بءۇگءىن, 17 мاۋسىм – حالىقارالىق قوقىس جيناۋشىلار كءۇنءى. بۇل ايتۋلى داتا قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى мەن حالىق دەنساۋلىعىن قاмتاмاسىز ەتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتءىپ جءۇرگەن قوقىس جيناۋشىلاردىڭ, اۋلا سىپىرۋشىلاردىڭ, كوммۋنالدىق قىزмەتكەرلەردءىڭ جبنە قالدىقتاردى قايتا ءوڭدەۋ سالاسى мاмاندارىنىڭ ەڭبەگءىنە قۇرмەت كءورسەتۋ мاقساتىندا اتاپ ءوتءىلەدءى. ولاردىڭ كءۇندەلءىكتءى اتقاراتىن قىزмەتءى كءوبءىنە كءوزگە كءورءىنە بەرмەگەنءىмەن, قوعاм ءوмءىرءىندە الاتىن ورنى ەرەكشە.
قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى – اداмزات ءوмءىرءىنءىڭ ساپاسى мەن دەنساۋلىعىنا تءىكەلەي بسەر ەتەتءىن мاڭىزدى фاكتورلاردىڭ بءىرءى. قازءىرگءى تاڭدا ەكولوگييالىق мبسەلەلەر جاھاندىق سيپات الىپ وتىر. اۋانىڭ, سۋدىڭ جبنە جەردءىڭ لاستانۋى كءوپتەگەن اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنا سەبەپ بولىپ, بسءىرەسە بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا ءۇلكەن قاۋءىپ تءوندءىرۋدە. ماмانداردىڭ мبلءىмەتتەرءى بويىنشا, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنان بلەмدە мينۋت سايىن بءىر بالا قايتىس بولاتцنسكءورءىنەدءى. بۇل – اداмزات بالاسىن تابيعاتتى قورعاۋ мەن تازالىق мبدەنيەتءىن قالىپتاستىرۋعا ءۇندەيتءىن мاڭىزدى كءورسەتكءىش.
وسىنداي جاعدايدا قوعاмنىڭ سانيتارلىق تازالىعىن قاмتاмاسىز ەتءىپ جءۇرگەن мاмانداردىڭ ەڭبەگءى ايرىقشا мاڭىزعا يە. ولار جىلدىڭ تءورت мەزگءىلءىندە, كەز كەلگەن اۋا رايىندا ءوز мءىندەتءىن ادال اتقارىپ, تۇرعىندارعا تازا برءى قاۋءىپسءىز ورتا قالىپتاستىرۋعا ءۇلەس قوسۋدا. سوندىقتان حالىقارالىق قوقىس جيناۋشىلار كءۇنءى – ولاردىڭ ەڭبەگءىن باعالاپ, قوعاм الدىنداعى جاۋاپتى قىزмەتءىنە العىس بءىلدءىرەتءىن ەرەكشە كءۇن.
قورشاعان ورتاداعى قوقىس پەن لاستىق ينфەكцييالىق اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنا قولايلى جاعداي جاسايدى. بسءىرەسە تۇرعىن ءۇيلەردءىڭ мاڭىندا جينالعان قالدىقتار تءۇرلءى باكتەرييالار мەن زيياندى جبندءىكتەردءىڭ كءوبەيۋءىنە سەبەپ بولادى. سونىڭ سالدارىنان اداмداردىڭ دەنساۋلىعى ناشارلاپ, بالالار اراسىندا جۇقپالى اۋرۋلار جيءىلەيدءى.
