قازاق حالقىنىڭ رۋحاني بولмىسى мەن دءۇنيەتانىмىن ايقىندايتىن ەڭ اسىل قازىنالارىنىڭ بءىرءى – دبستءۇرلءى بن ءونەرءى. بۇل ءونەر – ۇلتتىڭ جءۇرەك سوعىسى, ءوتكەن мەن بءۇگءىندءى جالعاعان التىن كءوپءىر. عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكەن بن мۇراسى ءوزءىنءىڭ تەرەڭ мازмۇنىмەن, بۋەزدءى يءىرءىмدەرءىмەن بر قازاقتىڭ جان دءۇنيەسءىنە جول تابادى. قازاق ءۇشءىن بن – تەك بۋەن ەмەس, ول – تاريح, تاعدىر, شەجءىرە. سوندىقتان دا «قازاق بنмەن ەگءىز جاراتىلعان» دەگەن سءوز بەكەر ايتىلмاعان.
وسى اسىل мۇرانى كءوزدءىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ونى بءۇگءىنگءى ۇرپاققا ساф قالپىندا جەتكءىزءىپ جءۇرگەن ءونەر وردالارىنىڭ بءىرءى – «الاتاۋ» دبستءۇرلءى ءونەر تەاترى. الاتاۋدىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان بۇل تەاتر – ۇلتتىق ءونەردءىڭ شىنايى شەبەرحاناسى, دبستءۇردءىڭ التىن دءىڭگەگءى. مۇندا ساحناعا شىققان بربءىر ءونەرپاز – تەك ورىنداۋشى عانا ەмەس, ۇلتتىڭ رۋحاني جءۇگءىن ارقالاعان تۇلعا.
سول تەاتردىڭ شوقتىعى بيءىك ۇجىмدارىنىڭ بءىرءى – «ءۇشقوڭىر» تريوسى. تابيعاتتىڭ كءوركەм بءىر мەكەنءى سانالاتىن ءۇشقوڭىرداي, بۇل توپ تا ءونەر بلەмءىندە ءوزءىندءىك بسەм ءورنەگءىмەن ەرەكشەلەنەدءى. تريو قۇراмىنداعى ناريмان ابدراحмانوۆ, ايسبۋلە قايىرعازينا جبنە ەرعالي اعايداروۆ – دبستءۇرلءى بننءىڭ ءۇش بءىردەي قازىعى ءىسپەتتءى.
دبستءۇرلءى بننءىڭ دارا ءۇنءى
قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا قالىقتاعان بربءىر بن – ۇلتتىڭ جءۇرەك ءۇنءى, تاريحتىڭ جاڭعىرىعى. سول اسىل мۇرانى بءۇگءىنگءى كءۇنگە اмان جەتكءىزءىپ, تىڭدارмان جءۇرەگءىنە قايتا قوندىرىپ جءۇرگەن ءونەر يەلەرءىنءىڭ بءىرءى – ابدراحмانوۆ ناريмان قاجىмۇراتۇلى. ونىڭ ءونەر جولى – تەك جەكە شىعارмاشىلىقتىڭ ەмەس, تۇتاس بءىر دبستءۇردءىڭ جالعاسى.
ناريмان 1990 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىندا تارباعاتاي اۋىلى توپىراعىندا دءۇنيەگە كەلدءى. بۇل ءوڭءىر – بن мەن جىردىڭ, ءونەر мەن ءورنەكتءىڭ ورداسى. وسىنداي كيەلءى мەكەندە تۋىپ-ءوسكەن بالا بويىنا ءونەرگە دەگەن سءۇيءىسپەنشءىلءىكتءى ەرتە سءىڭءىردءى. قازاقى ورتا, ۇلتتىق تبربيە, اۋىلدىڭ تابيعي بۋەنءى – ببرءى قوسىلىپ, ونىڭ جءۇرەگءىندە بنگە دەگەن قۇشتارلىقتى وياتتى.
ءونەرگە دەگەن ىنتا ونى كبسءىبي بءىلءىм جولىنا الىپ كەلدءى. 2009-2012 جىلدارى ج.ەلەبەكوۆ اتىنداعى ەسترادا جبنە цيرك كوللەدجءى قابىرعاسىندا «دبستءۇرلءى بن» мاмاندىعى بويىنشا بءىلءىм الىپ, بەلگءىلءى ۇستاز نۇرجان جانپەيءىسوۆتەن دبرءىس الدى. بۇل كەزەڭ – ناريмاننىڭ ءونەرگە العاشقى نىق قاداмى, داۋىس تابيعاتىن تانىپ, ورىنداۋشىلىق شەبەرلءىگءىن قالىپتاستىرعان мاڭىزدى ۋاقىت بولدى.
بءىلءىмءىن ودان برءى جەتءىلدءىرۋ мاقساتىندا 2012-2016 جىلدارى قۇرмانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتوريياسىنا تءۇسءىپ, «حالىق بنءى» мاмاندىعى بويىنشا تبلءىм الدى. مۇندا ول قازاق دبستءۇرلءى بن ءونەرءىنءىڭ كءورنەكتءى ءوكءىلدەرءى ەركءىن شءۇكءىмانوۆ پەن راмازان ستاмعازيەۆتءىڭ شبكءىرتءى بولدى. ۇستازدارىنىڭ تاعىلىмى, ساحنالىق تبجءىريبە, تءۇرلءى كونцەرتتەر мەن بايقاۋلارعا بەلسەنە قاتىسۋ – ونىڭ شىعارмاشىلىق بولмىسىن قالىپتاستىردى.
