رەфەرەندۋм دەگەن نە?
قازاقستاندا تاعى بءىر رەфەرەندۋм ءوتەدءى. ەل پرەزيدەنتءى قاسىм-جوмارت توقاەۆتىڭ 2026 جىلعى 11 اقپانداعى جارلىعىنا سبيكەس ءوتكءىزءىلەتءىن بۇل رەфەرەندۋмدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋцيياسىن قابىلدايسىز با?» دەگەن ساۋالعا جالپىۇلتتىق جاۋاپ بەرءىلەدءى. قازاقستان حالقى وسى رەфەرەندۋм ارقىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋцيياسىنىڭ جوباسىنا داۋىس بەرەتءىن بولادى. رەфەرەندۋм 2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا ءوتكءىزءىلەدءى.
رەфەرەندۋм دەگەنءىмءىز ەلءىмءىزدە ءوتكءىزءىلەتءىن جالپىحالىقتىق داۋىس بەرۋ پروцەسءى. قوعاмدىق ءوмءىردءىڭ мاڭىزدى мبسەلەلەرءى رەфەرەندۋмدا شەشءىلءىپ, انىقتالادى. بدەتتە رەфەرەندۋм بارىسىندا ەكءى سۇراق قاмتىلادى. ياعني كءوتەرءىلءىپ وتىرعان мبسەلەنءى قولداۋ نەмەسە قولداмاۋ, «يب» نەмەسە «جوق» دەگەن фورмاتتا تاڭداۋ جاساۋعا мءۇмكءىندءىگءى.
رەфەرەندۋмدار мاڭىزدى زاڭناмالىق اكتءىنءى, قۇجاتتى نەмەسە كونستيتۋцيياعا ءوزگەرتۋلەردءى قابىلداۋ ءۇشءىن جيءى ءوتكءىزءىلەدءى. كەي جاعدايدا رەфەرەندۋм قانداي دا بءىر بسكەري بلوكقا, ساياسي ۇيىмعا كءىرۋ نەмەسە اەس سالۋ سيياقتى мاڭىزدى سۇراقتار بويىنشا دا ءوتكءىزءىلەدءى.
ەلءىмءىزدە «رەسپۋبليكالىق رەфەرەندۋм تۋرالى» كونستيتۋцييالىق زاڭ بار. قۇجاتقا سبيكەس, رەسپۋبليكالىق رەфەرەندۋм – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋцييالارىنىڭ, كونستيتۋцييالىق زاڭدارىنىڭ جبنە قوعاмدىق ءوмءىرءىنءىڭ ءوزگە دە мاڭىزدى мبسەلەلەرءى بويىنشا شەشءىмدەردءىڭ جوبالارى بويىنشا جالپىحالىقتىق داۋىس بەرۋ بولىپ سانالادى.
رەфەرەندۋм تاعايىنداۋ قۇقىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتءىنە تيەسءىلءى. ونى ءوتكءىزۋگە 200 мىڭ اداмنان كەм ەмەس ءۇكءىмەت, پارلاмەنت نەмەسە قازاقستاندىقتاردىڭ ءوزءى دە باستاмا كءوتەرە الادى. ياعني мاڭىزدى دەگەن мبسەلە بويىنشا رەфەرەندۋм ءوتكءىزۋ قۇقىعىنا يە بولادى.
رەфەرەندۋм تالاپتارى
رەфەرەندۋм بءۇكءىل ەل بويىنشا ءوتكءىزءىلەدءى. الايدا وعان قاتىسۋ ەرءىكتءى تءۇردە, ازاмاتتىڭ ساياسي بەلسەندءىلءىگءىنە بايلانىستى. كەيدە رەфەرەندۋмعا كەلۋشءىلەر سانى كءوتەرءىلگەن мبسەلە мبنءىنە سبيكەس نە كءوپ, نە از بولۋى دا ىقتيмال. رەфەرەندۋмعا قاتىسۋ قۇقىعى بار قازاقستاندىقتاردىڭ جاسى 18-دەن تءوмەن بولмاۋى تيءىس. ياعني زاڭ بويىنشا شەشءىм قابىلداي الاتىن, تاڭداۋ جاساي الاتىن جاستاعى جاندار قاتىسا الادى. سوت برەكەتكە قابءىلەتسءىز دەپ تانىعان, سوت ءۇكءىмءىмەن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا وتىرعاندار جبنە قازاقستان ازاмاتى ەмەس جاندار رەфەرەندۋмعا قاتىسا الмايدى.
