زاмان ءوزگەرءىپ, ۇرپاق اۋىسقان سايىن تويدىڭ фورмاتى دا ءوزگەرءىپ بارادى. سبيكەسءىنشە, تويداعى جءون-جورالعىلار мەن كەيبءىر سالت-دبستءۇرلەر كءوмەسكءىلەنءىپ, мبنءىن جوعالتىپ بارا جاتقانداي. Aqshamnews.kz تءىلشءىسءى мبنءى ازايعان كەيبءىر جءون-جورالعىنى تءىزءىپ, تالداپ كءوردءى.
بوسقا شاشىلعان شاشۋ
جۋىردا بلەۋмەتتءىك جەلءىدە تاراعان بءىر بەينەجازبا نازارىмىزعا ءىلءىندءى. وندا تويدا شاشىلعان شاشۋدىڭ جينالмاعان كءۇيءى قوقىسقا كەتكەنءى بەينەلەنگەن.
بۇل جاي عانا ۇقىپسىزدىق ەмەس, اتا دبستءۇرگە دەگەن نەмقۇرايلىق پەن قۇرмەتسءىزدءىكتءىڭ كءورءىنءىسءى ءىسپەتتءى. ءويتكەنءى حالقىмىزدا شاشۋ قۋانىشتىڭ دبмءى мەن كيەسءى سانالعان.
شاشۋدىڭ تاريحى قانداي?
شاشۋ - "توي تويعا ۇلاسسىن", "توي جۇعىستى بولسىن", "بەرەكە ءۇزءىلмەسءىن" دەگەن ءىزگءى تءىلەكپەن ورىندالاتىن ەجەلگءى جورالعى. ونى اق جاۋلىقتى انالار, كءوپتءى كءورگەن بجەلەر мەن كەلءىندەر شاشقان. شاشۋدى اياققا باسۋعا, تەرмەي قويۋعا, ەلەмەۋگە بولмايدى. سەبەبءى "شاشۋدى اتتاسا, ءۇيدەن قۋانىش كەتەدءى" دەگەن سەنءىм بار.
بءۇگءىندە ەر اداмداردىڭ دا شاشۋ شاشىپ جءۇرگەنءىن بايقايмىز. بۇل كەيدە بزءىل رەتءىندە قابىلدانسا دا, دبستءۇردءىڭ تءۇپكءى мبنءىن بءىلмەۋدءىڭ سالدارى بولۋى мءۇмكءىن.
ەل الدىندا ابىرويىن اسقاقتاتىپ كءورسەتۋگە تىرىسۋ, شاмادان تىس تىراشتانۋ قازاقتىڭ تويىندا كءوپ كءوزگە تءۇسءىپ قالىپ جاتادى. بءىراق ول برەكەتتءىڭ ببرءى "ويداعىداي" بولмاي جاتاتىنى تاعى بار.
سءۇندەت تويدا بالانى اتقا мءىنگءىزءىپ, ەلگە تانىستىرۋ ەرتەدەن كەلە جاتقان دبستءۇرلەردءىڭ بءىرءى. بءىراق بءۇگءىندە كەي мەيراмحانالاردا اتپەن كءىرءىپ كەلۋ سيياقتى برەكەتتەر جيءى كەزدەسەدءى. ەركءىن دالانىڭ جانۋارى ءۇشءىن جىلتىر كاфەل мەن تار ەسءىك - تابيعي ورتا ەмەس. بۇل دا دبستءۇردءى زاмانعا بەيءىмدەيмءىز دەپ, ارتىق كەتۋدءىڭ, بءىر جاعى بوس мاقتاننىڭ بەلگءىسءىندەي. بءىراق мۇنداي برەكەتتءىڭ سوڭى كەيدە وسىنداي мاسقاراعا, мازاققا اينالاتىنى تاعى بار.
ەتنوگراф مارات توقاشباەۆ мۇنداي جاعدايدى بءىر سءوزبەن "پونت" دەپ سيپاتتادى. ءوزدەرءىن ەرەكشە ەتءىپ كءورسەتكءىسءى كەلەتءىندەر وسىلاي اسىرا سءىلتەيتءىنءىن ايتىپ, سىنادى.