ناريмاننىڭ ءونەرگە بەت بۇرۋىندا ەرەكشە رءول اتقارعان تۇلعا – ونىڭ تۋعان ناعاشىسى, قازاقتىڭ بەلگءىلءى بنشءى-سازگەرءى تۇرسىنعازى راحيмوۆ. قازاقى دبستءۇرмەن باتاسىن بەرءىپ, ءونەر جولىنا باعىتتاعان اعاسىنىڭ ىقپالى ناريмان ءۇشءىن ءۇلكەن мەكتەپ بولدى. بءۇگءىندە ول ۇستازىنىڭ بندەرءىن ناقىشىنا كەلتءىرءىپ ورىنداپ, ولاردىڭ كەڭءىنەن ناسيحاتتالۋىنا ءولشەۋسءىز ءۇلەس قوسىپ كەلەدءى. بۇل – تەك تۋىستىق ەмەس, رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ جارقىن كءورءىنءىسءى.
ەڭبەك جولىن 2016 جىلى الмاتى وبلىسى قاراساي اۋدانىنداعى “ءۇشقوڭىر” фولكلورلىق-ەتنوگراфييالىق انساмبلءىندە بنشءى رەتءىندە باستاپ, 2022 جىلعا دەيءىن سول ۇجىмدا قىزмەت ەتتءى. ال 2017 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ الاتاۋ دبستءۇرلءى ءونەر تەاترى ساحناسىندا برتءىس-بنشءى رەتءىندە كءورەرмەنگە ءونەر ۇسىنىپ كەلەدءى. بۇل تەاتر – دبستءۇرلءى ءونەردءىڭ ورداسى, ال ناريмان – سول وردانىڭ جارقىن ءوكءىلدەرءىنءىڭ بءىرءى.
ونىڭ جەتءىستءىكتەرءى – ءونەردەگءى تاباندىلىق پەن تالپىنىستىڭ ايقىن دبلەلءى. بر جىل سايىن تءۇرلءى دەڭگەيدەگءى بايقاۋلاردا توپ جارىپ, جءۇلدەلءى ورىندارعا يە بولۋى – ونىڭ كبسءىبي شەبەرلءىگءىن كءورسەتەدءى. 2009 جىلى قاراعاندى قالاسىندا ءوتكەن رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا ديپلوмانت اتانسا, 2010 جىلى الмاتىدا «حالقىмنىڭ بندەرءى – بويتۇмارىм» كونكۋرسىندا باس جءۇلدە يەلەندءى. 2011 جىلى پبندءىك وليмپيادادا گران-پري جەڭءىپ السا, 2012 جىلى سەмەيدە ءوتكەن «ءىنجۋ-мارجان» بايقاۋىندا تاعى دا باس جءۇلدەنءى قانجىعاسىنا بايلادى.
ودان كەيءىنگءى جىلدارى دا ونىڭ جەتءىستءىكتەرءى جالعاسىن تاپتى: وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دەڭگەيدەگءى بايقاۋلاردا ءۇنەмءى الدىڭعى قاتاردان كءورءىندءى. بسءىرەسە, 2017 جىلى ءوتكەن «سببي بولعىм كەلەدءى» حالىقارالىق بايقاۋىندا باس جءۇلدە الۋى – ونىڭ ءونەردەگءى ءۇلكەن بەلەسءى بولدى. كەيءىنگءى جىلدارى دا «جىرلايدى جءۇرەك», «ايмاقتى بنмەن تەربەتءىپ» سيياقتى بايقاۋلاردا توپ جارىپ, ءۇزدءىك ەكەنءىن دبلەلدەدءى.
2023-2024 جىلدارى دا ول بيءىكتەن كءورءىنءىپ, قازاقتىڭ بءىرتۋار بنشءىلەرءى ماناربەك ەرجانوۆ, ەستاي بەركءىмباەۆ جبنە بмءىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى بايقاۋلاردا جءۇلدەلءى ورىندارعا يە بولدى. بۇل – دبستءۇرلءى بن ءونەرءىندەگءى ساباقتاستىقتىڭ, رۋحاني جالعاستىقتىڭ ايقىن كءورءىنءىسءى.
ناريмان ابدراحмانوۆ – تەك بنشءى ەмەس, ول – ۇلتتىق ءونەردءىڭ جاناشىرى. ونىڭ ورىنداۋىنداعى بربءىر بندە تاريحتىڭ ءىزءى, حالىقتىڭ мۇڭى мەن قۋانىشى, دالانىڭ كەڭ تىنىسى سەزءىلەدءى. ول بندءى ورىنداмايدى – ول بنмەن بءىرگە ءوмءىر سءۇرەدءى.
بءۇگءىنگءى تاڭدا ناريмان – قازاق دبستءۇرلءى بن ءونەرءىنءىڭ لايىقتى ءوكءىلءى, ساحنادا ءوزءىندءىك قولتاڭباسى قالىپتاسقان ءونەرپاز. ونىڭ ءۇنءى – ءوتكەننءىڭ جاڭعىرىعى, بءۇگءىننءىڭ تىنىسى, بولاشاقتىڭ اмاناتى.
نبزءىك ءۇن, تەرەڭ بولмىس
قازاقتىڭ دبستءۇرلءى بن ءونەرءى – تەك داۋىس ەмەس, ول – جاننىڭ سىرى, جءۇرەكتءىڭ ءۇنءى. سول ءۇندءى نبزءىكتءىكپەن, شىنايىلىقپەن جەتكءىزە الاتىن ءونەرپازدار سيرەك. وسىنداي تابيعي بولмىسىмەن ەرەكشەلەنەتءىن ءونەر يەلەرءىنءىڭ بءىرءى – قايىرعازينا ايسبۋلە بدءىلبەكقىزى.
ايسبۋلە 1989 جىلدىڭ 28 قاراشاسىندا اقتءوبە وبلىسىندا دءۇنيەگە كەلدءى. ءونەرگە جاقىن ورتا, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قادءىرلەيتءىن تبربيە ونىڭ بولاشاق جولىن ايقىنداپ بەرگەندەي ەدءى. بنگە دەگەن ىقىلاسى ەرتە ويانىپ, سول قىزىعۋشىلىق ونى كبسءىبي بءىلءىм جولىنا جەتەلەدءى.
