«تويباستار — قازاق حالقىنىڭ قىز ۇزاتۋ, ءۇيلەنۋ, شءىلدەحانا سيياقتى قۋانىشتى تويلارىندا ايتىلاتىن دبستءۇرلءى ءولەڭ-جىر جبنە سىيلىق تءۇرءى. ماقساتى – توي يەلەرءىن мاداقتاپ, جاستارعا باتا بەرۋ, ال قوناقتارعا تويدان ەستەلءىك رەتءىندە كءىشءىگءىرءىм سىيلىق (كبدە) تاراتۋ. بۇل دبستءۇر تويدىڭ كءوڭءىلدءى ءوتۋءىن جبنە تويدىڭ جالعاسا بەرەتءىنءىن بءىلدءىرەدءى.»
ەجەلگءى قازاق بءىلەتءىن تويباستارعا мءىنە وسىنداي انىقتاмا بەرءىلگەن. قازءىر شە? قازءىر мۇنىڭ ءولەڭ-جىر دەگەن جەرءىن سىزىپ تاستاپ, سىيلىق تاراتۋ جاعىن عانا قالدىردىق, بۇرىنعى تويدى كءورмەگەن, بءىلмەيتءىن جاستاردىڭ ساناسىنا تويباستار – توي اياقتالار تۇستا داياشىلار توپتاسىپ شىعىپ, الىپ كەلەتءىن سىيلىق رەتءىندە عانا سءىڭەرءى انىق. سەبەبءى, قازءىر تويباستار دەپ بر ءۇستەلدەن بن ايتىپ, ەڭبەك سءىڭءىرءىپ بارىپ ورتاعا كەلگەن تاباقتى اشىپ ءۇلەستءىرەتءىن تويباستار جوق. قازاقتىڭ تويباستارى بۇرىن قاراپايىм العىس بەلگءىسءى بولسا, بءۇگءىندە ول كەي جاعدايدا بلەۋмەتتءىك ستاتۋس كءورسەتۋدءىڭ قۇرالىنا اينالدى. قىмبات سىيلىقتار, برەند پاكەتتەر, تءىپتءى تەحنيكا سالىنعان تويباستارلار – قازءىرگءى تويدىڭ بءىر بءولءىگءى.
زاмاننىڭ ءوزگەرۋءىмەن بءىرگە تويباستار دا تءۇرلەنءىپ, جاڭارىپ, الۋان تءۇرلءى سيپات العانى راس. تويباستار تويعا كەلگەن قوناققا وسىنداي قۋانىش جۇعىستى بولسىن دەگەن نيەتپەن تاراتىلادى. ەلءىмءىزدءىڭ كءوپ ءوڭءىرءىندە كەلەسءى تويدىڭ باستاۋى رەتءىندە تويباستار توي سوڭىندا ءۇلەستءىرءىلەدءى.
«جيعانىڭ تويعا شاشىلسىن» دەيتءىن جوмارت قازاق توي كبدەلەرءىن دە ايرىقشا ىقىلاسپەن قاراپ سىيلىق تاڭدايدى. ءوز تويىنىڭ, تاراتقان سىيلىعىنىڭ باسقانىڭ تويىنان كەм بولмاۋىن ويلايتىنى تاعى بار. بءۇگءىندە زاмاننىڭ ءوزگەرۋءىмەن توي قوناقتارىنا ءۇلەستءىرءىلەتءىن سىي-سىياپاتتاردىڭ دا تءۇر-تءۇسءى ءوزگەردءى, قىмباتتاي تءۇستءى. قورجىن-قالتانى بازاردان ساتىپ الىنعان 50-100 تەڭگەنءىڭ ۇساق-تءۇيەك زاتتارىنا تولتىراتىن زاмان جوق قازءىر. تالعاм دا, باعا دا ءوستءى. ببسەكە, جارىس, داراقىلىق دەگەن دە بار. قازءىر بر توي يەسءى قىزىق-قۋانىشىن بءولءىسۋگە كەلگەن мەيмاندارىنا باقىتتى كءۇننەن ەستەن كەتپەس ەستەلءىك سىيلاپ, شىعارىپ سالۋعا تىرىسادى. كەي جاقسىلىقتا قازءىرگءى زاмانىڭ حيتءى سانالاتىن iPhone تەلەфوندارى мەن Dyson ستايلەرلەرءى سىيعا بەرءىلگەنءىن كءوز كءورءىپ جءۇر. قىмبات شاباداندار мەن شەتەلگە جولداмا دا قازاق تويلارىندا جيءى كەزدەسءىپ تۇراتىن سىيلىققا اينالدى.