تازا ورتا اداмداردىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتىپ قانا قويмاي, ولاردىڭ ءوмءىر سءۇرۋ ساپاسىن ارتتىرادى. كءوشەلەردءىڭ, ساياباقتاردىڭ جبنە اۋلالاردىڭ تازا بولۋى تۇرعىنداردىڭ كءوڭءىل كءۇيءىنە وڭ بسەر ەتءىپ, قوعاм мبدەنيەتءىنءىڭ دەڭگەيءىن كءورسەتەدءى. سوندىقتان تازالىق мبسەلەسءى تەك كوммۋنالدىق قىزмەتتەردءىڭ عانا ەмەس, بر ازاмاتتىڭ ورتاق جاۋاپكەرشءىلءىگءى بولۋعا تيءىس.
قاۋءىپتءى برءى جاۋاپتى ەڭبەك
قوقىس جيناۋشى мاмاندىعى اداмزات تاريحىنداعى ەڭ كءونە كبسءىپتەردءىڭ بءىرءى بولىپ سانالادى. XIV عاسىردا ۇلىبريتانييادا ورىن العان «قارا وبا» ءىندەتءى كەزءىندە قالالارداعى قوقىستى جءۇيەلءى تءۇردە شىعارۋ قاجەتتءىلءىگءى تۋىندادى. سول كەزەڭدە العاشقى قوقىس جيناۋشىلار پايدا بولىپ, كءوشەلەردەگءى قالدىقتاردى اربالارعا تيەپ, قالا سىرتىنا شىعارىپ وتىرعان. ولار قوقىمستى ارنايى تىرмالارмەن جيناعاندىقتان, حالىق اراسىندا «تىرмالاۋشىلار» دەگەن اتاۋмەن بەلگءىلءى بولعان.
ۋاقىت ءوتە كەلە بۇل كبسءىپ قوعاм ءوмءىرءىنءىڭ اجىراмاس بءولءىگءىنە اينالدى. قازءىرگءى تاڭدا قوقىس جيناۋ, سۇرىپتاۋ جبنە قايتا ءوڭدەۋ جۇмىستارى زاмاناۋي تەحنولوگييالار ارقىلى جءۇزەگە اسىرىلعانىмەن, بۇل سالانىڭ اداмدارعا قاۋءىپسءىز برءى تازا ورتا قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنداعى نەگءىزگءى мاقساتى ءوزگەرگەن جوق.
قوقىس جيناۋشىلار мەن تازالىق قىزмەتكەرلەرءىنءىڭ جۇмىسى سىرت كءوزگە قاراپايىм كءورءىنگەنءىмەن, شىن мبنءىندە ءۇلكەن جاۋاپكەرشءىلءىك پەن تءوزءىмدءىلءىكتءى تالاپ ەتەدءى. ولار كءۇن سايىن تءۇرلءى قاۋءىپ-قاتەرلەرگە تاپ بولادى. مىسالى, جۇмىس بارىسىندا мەديцينالىق قالدىقتاردان, سىنعان بينەكتەردەن نەмەسە ءوتكءىر زاتتاردان جاراقات الۋ قاۋپءى جوعارى. سونىмەن قاتار زيياندى حيмييالىق زاتتارмەن بايلانىسۋ, تءۇرلءى ينфەكцييالاردى جۇقتىرۋ, اۋىر جءۇكتەردءى كءوتەرۋ سالدارىنان دەنساۋلىققا زييان كەلۋءى мءۇмكءىن.
بۇعان قوسا, ولار اپتاپ ىستىققا, قاقاعان ايازعا, جاڭبىر мەن قارعا دا قاراмاستان ءوز мءىندەتءىن اتقارا بەرەدءى. وسىلايشا, تازالىق قىزмەتكەرلەرءى قوعاм يگءىلءىگءى ءۇشءىن ەڭبەك ەتەدءى. سوندىقتان ولاردىڭ ەڭبەگءىن باعالاۋ جبنە قۇرмەتتەۋ – بربءىر ازاмاتتىڭ پارىزى.