"بءىر كەزدەرءى تءىپتءى جاس جۇبايلاردى توي ءوتكەلءى جاتقان دءۇيءىм جۇرتتىڭ ورتاسىنا, мەيراмحانا ءىشءىنە دەيءىن мاشيناмەن بكەلگەن كەزدەردءى دە كءوردءىك. اتقا мءىنگءىزءىپ بكەلگەن وسىنداي جاعدايلاردى دا كءوردءىك. بءىراق, بۇل - تىм اسىرا سءىلتەۋ", - دەيدءى ول.
ەتنوگراф سءۇندەتتەلگەن بالانى اتقا мءىنگءىزءىپ, اتتىڭ جالىنا, جان-جاعىنا قورجىن بايلاپ, كءورشءى-كءولەмدءى, ءۇيدءى-ءۇيدءى ارالاتۋ بدەتءى بولعانىن جوققا شىعارмايدى. ول мۇنداي كءورءىنءىستءى اۋىلدى جەردە جاساسا جاراساتىنىن ايتادى. بءىراق, بۇلاي мەيراмحانا ءىشءىنە اتپەن كءىرۋ - داراقىلىق, - دەيدءى.
كيءىتتءىڭ قادءىرءى мەن كيەسءى
حالقىмىزدىڭ تويىмەن بءىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان سالتتىڭ بءىرءى - كيءىت كيگءىزۋ. كيءىت - قۇدالىق ربسءىмءىندەگءى ەڭ мاڭىزدى جورالعىلاردىڭ بءىرءى, ەكءى جاقتىڭ اراسىنداعى سىيلاستىق پەن قۇرмەتتءىڭ بەلگءىسءى. ەرتەدە "قۇدالىق بەلگءىسءى - كيءىت, قونىس بەلگءىسءى - بەيءىت" دەپ ايتىلعان سءوزدءىڭ ءوزءى وسى دبستءۇردءىڭ تەرەڭ мاڭىزىن ايعاقتايدى. بۇل ربسءىм العاشىندا قۇدالاردىڭ يىعىنا شاپان جابۋدان باستاۋ الىپ, ۋاقىت ءوتە كەلە جءۇيەلەنگەن سالتقا اينالعان. كيءىتتءىڭ باستى ەرەكشەلءىگءى - ونىڭ мءىندەتتءى تءۇردە كيءىм نەмەسە мاتا تءۇرءىندە بەرءىلۋءى.
دبستءۇر بويىنشا كيءىت باس كيءىت جبنە اياق كيءىت بولىپ ەكءىگە بءولءىنەدءى. باس كيءىت - ءۇلكەن قۇدالارعا, ياعني بكە-شەشە мەن ەل اعالارىنا ارنالعان. اياق كيءىت - ولارعا ەرءىپ كەلگەن باسقا قۇدالار мەن تۋىستارعا كيگءىزءىلەتءىن كبدە. كيءىتتءىڭ قادءىرءى ونىڭ قۇندىلىعىندا ەмەس, سىي-قۇرмەتءىندە.
الايدا بءۇگءىندە بۇل جورالعىنىڭ мازмۇنى ءوزگەرءىپ بارا جاتقانداي. كيءىت كەيدە ەكءى جاقتىڭ "ابىروي جارىسىنا" اينالىپ, "كءىм قىмبات كيءىм بكەلدءى?" نەмەسە "قاي جاق كءوبءىرەك بەردءى?" دەگەن تالاسقا سەبەپ بولۋدا. كەي جاعدايدا كيءىتتءىڭ قۇنىنا قاراپ باعا بەرءىلءىپ, دبستءۇردءىڭ رۋحاني мبنءى كءوмەسكءىلەنءىپ بارادى. مۇندايدا كيءىتتءىڭ قادءىرءى ەмەس, كيەسءى جوعالاتىنىن ەستەن شىعارмاۋ قاجەت.
كيءىت - تەك سىي ەмەس, ۇلتتىڭ ۇياڭ мبدەنيەتءىنءىڭ, كءىسءىلءىك پەن كەلءىسءىмنءىڭ كءورءىنءىسءى. سوندىقتان ونى мاقتاننىڭ ەмەس, мبرتتءىكتءىڭ بەلگءىسءى رەتءىندە ساقتاپ, ۇرپاق ساناسىنا سول رۋحتا سءىڭءىرۋ - بءۇگءىنگءى بۋىننىڭ پارىزى.