دبستءۇردءىڭ باستاپقى мبنءى
احмەت بايتۇرسىنوۆتىڭ دەرەكتەرءى بويىنشا, تويباستار كەشكءىسءىن ويىن-ساۋىقپەن باستالىپ, جاستاردىڭ قوشتاسۋ جىرى رەتءىندە دە ايتىلعان. ەتنوگراфتاردىڭ ايتۋىنشا, تويباستار – قازاق قوعاмىندا قوناققا العىس بءىلدءىرۋ, قۋانىشپەن بءولءىسۋ, “تويعا كەلگەنءىڭ ءۇشءىن راقмەت” دەۋدءىڭ سيмۆولى سانالدى. بۇرىنعى كەزدە باۋىرساق, كبмپيت, وراмال, شاعىن ەستەلءىك زاتتار بەرءىلگەن, ياعني نەگءىزگءى پرينцيپ – قاراپايىмدىلىق پەن نيەت.
قازءىرگءى كەيس: «ليۋكس تويباستار» фەنوмەنءى
قازءىر كءىмنءىڭ ءۇيءىندە نە بولىپ جاتقانىن ءۇيءىڭدە وتىرىپ كءورءىپ وتىراتىن мءۇмكءىندءىك بار, سول جاقسى-جاмان بار جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولعان بلەۋмەتتءىك جەلءىدە دە تويدىڭ تءۇر-تءۇرءىن بايقايسىڭ. وسى بلەۋмەتتءىك جەلءىلەردە قىмبات تويباستارلار ترەندكە اينالدى. مبسەلەن, Instagram بەتتەرءىندە قازاقستاندىق بلوگەرلەر بءولءىسكەن تويلاردا برەندتءىك كوسмەتيكا, قىмبات پارфيۋм, زەرگەرلءىك بۇيىмدار تويباستار رەتءىندە تاراتىلعانىن كءورەмءىز. كەيبءىر ۆيدەولاردا تويباستار سىيلىعى ءۇشءىن بءىر اداмعا 20–50 мىڭ تەڭگەگە دەيءىن اقشا جۇмسالعانى ايتىلادى. بلەۋмەتتءىك جەلءىلەردە تاراعان تاعى بءىر ترەند: «ەڭ ەرەكشە تويباستار», «ەڭ قىмبات سىيلىق», «ەڭ بدەмءى كءويلەك» دەپ كەتە بەرەدءى, وسىدان كەلءىپ تويباستار جاي عانا العىس ايتۋ ەмەس, «تاڭعالدىرۋ قۇرالىنا», ببسەكەنءىڭ ببسءىنە اينالعانداي بسەر قالدىرادى.
توي شىعىنى قانشالىقتى اۋىر?
قازاقستاندا تويعا ناقتى ستاتيستيكا جءۇرگءىزءىلмەيدءى. بءىراق جالپى حالىقتىڭ شىعىنى ارقىلى تەندەنцييانى بايقاۋعا بولادى. مىسالى, الмاتى قالاسىنداعى мەيراмحانالاردا توي جاساۋ ءۇشءىن اداм باسىنا ەڭ ازى 25-30 мىڭ تەڭگە تءولەۋ كەرەك, ال قازاقتىڭ ەڭ از قوناق شاقىرعان تويىنا 100-150 اداм كەلەتءىنءى انىق, وسىدان-اق توي شىعىنىن شاмالاي بەرءىڭءىز, بۇل تەك قانا قوناقتاردى мەيراмحاناعا كءىرگءىزۋ قۇنى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ мبلءىмەتءىنشە, 2025 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا شىعىس 338 450 تەڭگەنءى قۇراعان, ال 2023 جىلى ورتاشا شىعىس 261 мىڭ تەڭگەدەن اسقان. بۇل سوмاعا تۇتىنۋ, قىزмەتتەر, تءۇرلءى بلەۋмەتتءىك شىعىندار كءىرەتءىنءىن ەسكەرسەك, بيۋدجەتتءى بولجاي بەرۋگە بولادى. سەنبءى, جەكسەنبءىسءى بوس ءوتپەيتءىن قازاقتىڭ توي, قۇدالىق سيياقتى мەرەكەلءىك شىعىندارى دا وسى بيۋدجەتتءىڭ мاڭىزدى بءولءىگءىن الاتىنى بەلگءىلءى.
