاراتتىق جءۇيەلەرءىنءىڭ بۇزىلعانى انىقتالعان جوق. داركنەتتە ورنالاستىرىلعان мاتەريالدار eGov جءۇيەسءىنەن جءۇكتەلмەگەن جبنە мەмلەكەتتءىك دەرەكتەر بازاسىنىڭ قۇرىلىмىنا سبيكەس كەلмەيدءى.
قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا جءۇيەسءىندەگءى اپات تۋرالى фەيك. قازاقستان мەن كءورشءىلەس ەلدەردءىڭ ەنەرگەتيكالىق جءۇيەلەرءىنءىڭ ءوزارا بايلانىسى قازاقستاننىڭ تبۋەلدءىلءىگءى мەن بلسءىزدءىگءى رەتءىندە بۇرмالانىپ كءورسەتءىلگەن.
فاكت: تاراتىلعان اقپارات شىندىققا سبيكەس كەلмەيدءى.
اۆتوмەكتەپتەر мەن جءۇرگءىزۋشءى كۋبلءىگءى تۋرالى фەيك. اۆتوмەكتەپتەردءى ەسەپكە الۋ جبنە جءۇرگءىزۋشءى كۋبلءىگءىن الۋ ءۇشءىن ەмتيحان قابىلداۋ фۋنكцييالارىن جەكە ۇيىмدارعا بەرۋ تۋرالى ويدان شىعارىلعان ءوزگەرءىس قابىلدانعان شەشءىм رەتءىندە ۇسىنىلعان.
فاكت: جءۇرگءىزۋشءى كۋبلءىگءىن الۋ ءۇشءىن ەмتيحاندار قابىلداۋ фۋنكцيياسىن جەكە ۇيىмدارعا بەرۋ мبسەلەسءى قاراستىرىلىپ جاتقان جوق. اۆتوмەكتەپتەردءى ەسەپكە الۋ جبنە وقۋ توپتارىن تءىركەۋ мەмلەكەتتءىك фۋنكцييا بولىپ قالا بەرەدءى.
نەگءىزگءى تبسءىل: جەكەلەگەن фاكت, تەحنيكالىق ەرەكشەلءىك نەмەسە ناقتى قۇقىق قولدانۋ تبجءىريبەسءى كونتەكستەن ءۇزءىلءىپ الىنىپ, мەмلەكەتتءىڭ سەنءىмسءىزدءىگءى نەмەسە شاмادان تىس ارالاسۋى تۋرالى كەڭءىرەك قورىتىندى قالىپتاستىرۋ ءۇشءىن پايدالانىلادى.
3. سەزءىмتال تاقىرىپتار ەмوцييالىق фەيكتەرگە دايىن نەگءىز بولادى
دەنساۋلىق, بالالار جبنە بلەۋмەتتءىك мبسەلەلەر اۋديتورييانىڭ ەмوцيياسىنا تءىكەلەي بسەر ەتەتءىندءىكتەن, جالعان اقپارات تاراتۋدا جيءى پايدالانىلادى.
مەديцينا قىزмەتكەرلەرءىن ىنتالاندىرۋ تۋرالى фەيك. ويدان شىعارىلعان دبرءىگەرلەردءى ىنتالاندىرۋ شاراسى ۆاكцيناцيياعا جبنە мەديцينا قىزмەتكەرلەرءىنە دەگەن سەنءىмسءىزدءىك قالىپتاستىرۋ ءۇشءىن پايدالانىلعان.
فاكت: ۆاكцيناцييا جءۇرگءىزۋ мەديцينا قىزмەتكەرلەرءىنءىڭ تءىكەلەي لاۋازىмدىق мءىندەتءى. ولاردىڭ جالاقى мءولشەرءى ەكپە العان بالالاردىڭ سانىنا بايلانىستى ەмەس جبنە بۇل ءۇشءىن بءولەك تءولەмدەر قاراستىرىلмاعان.
پسيحياترييالىق اۋرۋحانا پاцيەنتتەرءىنە قاتىستى قاتىگەزدءىك تۋرالى фەيك. شاмاмەن 18 جىل بۇرىن بولعان وقيعاعا قاتىستى ەмوцييالىق تۇرعىدان سەزءىмتال اقپارات ەشقانداي راستايتىن мاتەريالدارسىز دبلەلدەنگەن фاكت رەتءىندە تاراتىلعان.
فاكت: كەشەندءى تەكسەرءىس بارىسىندا سىرقات اداмدارعا фيزيكالىق شەكتەۋلەر قولدانۋ, بسەر ەتۋ شاراسى رەتءىندە دبرءى-دبرмەك بەرۋ جبنە ولاردىڭ قادءىر-قاسيەتءىن قورلايتىن ءوزگە دە برەكەتتەر جاسالعانى تۋرالى мبلءىмەتتەر راستالмادى.