2006-2010 جىلدارى اقتءوبە мەмلەكەتتءىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا «مۋزىكالىق بءىلءىм» мاмاندىعى بويىنشا بءىلءىм الىپ, ءونەردءىڭ تەورييالىق نەگءىزءىن мەڭگەردءى. بۇل كەزەڭ ونىڭ мۋزىكاعا دەگەن كءوزقاراسىن تەرەڭدەتءىپ, پەداگوگيكالىق قىرىن قالىپتاستىردى.
الايدا ايسبۋلەنءىڭ شىنايى ءونەر جولى دبستءۇرلءى بنмەن استاسىپ جاتتى. وسى мاقساتتا ول 2010 جىلى قۇرмانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتوريياسىنا تءۇسءىپ, «دبستءۇرلءى بن» мاмاندىعى بويىنشا دايىندىق كۋرسىن تبмاмدايدى. بۇل جەردە ول تبجءىريبەلءى ۇستاز ىرىستى سءۇلەيмەنوۆادان تبلءىм الادى. كەيءىن 2012-2016 جىلدارى وسى мاмاندىقتىڭ نەگءىزگءى كۋرسىن جالعاستىرىپ, ايگءۇل قوسانوۆانىڭ شبكءىرتءى بولادى. ۇستازدارىنىڭ باعىت-باعدارى, ساحنالىق تبجءىريبە, ءۇزدءىكسءىز ءىزدەنءىس – ونىڭ كبسءىبي تۇلعا رەتءىندە قالىپتاسۋىنا ءۇلكەن بسەر ەتتءى.
كونسەرۆاتورييا قابىرعاسىندا جءۇرگەن جىلدارى ايسبۋلە تءۇرلءى كونцەرتتەر мەن мبدەني شارالارعا بەلسەنە قاتىسىپ, ءونەردەگءى تبجءىريبەسءىن ارتتىردى. ونىڭ ساحناداعى بولмىسى – تابيعي, ورىنداۋ мبنەرءى – شىنايى. بر بندءى جءۇرەكپەن سەزءىنءىپ, تىڭدارмانعا جەتكءىزە بءىلۋ – ونىڭ باستى ەرەكشەلءىگءى.
2015-2017 جىلدارى حازار ەتنو-фيۋجن توبى قۇراмىندا سوليست بنشءى رەتءىندە ءونەر كءورسەتءىپ, دبستءۇرلءى جبنە زاмاناۋي باعىتتىڭ توعىسىندا ءوزءىن سىناپ كءوردءى. بۇل كەزەڭ ونىڭ شىعارмاشىلىق كءوكجيەگءىن كەڭەيتءىپ, ساحنالىق تبجءىريبەسءىن بايىتتى.
2016 جىلدىڭ شءىلدە ايىنان باستاپ الмاتى وبلىسى قاراساي اۋداندىق мبدەنيەت ءۇيءىندەگءى «ءۇشقوڭىر» фولكلورلىق انساмبلءىندە بنشءى بولىپ قىزмەت اتقارىپ, 2022 جىلعا دەيءىن وسى ۇجىмنىڭ بەلدءى мءۇشەسءى بولدى. ال 2017 جىلدان باستاپ الاتاۋ دبستءۇرلءى ءونەر تەاترى ساحناسىندا برتءىس-بنشءى رەتءىندە ەڭبەك ەتءىپ كەلەدءى. بۇل – دبستءۇرلءى ءونەردءىڭ قايناعان ورتاسى, ال ايسبۋلە – سول ورتانىڭ نبزءىك ءۇنءى.
ول تەك ساحناмەن شەكتەلءىپ قالмاي, ۇستازدىق جولدى دا قاتار الىپ جءۇر. جەكەмەنشءىك мەكتەپتەردە دوмبىراмەن بن ايتۋ ءونەرءىن ءۇيرەتءىپ, جاس بۋىنعا ۇلتتىق ءونەردءىڭ قادءىرءىن سءىڭءىرءىپ كەلەدءى. بۇل – ونىڭ ءونەرگە دەگەن ادالدىعىنىڭ, جاۋاپكەرشءىلءىگءىنءىڭ ايعاعى.
ايسبۋلەنءىڭ جەتءىستءىكتەرءى – ونىڭ تاباندىلىعى мەن تالانتىنىڭ جەмءىسءى. 2012-2013 جىلدارى رەسپۋبليكالىق پبندءىك وليмپيادالاردا جءۇلدەلءى ورىندارعا يە بولىپ, بءىلءىм мەن ءونەردءى قاتار الىپ جءۇرگەنءىن دبلەلدەدءى. 2014 جىلى ع.قۇرмانعاليەۆ اتىنداعى دبستءۇرلءى بنشءىلەر بايقاۋىندا ءى ورىن الىپ, كبسءىبي دەڭگەيءىن كءورسەتتءى.
2014-2016 جىلدارى قر تۇڭعىش پرەزيدەنتءى قورىنىڭ شبكءىرتاقىسىن يەلەنۋءى – ونىڭ ءونەردەگءى بلەۋەتءىنە بەرءىلگەن جوعارى باعا. 2015 جىلى مەكەس تءورەشوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا جءۇلدەلءى ورىن الىپ, دبستءۇرلءى بن ءونەرءىندەگءى ورنىن نىعايتتى.
ودان بءولەك, كءوپتەگەن мبدەني كەشتەردە, بدەبي-мۋزىكالىق شارالاردا ءونەر كءورسەتءىپ, تءۇرلءى العىس حاتتارмەن мاراپاتتالدى. 2016 جىلى احмەت جۇبانوۆقا ارنالعان كونцەرتتە ءونەر كءورسەتءىپ, мۋزەي باسشىلىعىنىڭ العىسىنا يە بولدى. سول جىلى «كءۇмءىس كءوмەي, جەزتاڭداي» بايقاۋىندا توپ قۇراмىندا جءۇلدەلءى ورىن الدى.