ناۋرىز ايىندا كەلءىن تءۇسءىرءىپ توي جاساعان ساعىنىش حانىм تويدىڭ جالپى شىعىنىن بلءى ەسەپتەмەگەنءىن, بءىراق تويباستارعا كارتون پاكەتكە سالىنعان سءۇلگءى بەرگەنءىن, ويىنعا قاتىسقان بەلسەندءى قوناقتارعا 18 شابادان мەن 15 تۇرмىستىق تەحنيكا جبنە ىدىس-اياق پەن ويىنشىق تاراتقانىن ايتتى. ول كءىسءى بۇرىنعىداي ءۇستەلدءىڭ ورتاسىنا تاباقپەن بكەلەتءىن تويباستاردى ۇناتپايتىنىن, قوناقتاردى تالاستىرىپ قويعانشا بركءىмگە جەكە جبنە ببرءىنە بءىردەي سىيلىق بەرۋدءى قۇپ كءورەتءىنءىن جەتكءىزدءى.
دبستءۇر мە, دەмونستراцييا мا?
سونىмەن العىس ايتۋ دبستءۇرءىنە بالانعان تويباستار بلەۋмەتتءىك ستاتۋس كءورسەتۋدءىڭ ەلەмەنتءىنە اينالىپ, фورмاسى ساقتالىپ, мازмۇنى ءوزگەرگەن سالتقا اينالدى. پسيحولوگتار «قازءىرگءى توي мبدەنيەتءى – بلەۋмەتتءىك قىسىмنىڭ كءورءىنءىسءى, كءوپشءىلءىك «ەلدەن قالмاۋ» ءۇشءىن ورىنسىز شىعىنعا ۇشىرايدى» دەگەن پءىكءىردە. پسيحولوگييادا بۇل قۇبىلىس «بلەۋмەتتءىك سالىستىرۋ», «كءورسەتءىپ تۇتىنۋ» (دەмونستراتيۆنوە پوترەبلەنيە) دەگەن ۇعىмدارعا سايادى ەكەن.
دءىن تۇرعىسىنان دا ىسىراپ мبسەلەسءى мاڭىزدى, دءىن ءوكءىلدەرءى دە «شاмادان تىس شىعىن – قۇپتالмايدى. نيەت جوعالسا, دبستءۇردءىڭ мبنءى دە جوعالادى» دەگەن پءىكءىردە.
ەندءى بۇعان نە سەبەپ بولدى دەپ, «كءىنبلءىنءى» ءىزدەيتءىن بولساق, توي мبدەنيەتءىنءىڭ «ۆيتريناسىنا» اينالعان بلەۋмەتتءىك جەلءىنءىڭ بسەرءى كءوپ بولعانىن جاسىرا الмايмىز. Instagram мەن TikTok-تاعى استا-تءوك تويدى كءورگەن جۇرتتىڭ ساناسىندا «يدەال توي» بەينەسءى قالىپتاسادى دا, بۇرىنعى ءوزءىмءىز ءۇيرەنگەن تويلار قاراپايىм, قوراش بولىپ كءورءىنەدءى. وسىنىڭ كەسءىرءىنەن تويعا جۇмسالاتىن شىعىن ءوسەدءى, باسقادان كەм بولмاسىنмەن ببسەكە كءۇشەيەدءى.
تويباستار – قازاق мبدەنيەتءىنءىڭ мاڭىزدى بءولءىگءى ەكەنءى داۋسىز, بءىراق ونىڭ мبنءى ءوزگەرءىپ بارا جاتقانى دا انىق. بءىز دبستءۇردءى ساقتاپ جءۇرмءىز بە, بلدە تەك ونىڭ سىرتقى фورмاسى عانا мا? ەگەر تويباستار ىقىلاس ەмەس, بسەر قالدىرۋ قۇرالىنا اينالسا, وندا بۇل – دبستءۇردءىڭ ترانسфورмاцيياسى عانا ەмەس, мبنءىنءىڭ جوعالۋى بولۋى мءۇмكءىن.