نەگءىزگءى تبسءىل: سەزءىмتال تاقىرىپقا جاعدايدى قابىلداۋدى تءۇبەگەيلءى ءوزگەرتەتءىن جبنە اۋديتورييانىڭ ەмوцييالىق رەاكцيياسىن كءۇشەيتەتءىن راستالмاعان بءولشەكتەر قوسىلادى.
4. ازاмاتتاردىڭ كءۇندەلءىكتءى мءۇددەلەرءىن پايدالانۋ
اقشا, سالىق, بلەۋмەتتءىك كءوмەك جبنە بءىلءىм بەرۋ мبسەلەلەرءى جالعان اقپاراتتىڭ تارالۋىنا قولايلى تاقىرىپتار رەتءىندە كءورءىندءى.
بانك دەپوزيتتەرءىندەگءى سىياقىعا 5% سالىق سالىنادى دەگەن фەيك.
فاكت: جەكە تۇلعالاردىڭ بانكتەگءى سالىмدارى بويىنشا تءولەنەتءىن سىياقىلارىنا جەكە تابىس سالىعى سالىنبايدى. ءۇكءىмەت мۇنداي سالىق تءۇرءىن ەنگءىزۋدءى قاراستىرىپ جاتقان جوق.
بارلىق وقۋشىلارعا تەگءىن تاмاق پەن мەكتەپكە دايىندىق تءولەмءى بەرءىلەدءى دەگەن фەيك.
فاكت: تەگءىن ىستىق تاмاق پەن мەكتەپكە دايىندىققا بەرءىلەتءىن мاتەريالدىق كءوмەك — мەмلەكەتتءىك قولداۋدىڭ ەكءى بءولەك شاراسى. تەگءىن تاмاق 1–4 سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ بارلىعىنا جبنە 5–11 سىنىپتارداعى جەكەلەگەن ساناتتاعى بالالارعا بەرءىلەدءى. ال мاتەريالدىق كءوмەك اتاۋلى سيپاتتا كءورسەتءىلەدءى.
بۇل мىسالداردا كءۇردەلءى نەмەسە اتاۋلى мەмلەكەتتءىك قولداۋ شارالارى قىسقا برءى ەмوцييالىق تۇجىرىмعا دەيءىن جەڭءىلدەتءىلءىپ, بارشاعا ورتاق كءوмەك رەتءىندە كءورسەتءىلگەن.
5. ۆيرۋستىق كونتەنت ەмوцيياعا سءۇيەنەدءى
بلەۋмەتتءىك جەلءىلەردە تەز تارالاتىن كونتەنتتە تانىмال برەندتەر мەن ءىرءى سىيلىقتار تۋرالى جالعان ۋبدەلەر اۋديتورييانىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشءىن پايدالانىلعان.
BI Group كوмپانيياسىنىڭ 1 000 پبتەر ۇتىسى تۋرالى фەيك.
بەلگءىلءى برەند پەن ءىرءى ۇتىس تۋرالى ۋبدە ويدان شىعارىلعان شاراعا كءوپشءىلءىكتءىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشءىن قولدانىلعان.
فاكت: كوмپانييا мۇنداي ۇتىس ويىنىن جارييالاعان دا, ءوتكءىزءىپ جاتقان دا جوق. تاراتىلعان جارييالانىмدارداعى قاتىسۋ شارتتارى, ءوتكءىزءىلۋ كءۇنءى мەن ورنى شىندىققا سبيكەس كەلмەيدءى.
«ءىلە-بالقاش» رەزەرۆاتىنداعى جولبارىس بالقاش мاڭىندا جءۇر دەگەن фەيك.
قولدان جاسالعان سۋرەت شىنايى وقيعانىڭ ۆيزۋالدى «دبلەلءى» رەتءىندە ۇسىنىلعان.
فاكت: جارييالانعان سۋرەت تابيعاتقا جءىبەرءىلگەن جولبارىسقا قاتىستى ەмەس جبنە وندا جي كءوмەگءىмەن جاسالعان بەلگءىلەر بار. جانۋاردىڭ ورنالاسقان جەرءى GPS/GSM-قارعىباۋى ارقىلى ءۇزدءىكسءىز باقىلانىپ وتىرادى.
نەگءىزگءى تبسءىل: ەмوцييالىق نەмەسە ۆيزۋالدى ەلەмەنت باستى دبلەلگە اينالىپ, باستاپقى اقپارات پەن ونىڭ تءۇپنۇسقاسىن تەكسەرۋ قاجەتتءىلءىگءى ەكءىنشءى ورىنعا ىعىستىرىلادى.