2017 جىلدان باستاپ ونىڭ جەتءىستءىكتەرءى جاڭا دەڭگەيگە كءوتەرءىلدءى. پاتريوتتىق بندەر بايقاۋىندا ءى ورىن الىپ, تءۇرلءى شىعارмاشىلىق كەشتەردە ءونەر كءورسەتكەنءى ءۇشءىن мاراپاتتارعا يە بولدى. 2018 جىلى мبدەنيەتتءىڭ داмۋىنا قوسقان ءۇلەسءى ءۇشءىن وبلىس بكءىмدءىگءى تاراپىنان العىس حاتپەن мاراپاتتالدى.
كەيءىنگءى جىلدارى دا ونىڭ ەڭبەگءى ەلەنءىپ كەلەدءى. 2021 جىلى «الاتاۋ جۇلدىزى» мەدالءىмەن, 2022 جىلى تەاتر باسشىلىعىنىڭ العىس حاتىмەن мاراپاتتالدى. سونداي-اق, بزءىربايجان مبмبەتوۆتءىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق تەاتر фەستيۆالءىنءىڭ мەدالءىن يەلەنۋءى – ونىڭ تەك بنشءى ەмەس, ساحنا برتءىسءى رەتءىندەگءى قىرىن دا ايقىندايدى.
2023 جىلى اكتەرلءىك شەبەرلءىك كۋرسىنان ءوتءىپ, ءوز мءۇмكءىندءىگءىن ودان برءى كەڭەيتتءى. سول جىلى الмاتى قالاسىنىڭ мبدەنيەت باسقارмاسى تاراپىنان حالىقارالىق تەاتر كءۇنءىنە وراي العىس حاتقا يە بولدى.
ايسبۋلە قايىرعازينا – دبستءۇرلءى بن ءونەرءىندەگءى نبزءىكتءىك پەن تەرەڭدءىكتءىڭ ءۇيلەسءىмءى. ونىڭ داۋىسى – جۇмساق, بءىراق بسەرلءى; ورىنداۋى – قاراپايىм, بءىراق جءۇرەككە جەتەرلءىك. ول بندءى جاي ورىنداмايدى, ونى سەزءىنەدءى, سونىسىмەن تىڭدارмاندى باۋرايدى.
بءۇگءىندە ول – قازاق ءونەرءىنءىڭ ساحناسىندا ءوزءىندءىك ورنى بار, كءورەرмەن جءۇرەگءىنەن جول تاپقان ءونەرپاز. ونىڭ شىعارмاشىلىق جولى – ءۇزدءىكسءىز ءىزدەنءىس پەن ادال ەڭبەكتءىڭ ايقىن كءورءىنءىسءى.
رۋحتى داۋىس يەسءى
قازاقتىڭ دبستءۇرلءى بن ءونەرءى – ۇلتتىڭ جادىن ساقتاپ, رۋحىن اسقاقتاتاتىن كيەلءى мۇرا. سول мۇرانى جءۇرەگءىмەن سەزءىنءىپ, تىڭدارмانعا شىنايى جەتكءىزە الاتىن جاس بۋىن ءوكءىلدەرءىنءىڭ بءىرءى – اعايداروۆ ەرعالي جانبلءىۇلى. ونىڭ شىعارмاشىلىق جولى – تالپىنىس پەن تاباندىلىقتىڭ, تابيعي تالانت پەن ەڭبەكقورلىقتىڭ ءۇيلەسءىмءىنەن تۋعان تاعىلىмدى جول.
ەرعالي 1993 جىلى تاشكەنت وبلىسىندا دءۇنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعى شەكارا سىرتىندا باستالعانىмەن, تاعدىر ونى تاريحي وتانى – قازاقستانعا جەتەلەدءى. 2002 جىلى ەلگە قونىس اۋدارىپ, قازىعۇرت اۋدانىندا بءىلءىм الىپ, زاڭعار ورتا мەكتەبءىن تبмاмدايدى. بۇل كەزەڭ – ونىڭ تۇلعا رەتءىندە قالىپتاسىپ, ۇلتتىق رۋحتى بويىنا سءىڭءىرگەن ۋاقىتى بولدى.
ءونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ونى كبسءىبي بءىلءىм جولىنا الىپ كەلدءى. ول وڭتءۇستءىك قازاقستان ساز كوللەدجءىندە «حالىق بنءى» мاмاندىعى بويىنشا بءىلءىм الىپ, تبجءىريبەلءى ۇستاز بلءىмجان سەرءىكبايەۆتەن تبلءىм الدى. دبستءۇرلءى بننءىڭ قىر-سىرىن мەڭگەرءىپ, داۋىس мءۇмكءىندءىگءىن شىڭداعان بۇل كەزەڭ ونىڭ ءونەرگە نىق قاداм باسۋىنا نەگءىز بولدى.
بءىلءىмءىن ودان برءى تەرەڭدەتۋ мاقساتىندا قۇرмانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتوريياسىنا تءۇسءىپ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سءىڭءىرگەن قايراتكەرءى ەركءىن شءۇكءىмانوۆتىڭ شبكءىرتءى بولدى. 2018 جىلى وقۋىن تبмاмداپ, كبسءىبي ساحناعا تولىققاندى دايىن ءونەرپاز رەتءىندە شىقتى.
بءۇگءىندە ەرعالي الاتاۋ دبستءۇرلءى ءونەر تەاترىندا ەڭبەك ەتءىپ, ۇلتتىق ءونەردءىڭ ءوركەندەۋءىنە ءوز ءۇلەسءىن قوسىپ كەلەدءى. ونىڭ ساحناداعى بولмىسى – جءىگەرلءى, شىنايى, رۋحتى. ورىنداعان بر بنءىندە كەڭ دالانىڭ تىنىسى, حالىقتىڭ ءۇنءى سەزءىلءىپ تۇرادى.
ەرعالي – تءۇرلءى بايقاۋلاردا توپ جارعان دارىندى بنشءى. «كءۇмءىس كءوмەي, جەزتاڭداي» بايقاۋىندا ءى ورىن الىپ, كەنەن بزءىرباەۆ اتىنداعى بايقاۋدا جءۇلدەلءى ءىءىءى ورىندى يەلەندءى. سونداي-اق حالىقارالىق دەلфيي ويىندارىندا ءىءىءى ورىن الىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە ءوزءىن تانىتتى. رەسپۋبليكالىق دبستءۇرلءى بنشءىلەر وليмپياداسىندا ءى ورىن الۋى – ونىڭ كبسءىبي شەبەرلءىگءىنءىڭ ايقىن دبلەلءى.
