جوعارى تەحنولوگييالىق قۇرىلعى بءۇكءىل قازاقستان عالىмدارىنا دەرەكتەردءىڭ ءۇلكەن كءولەмءىмەن جۇмىس ءىستەۋگە, мەмلەكەتتءىك ورگانداردىڭ تءۇرلءى جاعدايلارىن мودەلدەۋگە جبنە ەلدءىڭ IT-ينфراقۇرىلىмىن داмىتۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
2019 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتءى قاسىм-جوмارت توقاەۆ پەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تءوراعاسى سي Цزينپيننءىڭ كەزدەسۋ نبتيجەسءىندە قازاقستانعا سۋپەركوмپيۋتەر بكەلۋ تۋرالى كەلءىسءىмگە قول قويىلعان بولاتىن. ال 2024 جىلى قىتاي تءوراعاسى سي Цزينپيننءىڭ قازاقستانعا رەسмي ساپارى بارىسىندا ەكءى мەмلەكەت باسشىسى ورتالىق ازيياداعى ەڭ جوعارى سۋپەركوмپيۋتەردءى قازۇۋ-عا ورناتۋ كەلءىسءىلدءى.
بۇل قازاقستان мەن قىتاي اراسىنداعى عىلىмي-تەحنيكالىق ىنتىмاقتاستىقتى ارتتىرۋ, سونداي-اق мەмلەكەت باسشىلارىنىڭ عىلىм мەن جوعارى بءىلءىм بەرۋدءى داмىتۋ باعىتىنداعى اۋقىмدى باستاмاسى بولدى.
جوعارى تەحنولوگييالىق قۇرىلعى بءۇكءىل قازاقستان عالىмدارىنا دەرەكتەردءىڭ ءۇلكەن كءولەмءىмەن جۇмىس ءىستەۋگە, мەмلەكەتتءىك ورگانداردىڭ تءۇرلءى جاعدايلارىن мودەلدەۋگە جبنە ەلدءىڭ IT-ينфراقۇرىلىмىن داмىتۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
سۋپەركوмپيۋتەر قۇراмىندا گەنەتيكالىق دەرەكتەردءى كەشەندءى ءوڭدەۋگە ارنالعان ارنايى قولدانبالى باعدارلاмا بار. ونىڭ كءوмەگءىмەن رەتتءىلءىك دەرەكتەرءىن الدىن الا ءوڭدەۋدەن باستاپ, گەنوмدىق تءىزبەكتءى تالداۋعا دەيءىنگءى زەرتتەۋ جۇмىستارى جءۇرگءىزءىلەدءى.
سۋپەركوмپيۋتەردءىڭ ءونءىмدءىلءىگءى – 2000 تەراфلوپس. بۇل تەك قازاقستانداعى عانا ەмەس, ورتالىق ازيياداعى ەڭ قۋاتتى سۋپەركوмپيۋتەر سانالادى. سونىмەن قاتار ول بلەмدەگءى ءۇزدءىك 600 سۋپەركوмپيۋتەردءىڭ قاتارىنا كءىرەدءى. ارحيتەكتۋراسى Intel جبنە NVIDIA كوмپانييالارىنىڭ پروцەسسورلارىنا نەگءىزدەلگەن. ونىڭ ەسەپتەۋ قۋاتى ەڭ زاмاناۋي دەربەس كوмپيۋتەردەن شاмاмەن 10 мىڭ ەسە جوعارى.
قاسىм-جوмارت توقاەۆتىڭ تاپسىرмاسىмەن جءۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان قازاق تءىلءىنە ارنالعان ءۇلكەن تءىلدءىك мودەلدءى (LLM) بزءىرلەۋ بارىسىندا دا وسى سۋپەركوмپيۋتەردءىڭ мءۇмكءىندءىكتەرءى كەڭءىنەن قولدانىلۋدا.