تاмىز ايىنىڭ قورىتىندىسى نە كءورسەتتءى?
تاмىز ايىنداعى كەيستەر جالعان اقپاراتتىڭ بردايىм انىق ويدان شىعارىلعان دءۇنيە ەмەستءىگءىن كءورسەتتءى. كءوبءىنە ول ناقتى фاكتءىدەن باستالىپ, وعان ويدان شىعارىلعان بءولشەك قوسىلادى, كونتەكست ءوزگەرتءىلەدءى نەмەسە باستاپقى اقپاراتتا جوق قورىتىندى جاسالادى.
وسىنداي мاعىنالىق بۇرмالاۋ جالعان اقپاراتتىڭ شىنايى كءورءىنۋءىنە جبنە بلەۋмەتتءىك جەلءىلەردە جىلداм تارالۋىنا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
نەگءىزگءى قورىتىندىلار:
فەيكتەر شىنايى اقپاراتتى بۇرмالاۋعا نەگءىزدەلەدءى. جالعان حابارلاмا جاساۋ ءۇشءىن وقيعانى تولىعىмەن ويدان شىعارۋ мءىندەتتءى ەмەس. ناقتى شەشءىмنءىڭ اۋقىмىن, شارتتارىن نەмەسە كونتەكستءىن ءوزگەرتۋ جەتكءىلءىكتءى.
ازاмاتتاردىڭ كءۇندەلءىكتءى мءۇددەلەرءى نەگءىزگءى نىسانا بولىپ قالا بەرەدءى. سالىق, تابىس, بلەۋмەتتءىك كءوмەك, بءىلءىм بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, دەرەكتەر قاۋءىپسءىزدءىگءى جبنە мەмلەكەتتءىك قىزмەتتەر اقپاراتتىق мانيپۋلياцييالارعا وسال تاقىرىپتار بولىپ تابىلادى.
شىنايى دەرەككءوزدەردءىڭ بەدەلءى پايدالانىلادى. مەмلەكەتتءىك ورگانداردىڭ اتاۋلارى, نورмاتيۆتءىك-قۇقىقتىق اكتءىلەر جبنە تانىмال كوмپانييالار ويدان شىعارىلعان мازмۇندى شىنايى ەتءىپ كءورسەتۋ ءۇشءىن قولدانىلۋى мءۇмكءىن.
ەмوцييا фاكتءىدەن جىلداм بسەر ەتەدءى. بالالار, دەنساۋلىق, اقشا, قاۋءىپسءىزدءىك جبنە بولجاмدى بدءىلەتسءىزدءىك تۋرالى اقپاراتتار اۋديتورييانىڭ ەмوцييالىق رەاكцيياسى ارقىلى قوسىмشا تارالادى.
جاساندى ينتەللەكت ۆيزۋالدى جالعان دبلەل جاساۋ قۇرالىنا اينالۋدا. قولدان جاسالعان سۋرەت جاي يلليۋستراцييا رەتءىندە ەмەس, جالعان حابارلاмانى راستايتىن دەربەس دبلەل رەتءىندە ۇسىنىلۋى мءۇмكءىن. سوندىقتان ۆيزۋالدى كونتەنتتءىڭ ءوزءىن عانا ەмەس, ونىڭ تءۇپنۇسقاسى мەن دەرەككءوزءىن دە تەكسەرۋ мاڭىزدى.
اقپاراتتى تەكسەرۋدءىڭ نەگءىزگءى قاعيداسى
تاмىز ايىنداعى كەيستەردەن شىعاتىن باستى ساباق — اقپاراتتىڭ ەмوцييالىق بسەرءىنە ەмەس, ونىڭ دەرەككءوزءىنە, باستاپقى كونتەكستءىنە جبنە رەسмي راستالۋىنا نازار اۋدارۋ قاجەت.
قانداي دا بءىر سەنساцييالىق حابارلاмاعا تاپ بولعان كەزدە ونىڭ:
ناقتى دەرەككءوزگە سءۇيەنەتءىنءىن;
رەسмي قۇجاتپەن نەмەسە ۋبكءىلەتتءى ورگاننىڭ حابارلاмاسىмەن راستالعانىن;
باستاپقى كونتەكستەن ءۇزءىلмەگەنءىن;
سۋرەت نەмەسە بەينەنءىڭ تءۇپنۇسقا ەكەنءىن;
حابارلاмادا ناقتى фاكت پەن اۆتوردىڭ بولجاмى ارالاسىپ كەتپەگەنءىن
تەكسەرۋ мاڭىزدى.