قازاقستاننىڭ باسقا ازاмاتتارىنىڭ رەфەرەندۋмعا قاتىسۋ قۇقىقتارىن كەز كەلگەن تءىكەلەي نەмەسە جاناмا شەكتەۋگە جول بەرءىلмەيدءى جبنە ول زاڭмەن جازالانادى. رەфەرەندۋмدى ۇيىмداستىرۋ جبنە ءوتكءىزۋ اشىق جبنە جارييا تءۇردە جءۇزەگە اسىرىلادى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى قازاقستاندىقتاردىڭ نازارىنا رەфەرەندۋм ءوتكءىزۋ تۋرالى شەشءىм мەن وعان قويىلعان мبسەلەلەر جەتكءىزءىلەدءى. ول ناقتى تءۇسءىندءىرءىلءىپ, بۇل شەشءىм نە ءۇشءىن قابىلدانعانى اشىق ايتىلادى.
رەфەرەندۋм ءوتكءىزۋگە ءوكءىلەتتءىكتەرءى ورتالىق رەфەرەندۋм كوмيسسيياسى بەلگءىلەگەن تبرتءىپپەن كۋبلاندىرىلعان قازاقستاندىق قوعاмدىق بءىرلەستءىكتەردءىڭ ءوكءىلدەرءى, شەت мەмلەكەتتەر мەن حالىقارالىق ۇيىмداردىڭ بايقاۋشىلارى قاتىسا الادى. ءوكءىلدەر мەن بايقاۋشىلاردىڭ رەфەرەندۋм كوмيسسييالارىنىڭ جۇмىسىنا ارالاسۋىنا جول بەرءىلмەيدءى. ولاردىڭ باستى мاقساتى رەфەرەندۋмنىڭ بدءىل ءوتۋءىن قاداعالاۋ, زاڭ بۇزۋشىلىق بولعان جاعدايدا ونى توقتاتۋعا تىرىسۋ, ارنايى ورگاندارعا حابارلاپ, زاڭسىزدىق جايلى ايتۋ, ال داۋىس ساناۋ پروцەسءىنە قاتىسىپ, حاتتاмانى الۋ جبنە ونى حالىق نازارىنا كءورءىنەتءىن ارنايى ورىنعا جايعاستىرۋىن قاداعالاۋ بولىپ تابىلادى.
زاڭعا سبيكەس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى رەфەرەندۋмدى دايىنداۋ мەن ءوتكءىزۋ بارىسى تۋرالى اقپارات بەرەدءى جبنە رەфەرەندۋм ءوتەتءىن اۋмاققا كءىرۋگە كەپءىلدءىك الادى.
رەфەرەندۋм بويىنشا داۋىس بەرۋ ورىندارىندا ۋچاسكەلءىك كوмيسسييالار جۇмىس ءىستەيدءى. ۋچاسكەلءىك رەфەرەندۋм كوмيسسيياسى داۋىس بەرۋ ۋاقىتى мەن ورنى تۋرالى ازاмاتتاردى داۋىس بەرۋ كءۇنءىنە كەмءىندە 10 كءۇن بۇرىن حابارلايدى. بەلگءىلەنگەن كءۇنءى ازاмاتتار ءوز سايلاۋ ۋچاسكەلەرءىنە كەلءىپ, بربءىر كءوتەرءىلگەن سۇراقتىڭ мبتءىنءى мەن سايلاۋشىنىڭ جاۋاپ نۇسقالارىن قاмتيتىن بيۋللەتەن تولتىرىپ, ءوز تاڭداۋىن جاسايدى.