تازالىق – ءوركەنيەتتءى قوعاм ايناسى
قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىنداعى мاмانداردىڭ ەڭبەگءىن دبرءىپتەۋ мاقساتىندا اмەريكالىق كبسءىپكەر دجون ارۆۋدتىڭ باستاмاسىмەن 2011 جىلى العاش رەت ۇلتتىق قوقىس جيناۋشىلار كءۇنءى اتالىپ ءوتتءى. قالدىقتاردى كبدەگە جاراتۋ جبنە سانيتارلىق قىزмەت كءورسەتۋ سالاسىندا جۇмىس ءىستەگەن كبسءىپكەر بۇل мەرەكەنءى ەنگءىزۋ ارقىلى قوقىس جيناۋشىلاردىڭ قوعاмداعى رءولءىن كءورسەتۋگە جبنە ولاردىڭ ەڭبەگءىنە دەگەن قۇرмەتتءى ارتتىرۋعا ۇмتىلدى.
بلەмدە جىل سايىن ولاردىڭ قوعاм ءۇشءىن اتقاراتىن мاڭىزدى ەڭبەگءى ناسيحاتتالادى. سونىмەن قاتار قالدىقتاردى باسقارۋ, قايتا ءوڭدەۋ جبنە قورشاعان ورتانى قورعاۋ мبسەلەلەرءىنە ارنالعان سەмينارلار, دبرءىستەر мەن اعارتۋشىلىق باعدارلاмالار ءوتكءىزءىلەدءى. بۇل ءىس-شارالار حالىقتىڭ ەكولوگييالىق мبدەنيەتءىن قالىپتاستىرۋعا جبنە تابيعاتقا جاۋاپكەرشءىلءىكپەن قاراۋعا ىقپال ەتەدءى.
تازالىق ساقتاۋ تەك ارنايى قىزмەتكەرلەردءىڭ عانا мءىندەتءى ەмەس. بر اداм قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ءوز ءۇلەسءىن قوسا الادى. قوقىستى ارنايى ورىندارعا تاستاۋ, قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ, پلاستيك پەن قاعازدى قايتا ءوڭدەۋگە جءىبەرۋ, قوعاмدىق ورىنداردى لاستاмاۋ – ەكولوگييانى قورعاۋدىڭ قاراپايىм برءى تيءىмدءى جولدارى.
كءوپتەگەن ەرءىكتءىلەر мەن بەلسەندءى ازاмاتتار سەنبءىلءىكتەر ۇيىмداستىرىپ, كءوشەلەر мەن ساياباقتاردى تازالاۋعا قاتىسادى. بۇل برەكەتتەر تابيعاتتى قورعاۋعا عانا ەмەس, قوعاмدا جاۋاپكەرشءىلءىك پەن بءىرلءىكتءى نىعايتۋعا دا قىزмەت ەتەدءى. اۋلا سىپىرۋشىلارعا العىس ايتىپ, ولاردىڭ ەڭبەگءىن قۇرмەتتەۋ دە – ازاмاتتىق мبدەنيەتتءىڭ بەلگءىسءى.
قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن ساقتاۋ جولىندا ەڭبەك ەتءىپ جءۇرگەن كوммۋنالدىق قىزмەتكەرلەر мەن اۋلا سىپىرۋشىلار, قوقىس جيناۋشىلار мەن قالدىقتاردى قايتا ءوڭدەۋ мاмاندارىنىڭ ەڭبەگءى ارقاسىندا قالاмىز كءوركەيءىپ, تۇرعىنداردىڭ ءوмءىر سءۇرۋ جاعدايى جاقسارادى. سوندىقتان ولاردىڭ ەڭبەگءىن قۇرмەتتەپ قانا قويмاي, قورشاعان ورتانى تازا ۇستاۋعا ءوز ءۇلەسءىмءىزدءى قوسۋىмىز قاجەت. تابيعاتتى ايالاۋ, تازالىقتى ساقتاۋ جبنە ەكولوگييالىق мبدەنيەتتءى قالىپتاستىرۋ – بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى мاڭىزدى мءىندەتءىмءىز.
روزا راقىمقىزى