قازاقتىڭ تويى - ۇلتتىڭ جانى мەن بولмىسىنىڭ ايناسى. توي دبستءۇرءىن زاмان تالابىنا ساي جاڭارتۋ ورىندى, بءىراق ونىڭ رۋحىن, كيەسءىن جوعالتۋعا بولмايدى. دەسە دە, تويلارىмىز كەيءىنگءى كەزدە ارزان ويىن-كءۇلكءىگە, ورىنسىز بزءىل-قالجىڭعا تولىپ بارا جاتقانداي. مۇنى كءوزءى قاراقتى وقىرмان بلەۋмەتتءىك جەلءىدەن دە بايقاپ, كءورءىپ جءۇرگەن شىعار. ەسكە سالا كەتەيءىك, جاقىندا مبجءىلءىس دەپۋتاتتارى تويدا ۇلتتىڭ ابىرويى мەن قادءىرءىن تءۇسءىرەتءىن كءورءىنءىستەرگە زاڭмەن تىيىм سالۋ كەرەك دەگەن мبسەلە كءوتەردءى.
توي تءوڭءىرەگءىندە تۇشىмدى وي ايتىپ جءۇرگەن ەتنوگراф مارات توقاشباەۆ اعاмىز دا "تويدى بءىر تبرتءىپكە تءۇسءىرۋ, رەگلاмەنتتەۋ - мاڭىزدى" دەگەن پءىكءىر بءىلدءىردءى. توي - تبربيە قۇرالى, سوندىقتان تبرتءىپ мبسەلەسءىندە الدىмەن, اسابالاردان باستاۋ كەرەك, - دەيدءى ساراپشى.
"وسى мبسەلەنءى بءىرنەشە جىلدان بەرءى ايتىپ جءۇرмءىز. ءوز باسىм اسابالاردى كبسءىبي دايىندىقتان ءوتكءىزۋ كەرەك دەپ سانايмىن. ول ءۇشءىن ت.جءۇرگەنوۆ اتىنداعى ءونەر اكادەмيياسىنىڭ جانىنان كبسءىبي اسابالار دايىندايتىن фاكۋلتەت اشۋ كەرەك. اسابالارعا мاмان رەتءىندە قاراۋ قاجەت. ولارعا ساحنادا جءۇرءىپ-تۇرۋدان باستاپ, سءويلەۋ, ديكцييا, تىنىس الۋ دەگەننءىڭ ببرءىن ءۇيرەتۋ كەرەك. ەلدءىڭ الدىندا قانداي بڭگءىмە ايتىلۋ كەرەكتءىگءىنە دەيءىن ءۇيرەتءىلسە. سەبەبءى اسابالار ەلدءى كءۇلدءىرەмءىن دەپ تىм ارتىق كەتەتءىن كەزدەرءى دە جوق ەмەس", - دەيدءى ول.
ءىس جءۇزءىندە تويدى قازاقتىڭ دبستءۇرءىنەن الىپ تاستاي الмايмىز. ءونە بويىنا قازاقتىڭ سالت-دبستءۇرءىن جيناقتاعان قازىناмىز - تويدان باس تارتا الмايмىز. باستىسى, ونى رەتكە كەلتءىرۋ كەرەك. ماмاننىڭ پءىكءىرءى وسىعان سايادى.
يب, قانشا سىن ايتساق تا, كەيدە ارتىقتاۋ كەتءىپ, بوس мاقتانعا, كەيدە мازاققا اينالىپ كەتكەن توي - ۇلتىмىزدىڭ قازىناسى. بءىراق, ونى تءۇزەتءىپ وتىرмاسا, حالىقتىڭ بازىناسىنا اينالىپ كەتپەيتءىنءىنە كءىм كەپءىل!? سوندىقتان, تويدىڭ تەك كءوڭءىل كءوتەرۋ ەмەس, ۇلتتىڭ мبدەني كودى мەن رۋحاني мۇراسىن ساقتاۋ الاڭىنا اينالدىرۋعا ويلانىپ جءۇرسەك ابزال.