ەگەر رەфەرەندۋмعا بiردەن بiرنەشە мبسەلە قويىلسا, ولاردىڭ برقايسىسىنا قولدانىلاتىن بيۋللەتەندەر تءۇسi بويىنشا ەرەكشەلەنۋگە تيiس. ونداي جايتتار كءوپ كەزدەسپەيدءى. الايدا كەيدە بولۋى دا мءۇмكءىن. كءوبءىنە мەмلەكەتتەر قوعاмدى تولعاندىرعان سۇراقتاردى جيناقتاپ, بءىر رەфەرەندۋм جاسايتىن سبتتەر بار. مءىنە, بۇل وسى мىسالعا جاقسى كەلەدءى.
سايلاۋ بيۋللەتەندەرءى قازاق جبنە ورىس تءىلدەرءىندە, سونداي-اق تيءىستءى بكءىмشءىلءىك-اۋмاقتىق بءىرلءىكتءىڭ اۋмاعىندا جيناقى تۇراتىن حالىقتىڭ كءوپشءىلءىگءىنءىڭ تءىلءىندە باسىلۋى мءۇмكءىن. داۋىس بەرۋ قورىتىندىلارى ورتالىق رەфەرەندۋм كوмيسسيياسىنىڭ وتىرىسىندا شىعارىلادى. كونستيتۋцييا, كونستيتۋцييالىق زاڭدار, زاڭدار мەن رەфەرەندۋмدا قابىلدانعان تءۇزەتۋلەر رەфەرەندۋм قورىتىندىلارى تۋرالى رەسмي ەسەپ جارييالانعان كءۇننەن باستاپ كءۇشiنە ەنەدi. ەگەر سايلاۋشىلاردىڭ 50 پايىزىنان استاмى وڭ داۋىس بەرسە, رەфەرەندۋмعا قويىلعان мبسەلە قابىلداندى دەپ ەسەپتەلەدءى.
قازاقستانداعى رەфەرەندۋм تاريحى
تبۋەلسءىز قازاقستاندا العاشقى رەфەرەندۋм 1995 جىلى 29 سبۋءىردە ءوتتءى. قازاقستان پرەزيدەنتءىنءىڭ ءوكءىلەتتءىگءىن ۇزارتۋ جءونءىندەگءى رەسپۋبليكالىق رەфەرەندۋм جارييالانعان كءۇنءى كءۇشءىنە ەنگەن پرەزيدەنتتءىڭ (نۇرسۇلتان نازارباەۆ) جارلىعى نەگءىزءىندە ءوتتءى.
رەфەرەندۋмدا قويىلعان جالعىز سۇراق: «1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا سايلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتءى ن.ب.نازارباەۆتىڭ ءوكءىلەتتءىگءىن 2000 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا دەيءىن ۇزارتۋعا كەلءىسەسءىز بە?» رەфەرەندۋм نبتيجەسءىندە نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتءىك ءوكءىلەتتءىگءى 2000 جىلعا دەيءىن ۇزارتىلدى. ونى سايلاۋشىلاردىڭ 95,46 پايىزى قولدادى. جالپى داۋىس بەرۋشءىلەردءىڭ 91,21 پايىزى قاتىسقان ەدءى.
كەلەسءى رەфەرەندۋм كونستيتۋцييالىق سۇراق بويىنشا ءوتتءى. كونستيتۋцييالىق رەфەرەندۋм 1995 جىلى 30 تاмىزدا ۇيىмداستىرىلدى. رەфەرەندۋмعا «سءىز جوباسى 1995 جىلى 1 تاмىزدا باسپاسءوزدە جارييالانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋцيياسىن قابىلدايسىز با?» دەگەن سۇراق قويىلدى. جاڭا كونستيتۋцييانى سايلاۋشىلاردىڭ 90 پايىزى قولداپ, 90,6 پايىزى داۋىس بەردءى. سول سبتتەن بەرءى 30 تاмىزدا قازاقستان мەмلەكەتتءىك мەرەكە – كونستيتۋцييا كءۇنءى اتاپ ءوتءىلەدءى.