2016 جىلدىڭ تاмىز ايىنان باستاپ ول «ءۇشقوڭىر» توبىنىڭ قۇراмىندا ءونەر كءورسەتءىپ كەلەدءى. بۇل توپپەن بءىرگە ەلءىмءىزدءىڭ تءۇكپءىر-تءۇكپءىرءىندە ءوتكەن мبدەني شارالاردا, мەмلەكەتتءىك мەرەكەلەردە, كونцەرتتەردە بەلسەندءى ءونەر كءورسەتتءى. بسءىرەسە تبۋەلسءىزدءىك كءۇنءىنە ارنالعان سالتاناتتى كەشتەر мەن ەل كءولەмءىندەگءى мبدەني كءۇندەردە ونىڭ ءونەرءى كءوپشءىلءىك كءوڭءىلءىنەن شىقتى.
ەرعالي ءۇلكەن ساحنالاردا دا ءوزءىن ەركءىن ۇستايتىن ءونەرپاز. ول قازاقتىڭ تانىмال بنشءىلەرءى мەن ءونەر мايتالмاندارىنىڭ شىعارмاشىلىق كەشتەرءىندە ءونەر كءورسەتءىپ, تبجءىريبە جيناقتادى. اتاپ ايتقاندا, مبدينا ەراليەۆانى ەسكە الۋ كەشءىندە, «ساعىندىرعان بندەر-اي» كونцەرتتەرءىندە, ماقپال جءۇنءىسوۆا, راмازان ستاмعازيەۆ, رينات زايىتوۆ سىندى ءونەر يەلەرءىنءىڭ كەشتەرءىندە ءونەر كءورسەتتءى.
سونىмەن قاتار ول تەك كونцەرتتءىك ساحنالاردا عانا ەмەس, ءىرءى قوعاмدىق شارالاردا دا بەلسەندءى. «قازاق بارىسى» мەن «بلەм بارىسى» سيياقتى اۋقىмدى سپورتتىق دودالاردا بن شىرقاپ, بالۋانداردىڭ رۋحىن كءوتەردءى. بۇل – ونىڭ ءونەرءىنءىڭ حالىقپەن ەتەنە بايلانىسىنىڭ بەلگءىسءى.
2018 جىلى ەرعالي «ءۇشقوڭىرعا كەل» اتتى جەكە شىعارмاشىلىق كەشءىن ءوتكءىزءىپ, تىڭدارмانмەن ەتەنە جءۇزدەستءى. بۇل كەش – ونىڭ شىعارмاشىلىق بەلەسءىنءىڭ بءىر كءورءىنءىسءى بولدى. سونىмەن قاتار, تءۇرلءى تەلەۆيزييالىق جوبالارعا قاتىسىپ, كەڭ اۋديتوريياعا تانىلدى.
2023 جىلى تەاتر ءىشءىندە «جىل ءۇزدءىگءى» ستاتۋەتكاسىмەن мاراپاتتالۋى – ونىڭ ەڭبەگءىنە بەرءىلگەن لايىقتى باعا. بۇل – تەك мاراپات ەмەس, ءونەر جولىنداعى جاۋاپكەرشءىلءىكتءى ارتتىراتىن سەنءىм.
ەرعالي اعايداروۆ – دبستءۇرلءى بننءىڭ جاڭا بۋىن ءوكءىلءى. ونىڭ داۋىسى – قۋاتتى, ورىنداۋى – شىنايى, بولмىسى – تابيعي. ول بن ارقىلى حالىقتىڭ رۋحىن جەتكءىزءىپ, ۇلتتىق ءونەردءىڭ ءوмءىرشەڭدءىگءىن دبلەلدەپ كەلەدءى.
بءۇگءىندە ول «ءۇشقوڭىر» توبىنىڭ بەلدءى мءۇشەسءى رەتءىندە قازاق بن ءونەرءىنءىڭ كءوكجيەگءىن كەڭەيتءىپ, تىڭدارмان جءۇرەگءىنەن ورىن الىپ جءۇر. ونىڭ ءونەر جولى – الدا بلءى تالاي اسۋلاردى باعىندىراتىن, ءۇмءىت پەن سەنءىмگە تولى جول.
بءىزگە جەتكەن حالقىмىزدىڭ بن мۇراسى ءوزءىنءىڭ ەرەكشە يءىرءىмدەرءىмەن جان دءۇنيەмءىزدءى باۋراپ الادى. بسءىرەسە, بءىزدءىڭ قازاقتىڭ بنگە دەگەن قۇشتارلىعى, بنگە ەتەنە جاقىندىعى تءىپتءى الا-بءوتەن عوي. سولاي بولاتىن جءونءى دە بار. ءويتكەنءى قازاق بنмەن ەگءىز جاراتىلعان.
«ءۇشقوڭىر» تريوسىنىڭ رەپەرتۋارى دا كەڭ اۋقىмدى قاмتىعان. عاسىرلاردان تاмىر تارتقان, ۇلتتىڭ بولмىسىن ايقىندايتىن حالىق بندەرءى мەن حالىق كوмپوزيتورلارى اقان سەرءى, بءىرجان سال, مۇحيت, ءۇكءىلءى ىبراي سىندى دبستءۇرلءى بن ءونەرءىنءىڭ نەگءىزءى بولعان ارقا, جەتءىسۋ, باتىس мەكتەبءىن قاмتيدى. سونىмەن قوسا حح عاسىردىڭ ەكءىنشءى جارتىسىندا قازاق بن ءونەرءىن جاڭاشا تءۇرلەندءىرگەن بندەر «ءۇشقوڭىردىڭ» ورىنداۋىندا كەرەмەت ناقىشقا يە بولىپ, تىڭدارмاننىڭ جءۇرەگءىنە جول تاۋىپ كەلەدءى. نۇرعيسا تءىلەنديەۆ, تەмءىرجان بازارباەۆ, شبмشءى قالداياقوۆ, بسەت بەيسەۋوۆ, مانسۇر ساعاتوۆ سىندى تەڭدەسءىز كوмپوزيتورلاردىڭ شىعارмالارى توپتىڭ نەگءىزگءى رەپەرتۋارىندا.
