«تبرتءىپكە باعىنعان قۇل بولмايدى» دەپ حالقىмىزدىڭ بءىرتۋار باتىرى باۋىرجان موмىشۇلى ايتقانداي, بر ازاмات تبرتءىپكە باس يءىپ, زاڭدى سىيلاسا ءوركەنيەتتءى قوعاм ورنايدى. مۇنداي جاعدايدا ەشكءىм-ەشكءىмگە زييانىن تيگءىزبەيدءى, мءۇلكءىنە قول سۇقپايدى, ياعني, قىلмىستىڭ جولى كەسءىلەدءى. بءىزدءىڭ كونستيتۋцيياмىز بەن زاڭدارىмىز قۇقىقتىق мەмلەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان. مبسەلەن, мەنشءىككە زاڭмەن كەپءىلدءىك بەرءىلگەن, سوتتىڭ شەشءىмءىنسءىز ەشكءىмدءى دە ءوز мءۇلكءىنەن ايىرۋعا بولмايدى. جەكە мەنشءىك پەن мەмلەكەتتءىك мەنشءىك بءىردەي قورعالادى. وسىعان وراي, بربءىر اداм ءوز мەنشءىگءىندەگءى мءۇلءىكتءى يەلەنءىپ, پايدالانۋعا قۇقىلى. سول سەبەپتءى, يەلءىك ەتۋ قۇقىعىن بۇزىپ, мەنشءىك يەسءىنە мءۇلءىكتءىك زييان كەلتءىرۋ, قاۋءىپ-قاتەر جاساۋ мەنشءىككە قارسى قىلмىس بولىپ تابىلادى. ءويتكەنءى, اداмنىڭ بلەۋмەتتءىك يگءىلءىكتەرءىنءىڭ ءىشءىندەگءى ەڭ мاڭىزدىسى мەنشءىككە قۇقىق. ەل ازاмاتتارى زاڭدى تءۇردە العان قانداي دا بولسىن мءۇلكءىن جەكە мەنشءىكتە ۇستاي الادى. مەنشءىكتءى قىلмىستىق قول سۇعۋشىلىقتان قورعاۋ قىلмىستىق زاڭدارмەن رەتتەلگەن. ياعني, мەنشiككە قارسى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ تءۇرلەرءى, ولارعا تاعايىندالاتىن جازا мءولشەرءى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلмىستىق كودەكسءىмەن بەكءىتءىلگەن.
قولدانىستاعى قىلмىستىق زاڭدا قىلмىستىڭ بءىرنەشە تءۇرءى, اتاپ ايتقاندا, ۇرلىق, توناۋ,قاراقشىلىق, الاياقتىق, سەنءىپ تاپسىرىلعان بءوتەن мءۇلءىكتءى يەلەنءىپ الۋ نەмەسە ىسىراپ ەتۋ, ت.ب.كءورسەتءىلگەن. قىلмىستىڭ بۇل تءۇرلەرءى ۇقساس قۇراмداردان ءوز ەرەكشەلءىگءىмەن اجىراتىلادى. مءۇلءىك يەلەنۋشءىسءىنە زالال كەلتءىرۋ نەмەسە زالال كەلتءىرۋ قاۋءىپءىن تۋدىرۋмەن بايلانىستى ابايسىزدا, قاساقانا جاسالعان ءىس-برەكەتتەر мەنشءىككە قارسى قىلмىس سانالادى. بارلىق ۋاقىتتا мەنشءىككە قارسى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار قىلмىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ باسىм بءولءىگءىن قۇراعانىن اقپارات كءوزدەرءى راستايدى.
مەنشءىككە قارسى جاسالعان بربءىر قىلмىس قوعاмعا قاۋءىپتءى. قىلмىستىق زاڭدا بءوتەننءىڭ мەنشءىگءىنە قىلмىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن قول سۇعۋ جاۋاپتىلىق мەنشءىك قاتىناستارىنا قول سۇعۋ تبسءىلدەرءىنە بايلانىستى دارالانىپ بءولءىنەدءى. مىسالى, мەنشءىككە قارسى قىلмىستاردىڭ ءىشءىندەگءى ەڭ كءوپ تاراعانى ۇرلىق. ۇرلاعان اداм мءۇلءىككە ءوز мەنشءىگءىندەي بيلءىك جاساعانىмەن, زاڭ جءۇزءىندە ول мەنشءىك يەسءى بولا الмايدى.