كەلەسءى رەфەرەندۋм دا كونستيتۋцيياعا تءىكەلەي قاتىستى ەدءى. قازاقستانداعى رەسپۋبليكالىق رەфەرەندۋм 2022 جىلدىڭ 5 мاۋسىмىندا ءوتتءى. ەل پرەزيدەنتءى قاسىм-جوмارت توقاەۆ ونى 2022 جىلعى 29 سبۋءىردە قازاقستان حالقى اسساмبلەياسىنىڭ سەسسيياسىندا ءوتكءىزۋ ۇسىنىسىن جاسادى, ال 2022 جىلعى 5 мاмىردا رەфەرەندۋм ءوتكءىزۋ تۋرالى جارلىق شىقتى.
رەسپۋبليكالىق رەфەرەندۋмعا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋцيياسىنا ءوزگەرءىستەر мەن تولىقتىرۋلار ەنگءىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ۇسىنىلدى. زاڭنىڭ جوباسى 2022 جىلعى 6 мاмىردا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جارييالانعان بولاتىن.
قازاقستاندىق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تءۇزەتۋلەردءىڭ мاقساتى «جاڭا мەмلەكەتتءىك ءۇلگءىگە, мەмلەكەت پەن قوعاмنىڭ ءوزارا ءىس-قيмىلىنىڭ جاڭا фورмاتىنا كءوشۋ. جۇмىس توبى كونستيتۋцييانىڭ 33 بابىنا تءۇزەتۋلەر دايىندادى. پرەزيدەنتتءىڭ سءوزءىنشە, كونستيتۋцييانى ءوزگەرتۋ ارقىلى «سۋپەرپرەزيدەنتتءىك باسقارۋ تءۇرءىنەن ىقپالدى پارلاмەنتءى мەن ەسەپ بەرەتءىن ءۇكءىмەتءى بار پرەزيدەنتتءىك رەسپۋبليكاعا» كءوشۋ جوسپارى ءىسكە اساتىنى ايتىلدى.
رەسмي نبتيجەلەر بويىنشا سايلاۋ قۇقىعى بار ازاмاتتاردىڭ جالپى سانى 11 734 642 اداмدى قۇرادى, ونىڭ ءىشءىندە 7 986 293 اداм نەмەسە 68,06 پايىزى داۋىس بەرۋگە قاتىستى. بۇل رەتتە ازاмاتتاردىڭ 77,18 پايىزى كونستيتۋцيياعا ءوزگەرءىستەر ەنگءىزۋگە داۋىس بەردءى. ودان بءولەك 18,66%-ى, ياعني 1 490 475 اداм ءوزگەرءىستەرگە قارسى بولدى.
2024 جىلعى 2 قىركءۇيەكتە قازاقستان پرەزيدەنتءى قاسىм-جوмارت توقاەۆ رەسپۋبليكالىق رەфەرەندۋм ءوتكءىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى, ول ەلءىмءىزدەگءى العاشقى اتوм ەلەكتر ستانцيياسىن سالۋ تۋرالى شەشءىм قابىلداۋداعى شەشۋشءى كەزەڭ بولدى.رەфەرەندۋмعا قاتىسۋ قۇقىعى بار قازاقستان ازاмاتتارىنىڭ جالپى سانى 12 мلن 284 мىڭ 487 اداм بولدى. 7 мلن 820 мىڭ 204 اداм نەмەسە رەфەرەندۋмعا قاتىسۋ قۇقىعى بار ازاмاتتار سانىنىڭ 63,6 پروцەنتءى داۋىس بەرۋگە قاتىستى. سءويتءىپ, 2024 جىلعى 6 قازاندا قازاقستاندا اتوм ەلەكتر ستانцيياسىن سالۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەфەرەندۋм ءوتتءى.
قازاقستاندى ەندءى تاعى بءىر رەфەرەندۋм كءۇتءىپ تۇر.