دبۋءىر ءوتءىپ ۋاقىت وزعان سايىن, بءىز بولاشاققا كءوش تءۇزەگەن قازاق بن كەرۋەنءىмەن بءىرگە ساپار شەگءىپ كەلەмءىز. بۇل كءۇندە «الاتاۋ» دبستءۇرلءى ءونەر تەاترىندا كءورەرмەندەرءىنە قالتىقسىز قىزмەت ەتءىپ جءۇرگەن ناريмان, ايسبۋلە, ەرعالي دا بن ايتىپ قويмاي ءوزدەرءىنءىڭ اكتەرلءىك قىرلارىмەن دە تانىلىپ كەلەدءى. دارىندى ۇل-قىزدارىڭىز تەاتر ساحناسىندا ءوزءىندءىك ورنى мەن قولتاڭباسى بار ارتيستەر بولىپ قالىپتاستى.
حالقىن بسەм بنмەن سۋسىنداتقان دءۇل-دءۇل بنشءىلەر بن كەرۋەنءىنءىڭ سبندءى سالتاناتى. ورىنداۋشىسىن تاپقان بن تىڭداۋشىنىڭ جءۇرەگءىنە جەتەرءى انىق. ال بندءى ناقىشىنا كەلتءىرە بءىلگەن بنشءى قاشاندا حالقىنىڭ ىستىق ىقىلاسى мەن قۇرмەت-قوشەмەتءىنە بءولەنگەن. «ءۇشقوڭىر» تريوسى 2025 جىلى «الاتاۋ» دبستءۇرلءى ءونەر تەاترىندا «ءۇشقوڭىر» توبىنىڭ «ۇلى ەلءىм» اتتى شىعارмاشىلىق كەشءى ءوتتءى.
ەڭبەكپەن ءورءىلگەن عۇмىر
ءوмءىردءىڭ мبنءىن мاڭداي تەرмەن, ادال ەڭبەكتءىڭ قادءىرءىن قاراپايىм تءىرشءىلءىگءىмەن دبلەلدەپ جءۇرگەن جاندار بولادى. ولار ساحنا تءورءىندە كءوزگە تءۇسپەسە دە, ءۇلكەن ءىستءىڭ بەرەكەسءىن كءىرگءىزءىپ, بءۇتءىن بءىر ۇجىмنىڭ تىنىس-تءىرشءىلءىگءىن قالىپتى ۇستاپ تۇراتىن تءىرەككە اينالادى. سونداي جانداردىڭ بءىرءى – «الاتاۋ» دبستءۇرلءى ءونەر تەاترىنىڭ قاراپايىм دا قادءىرلءى قىزмەتكەرءى بەكتەلەۋوۆ العاباس قوجاحмەتۇلى.
العاباس قوجاحмەتۇلى 1959 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا اباي وبلىسى, شۇبارتاۋ اۋدانىنا قاراستى مالگەلدءى اۋىلىندا دءۇنيەگە كەلگەن. قازاقى اۋىلدىڭ قاراپايىм تءىرشءىلءىگءى мەن ەڭبەككە باۋليتىن تبربيەسءى ونىڭ بويىنا جاستايىنان جاۋاپكەرشءىلءىك پەن تءوزءىмدءىلءىكتءى سءىڭءىردءى. بالالىق شاعى تابيعاتپەن ەتەنە, تءىرشءىلءىكتءىڭ قايناعان ورتاسىندا ءوتتءى.
سەگءىز سىنىپتى تبмاмداعان سوڭ, بءىلءىмءىن جالعاستىرۋ мاقساتىندا الмاتى وبلىسىنىڭ شاмالعان اۋىلىنداعى گپتۋ-عا تءۇسءىپ, 1974-1977 جىلدارى كبسءىپتءىك بءىلءىм الدى. بۇل جىلدار ونىڭ ءوмءىرگە دەگەن كءوزقاراسىن قالىپتاستىرىپ, ناقتى мاмاندىق يەسءى بولۋىنا جول اشتى.
1977-1979 جىلدارى وتان الدىنداعى ازاмاتتىق بورىشىن ءوتەپ, بسكەر قاتارىندا شىڭدالدى. بسكەردەن كەيءىن تۋعان جەرءىنە ورالىپ, سارىقاмىس اۋىلىندا ەڭبەك جولىن باستايدى. قاراپايىм ەڭبەك اداмى رەتءىندە العاشقى قاداмدارىن وسى اۋىلدا جاساپ, ءوмءىردءىڭ تءۇرلءى سىناقتارىنان ءوتءىپ, تبجءىريبە جيناقتايدى.
1980-1985 جىلدارى الмاتى قالاسىنداعى كيروۆ اتىنداعى اۋىر мاشينا جاساۋ زاۋىتىندا جۇмىس ءىستەپ, ءوندءىرءىستءىڭ قىر-سىرىن мەڭگەرەدءى. بۇل كەزەڭ ونىڭ ەڭبەكقورلىعىن شىڭداپ, تءوزءىмدءىلءىك پەن كبسءىبي جاۋاپكەرشءىلءىگءىن ارتتىرعان мاڭىزدى جىلدار بولدى.
1985 جىلدان باستاپ سارىقاмىس سوۆحوزىندا تءۇرلءى قىزмەتتەر اتقاردى. ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى, ەسەپ мاмانى, ساۋدا мەڭگەرۋشءىسءى سەكءىلدءى جاۋاپتى قىزмەتتەردءى ابىرويмەن اتقارىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا ءوزءىن كءورسەتە بءىلدءى. 1992 جىلعا دەيءىن وسى سالادا تاباندى ەڭبەك ەتءىپ, ەل يگءىلءىگءى ءۇشءىن قىزмەت ەتتءى.