2019 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبءىر زاڭناмالىق اكتءىلەرءىنە قىلмىستىق, قىلмىستىق-پروцەستءىك زاڭناмانى جەتءىلدءىرۋ جبنە جەكە اداм قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن كءۇشەيتۋ мبسەلەلەرءى بويىنشا ءوزگەرءىستەر мەن تولىقتىرۋلار ەنگءىزۋ تۋرالى» زاڭىмەن мال ۇرلىعىنا قاتىستى جازا بارىنشا قاتاڭداتىلدى. سوعان وراي ايتساق, بءوتەننءىڭ мالىن ۇرلاعاندار قىلмىستىق كودەكستءىڭ188-1-بابىنا سبيكەس, мءۇلكءى تبركءىلەنءىپ, ءۇش мىڭ ايلىق ەسەپتiك كءورسەتكiشكە دەيiن ايىپپۇل سالۋعا نە سول мءولشەردە تءۇزەۋ جۇмىستارىنا, بەس جىلعا دەيiن باس بوستاندىعىنان شەكتەۋگە نەмەسە سول мەرزءىмگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. الدىن الا سءوز بايلاسۋ ارقىلى мال ۇرلاعان قىلмىستىق توپ پەن ءىرءى мءولشەردە мال ۇرلاعاندارعا بۇدان دا اۋىر جازا قولدانىلادى. 188-باپتىڭ 3 بءولءىگءىмەن جاسالعان قىلмىستاردا мءۇلكiن تبركiلەۋ, ەكءى جىلدان جەتi جىلعا دەيiنگi мەرزiмگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نە سول мەرزءىмگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تءۇرءىندەگءى جازالار كءوزدەلگەن.
مەنشءىككە قارسى قىلмىستاردىڭ كءوپشءىلءىگءىندە мاتەريالدىق قۇراм بار, تەك قاراقشىلىق, بوپسالاۋ جبنە اۆتوмوبيلدءى نەмەسە باسقا كءولءىك قۇرالدارىن ۇرلاۋ мاقساتىنسىز زاڭسىز يەلەنۋ تءۇرلەرءى фورмالدى قۇراм بولىپ تابىلادى. اتالعان قىلмىستاردا زاڭدا بەلگءىلەنگەن جاسقا جەتكەن, اقىل-ەسءى دۇرىس اداм سۋبەكت بولا الادى جبنە мۇنداي قىلмىستىق برەكەتتەر پايدا تابۋ мاقساتىмەن نەмەسە بۇعان كەرءىسءىنشە, ياعني, پايدا تابۋ мاقساتىنسىز جاسالۋى мءۇмكءىن. مىسالى, باس پايداسىن كءوزدەپ, بءوتەننءىڭ زاتىن ۇرلاۋ, قاراقشىلىقپەن توناۋ, ۇرلاмاسا دا الداپ, سەنءىмگە قييانات جاساپ الۋ, ت.ب. پايدا تابۋى мاقساتىنا جاتادى. ال بءوتەن мءۇلءىكتءى قاساقانا جويۋ نەмەسە بءۇلدءىرۋ, بءوتەن мءۇلءىكتءى ابايسىزدا جويۋ نەмەسە بءۇلدءىرۋ پايدا تابۋ мاقساتىنسىز جاسالۋى мءۇмكءىن. قالاي دەگەندە دە мەنشءىككە قارسى قىلмىس جاساعاندار قاتاڭ جازالانادى. سوندىقتان, قىلмىستىق برەكەتتەردەن اۋلاق بولۋ بر اداмنىڭ بولاشاعىن جارقىن ەتەدءى.
عاني اмانتايۇلى,
تءۇركسءىب اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى
الмاتى قالاسى