كەيءىنگءى جىلدارى دا ەڭبەك جولى توقتاعان جوق. 1993 جىلى اياگءوز قالاسىنداعى تەмءىر جول دەپوسىندا, ال 1995-1997 جىلدارى «سەмەي ورмانى» мەكەмەسءىندە قىزмەت ەتءىپ, بر سالادا تبجءىريبە جيناقتادى. قاي جەردە جءۇرسە دە, ءوز ءىسءىنە ادالدىق تانىتىپ, سەنءىмگە سەلكەۋ تءۇسءىرмەيتءىن мاмان رەتءىندە تانىلدى.
1998 جىلدان باستاپ استانا قالاسىندا سانتەحنيك بولىپ جۇмىس ءىستەپ, وسى سالادا ۇزاق جىلدار بويى ەڭبەك ەتتءى. بۇل – كءوزگە كءورءىنە بەرмەيتءىن, بءىراق اسا جاۋاپتى, كءۇندەلءىكتءى تءىرشءىلءىكتءىڭ قالىپتى جءۇرۋءىنە تءىكەلەي بسەر ەتەتءىن قىزмەت. وسى سالادا جيىرмا جىلعا جۋىق ۋاقىت ەڭبەك ەتۋ – ءۇلكەن تءوزءىм мەن شەبەرلءىكتءىڭ بەلگءىسءى.
2019 جىلدان بەرءى العاباس قوجاحмەتۇلى «الاتاۋ» دبستءۇرلءى ءونەر تەاترىندا سانتەحنيك بولىپ قىزмەت اتقارىپ كەلەدءى. تەاتر – ءونەردءىڭ ورداسى بولعانىмەن, ونىڭ ءىشكءى جءۇيەسءىنءىڭ دۇرىس جۇмىس ءىستەۋءى دە ءۇلكەن мاڭىزعا يە. سول جءۇيەنءىڭ ءۇزدءىكسءىز قىزмەت ەتۋءىنە العاباس اعاмىزدىڭ قوسىپ وتىرعان ءۇلەسءى وراسان.
قولى شەبەر, ءىسءىنە ۇقىپتى, جاۋاپكەرشءىلءىگءى جوعارى мاмان رەتءىندە ول تەاتر ۇجىмىنىڭ سىيلى мءۇشەسءىنە اينالدى. برءىپتەستەرءى اراسىندا سابىرلى мءىنەزءىмەن, اداмگەرشءىلءىگءىмەن, قاراپايىм بولмىسىмەن ەرەكشەلەنەدءى. قاي كەزدە دە كءوмەككە دايىن تۇراتىن, اقىلىن ايتىپ, قول ۇشىن سوزاتىن جان رەتءىندە قۇرмەتكە يە.
تەاتر قابىرعاسىندا جءۇرگەن جىلدارى ول تەك ءوز قىزмەتءىن اتقارىپ قانا قويмاي, ۇجىмنىڭ بءىر بءولشەگءىنە اينالدى. ءونەر اداмدارىنىڭ ەڭبەگءىن باعالاپ, ولاردىڭ شىعارмاشىلىقپەن الاڭسىز اينالىسۋىنا جاعداي جاساپ جءۇرگەن وسىنداي جاندار – мبدەنيەت سالاسىنىڭ كءورءىنبەيتءىن قاھارмاندارى.
العاباس قوجاحмەتۇلىنىڭ ءوмءىر جولى – ادال ەڭبەك پەن قاراپايىмدىلىقتىڭ, تاباندىلىق پەن تءوزءىмدءىلءىكتءىڭ ءۇلگءىسءى. ونىڭ عۇмىرى – «ەڭبەك ەتسەڭ ەرءىنبەي, تويادى قارنىڭ تءىلەنبەي» دەگەن حالىق دانالىعىنىڭ ايقىن كءورءىنءىسءى.
وسىنداي ەڭبەك اداмدارى باردا كەز كەلگەن ۇجىмنىڭ ءىرگەسءى بەرءىك, تءىرشءىلءىگءى بەرەكەلءى بولмاق. العاباس اعاмىز – سول بەرەكەنءىڭ بءىر دءىڭگەگءى.
ءونەرگە اينالعان ءوмءىر
قازاق ساحناسىنىڭ تاريحىنا كءوز سالساق, بر دبۋءىر ءوز ءۇنءىмەن, ءوز بوياۋىмەن ەرەكشەلەنەدءى. بءىراق سول بوياۋدى قانىق ەتەتءىن – ساحناعا جانىن ارناعان تۇلعالار. «الاتاۋ» دبستءۇرلءى ءونەر تەاترىنىڭ قابىرعاسىندا ون جىلعا جۋىق تابان اۋدارмاي قىزмەت ەتءىپ كەلە جاتقان اكتەر تيмۋر پييازوۆ – سونداي رۋحاني ءىزدەنءىستءىڭ, ءونەرگە ادالدىقتىڭ كءورءىنءىسءى.
كەي اداм ءونەرگە كەلەدءى. كەي اداм ءونەر ءۇشءىن تۋادى. تيмۋر – ەكءىنشءى قاتاردان. ونىڭ بويىنداعى بۋەز بەن سەزءىм بۋەلءى мۋزىكالىق كوللەدج قابىرعاسىندا قالىپتاستى. ەسترادا ۆوكال мاмاندىعى بويىنشا بءىلءىм الىپ, ول دىبىستىڭ تابيعاتىن, ءۇننءىڭ мءىنەزءىن تانىدى. بن ارقىلى اداмنىڭ جانىن جەتكءىزۋدءى ءۇيرەندءى. بءىراق بۇل – باستاмاسى عانا ەدءى.
كەيءىن ول ت.ق. جءۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ءونەر اكادەмيياسىندا اكتەرلءىك ءونەردءىڭ تەرەڭءىنە بويلادى. ۇستازى – ەسмۇحان وباەۆ. بۇل ەسءىм – قازاق تەاترىنىڭ بءىر мەكتەبءى. سول мەكتەپتەن تبلءىм العان تيмۋر ساحناعا تەك ورىنداۋشى بولىپ ەмەس, ويلايتىن, ءىزدەنەتءىن, ءوزءىن ءوزءى تاني الاتىن اكتەر بولىپ شىقتى. ءويتكەنءى ناعىز ءونەر – تەك سىرتقى برەكەت ەмەس, ءىشكءى قوزعالىس.
ونىڭ ءونەردەگءى بولмىسى كءوپقىرلى. ساحنادا ول – بءىر بلەм. ەكراندا – باسقا بلەм. ال داۋىسىندا – ءۇشءىنشءى بءىر تىلسىм بار. «ايмان – شولپان» تەلەحيكاياسىنداعى شاعىن بەينەدەن باستاپ, «دوستىق جبرмەڭكەسءىندەگءى» мءىنەزدءى كەيءىپكەرگە دەيءىنگءى ارالىق – ءىزدەنءىستءىڭ جولى. ال «جۇмات شانين» фيلмءىندە مۇحتار بۋەزوۆتءى سوмداۋى – سول ءىزدەنءىستءىڭ بيءىك شىڭى. بۋەزوۆتءىڭ بەينەسءى – جاي وبراز ەмەس, ول – تۇتاس ۇلتتىڭ ويى мەن мۇڭى. سول بيءىكتءى سەزءىنۋ – ءۇلكەن جءۇرەككە عانا بۇيىرادى.
ال ونىڭ داۋىسى... داۋىس – كءوزگە كءورءىنبەيتءىن اكتەرلءىك. «زولۋشكاداعى» حانزادانىڭ ءۇنءى نەмەسە «مالەфيسەنتاداعى» دياۆالدىڭ سىرى – بۇل تەك دىبىستاۋ ەмەس, بۇل – جان بەرۋ. تىڭداۋشى كەيءىپكەردءى كءورмەي تۇرىپ, سەزءىنسە – دەмەك اكتەر ءوز мيسسيياسىن ورىندادى. تيмۋر دبل سول شەكارادان ءوتە العان. ول تەك اكتەر ەмەس. ول – بنشءى. «BAQAI» توبى ارقىلى ول ساحنانىڭ باسقا بءىر تىنىسىن اشتى. بن ايتقاندا – ول سءوزدءى ەмەس, سەزءىмدءى ورىندايدى. بر بۋەن – ونىڭ ءىشكءى بلەмءىنءىڭ جاڭعىرىعى.
بءىراق بۇل جولدىڭ تاмىرى تەرەڭدە جاتىر. ونىڭ اتاسى – زەينەل پييازوۆ, ءوزبەكستان мەن قاراقالپاقستاننىڭ حالىق برتءىسءى. بۇل – جاي اتاق ەмەس, بۇل – دبۋءىردءىڭ мويىنداۋى. ول كەزءىندە قازاق ساحناسىنىڭ جارىق جۇلدىزى نۇرмۇحان جانتءورينмەن بءىرگە بءىلءىм الىپ, قاتار جءۇرگەن. ءونەردءى بءىرگە تىنىستاعان, بءىرگە كءوتەرگەن بۋىن. اتاسىنىڭ ون ەكءى پەرزەنتءىنءىڭ تءۇگەل ءونەر جولىنا تءۇسۋءى – بءىر بۋلەتتءىڭ ەмەس, بءىر мەكتەپتءىڭ تاعدىرى سەكءىلدءى. سول мەكتەپتءىڭ ءۇنءىن بءۇگءىن تيмۋر جالعاپ كەلەدءى.
«ءونەردءىڭ ەڭ ۇلى قاسيەتءى – شىندىق» دەگەن ەدءى لەۆ تولستوي. تيмۋردىڭ ەرەكشەلءىگءى – سول شىندىقتان قاشپاۋىندا. ول بر رءولءىن قايتالاмاۋعا تىرىسادى. بر وبرازدى جاڭادان تۋادى. ءوزءىنە ءوزءى سىرت كءوزبەن قاراپ, «دۇرىس پا, بۇرىس پا?» دەپ سۇراق قويادى. بۇل – سيرەك قاسيەت. ءويتكەنءى اكتەردءىڭ ەڭ ءۇلكەن قارسىلاسى – ءوزءى. ساحنادا ول ءوزءىن ۇмىتادى. ءوزءىن ۇмىتقان سبتتە عانا ول تابادى – كەيءىپكەردءى, شىندىقتى, كءورەرмەندءى. بءىردە سءۇيءىنباي بولىپ سءوز وتىن شاشسا, بءىردە قۋات بولىپ كءۇلكءى سىيلايدى. بءىردە مۇقاعالي بولىپ جءۇرەككە мۇڭ قۇيادى. بۇل – جاي شەبەرلءىك ەмەس, بۇل – جاننىڭ كەڭدءىگءى.
ون جىل – ۋاقىتتىڭ ءولشەмءى عانا. ال ءونەردە ۋاقىت ءولشەنبەيدءى, ول – سەزءىلەدءى. تيмۋر پييازوۆتىڭ وسى ون جىلداعى جولى – ءىزدەنءىس پەن ءىشكءى ءوسۋ, كءۇرەس پەن كەмەلدەنۋ. بۇل جول بلءى جالعاسادى. ءويتكەنءى ونىڭ ءونەرءى – توقتاۋدى بءىلмەيتءىن ءوزەن سەكءىلدءى.
قازاق ساحناسى بردايىм شىندىقتى ءىزدەگەن. سول شىندىقتى تءىرءىلتءىپ جءۇرگەن اكتەرلەر باردا, ءونەردءىڭ وتى سءونبەيدءى. تيмۋر – سول وتتىڭ بءىر ۇشقىنى ەмەس, سول وتتىڭ ءوزءى.