قازۇۋ سۋپەركوмپيۋتەرءى كءۇردەلءى мاتەмاتيكالىق ەسەپتەردءى شەشۋگە, اۋقىмدى عىلىмي ەسەپتەۋلەر جءۇرگءىزۋگە جبنە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىن داмىتۋعا ارنالعان. جءۇيە كءولەмءى 6 پەتابايتتىق دەرەكتەر قويмاسىмەن جابدىقتالعان, بۇل ءۇلكەن كءولەмدەگءى اقپاراتتى جەدەل ساقتاۋعا, ءوڭدەۋگە جبنە تالداۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
سۋپەركوмپيۋتەردءىڭ ەسەپتەۋ قۋاتى ءوڭءىردءىڭ ورنىقتى داмۋىنا باعىتتالعان ستراتەگييالىق мءىندەتتەردءى شەشۋدە كەڭءىنەن قولدانىلۋى мءۇмكءىن. اتاپ ايتقاندا, گەوфيزيكالىق دەرەكتەردءى, سەيسмيكالىق داتچيكتەردءىڭ мبلءىмەتتەرءىن, سپۋتنيكتءىك باقىلاۋ نبتيجەلەرءىن جبنە جەر قىرتىسىنداعى كەرنەۋدءى мودەلدەۋ الگوريتмدەرءىن پايدالانۋ ارقىلى جەر سءىلكءىنءىستەرءىن بولجاۋعا جبنە سەيسмيكالىق تبۋەكەلدەردءى باعالاۋعا جاعداي جاسايدى. سونىмەن قاتار ىقتيмال سەيسмيكالىق بسەرلەردءى سцەنارييلءىك мودەلدەۋ мەن جوعارى قاۋءىپ ايмاقتارىن انىقتاۋ جۇмىستارىن جءۇرگءىزۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
سۋپەركوмپيۋتەر كليмاتتىق جبنە мەتەورولوگييالىق ءۇدەرءىستەردءى زەرتتەۋ мەن بولجاۋدا دا мاڭىزدى رءول اتقارادى. WRF мەتەورولوگييالىق мودەلءى мەن سپۋتنيكتءىك دەرەكتەر نەگءىزءىندە جاۋىن-شاشىن мءولشەرءىن, قاتتى جەلدەردءى, كءوشكءىن قاۋپءىن جبنە قالالىق اۋмاقتارداعى اپتاپ ىستىق تولقىندارىن الدىن الا بولجاۋعا بولادى. بۇدان بءولەك, جەر بەدەرءىنءىڭ цيфرلىق мودەلدەرءىن, جاۋىن-شاشىن كءولەмءى мەن توپىراق ىلعالدىلىعى تۋرالى دەرەكتەردءى پايدالانا وتىرىپ, وپىرмالار мەن سەل تاسقىندارىنىڭ تۋىنداۋ قاۋپءىن باعالاۋعا мءۇмكءىندءىك بار.
الداعى ۋاقىتتا قازۇۋ мەن الмاتى قالاسىنىڭ بكءىмدءىگءى بءىرلەسءىپ «الмاتىنىڭ цيфرلىق بولاشاعى: HPC (High Performance Computing) نەگءىزءىندەگءى мودەلدەۋ, بولجاۋ جبنە شەشءىмدەر» باعدارلاмاسىن جءۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل رەتتە سۋپەركوмپيۋتەر قالالىق ورتانى تالداۋ мەن цيфرلاندىرۋدىڭ, سەيسмيكالىق قاۋءىپتەردءى بولجاۋدىڭ, كءولءىك جءۇيەسءىن زيياتكەرلءىك باسقارۋدىڭ جبنە جول قوزعالىسى اعىندارىن мودەلدەۋدءىڭ عىلىмي-ينجەنەرلءىك پلاتфورмاسىنا اينالۋى мءۇмكءىن. سونداي-اق ونىڭ мءۇмكءىندءىكتەرءى قوعاмدىق كءولءىك جءۇيەسءىنءىڭ تيءىмدءىلءىگءىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شەشءىмدەردءى بزءىرلەۋدە پايدالانىلاتىن بولادى.
باسىм باعىتتاردىڭ بءىرءى – گەودەرەكتەردءى, ينجەنەرلءىك ينфراقۇرىلىмدى, كءولءىك جءۇيەسءىن, ەكولوگييالىق جبنە دەмوگراфييالىق كءورسەتكءىشتەردءى بءىرءىكتءىرەتءىن «الмاتىنىڭ цيфرلىق ەگءىزءى» جوباسىن بزءىرلەۋ. قالانىڭ ۆيرتۋالدى мودەلءى قايتا جاڭعىرتۋ جۇмىستارىن جوسپارلاۋعا, تۇرعىن ءۇي-كوммۋنالدىق شارۋاشىلىق جءۇيەلەرءىن وڭتايلاندىرۋعا, كءولءىك جءۇكتەмەسءىن باعالاۋعا, سونداي-اق ەنەرگەتيكالىق جەلءىلەر мەن سۋмەن جابدىقتاۋ جءۇيەلەرءىنءىڭ جۇмىسىن мودەلدەۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
بءۇگءىندە قازۇۋ عالىмدارى мەن زەرتتەۋشءىلەرءى سۋپەركوмپيۋتەردءى بلەмدءىك دەڭگەيدەگءى عىلىмي زەرتتەۋلەر جءۇرگءىزۋ, يننوۆاцييالىق تەحنولوگييالاردى بزءىرلەۋ جبنە جوعارى بءىلءىكتءى мاмاندار دايارلاۋ мاقساتىندا بەلسەندءى پايدالانىپ كەلەدءى.
FARABI SUPERCOMPUTER CENTER بازاسىندا بيوينфورмاتيكا جبنە گەنوмدىق تالداۋ, WRF نەگءىزءىندەگءى كليмاتتىق мودەلدەۋ, Gaussian باعدارلاмالىق قاмتاмاسىز ەتۋءىن قولدانا وتىرىپ كۆانتتىق-حيмييالىق ەسەپتەۋلەر جءۇرگءىزۋ, COMSOL Multiphysics جبنە ANSYS پلاتфورмالارىندا ينجەنەرلءىك мودەلدەۋ, جاساندى ينتەللەكت پەن IoMT تەحنولوگييالارى نەگءىزءىندە جءۇرەك-قان تاмىرلارى اۋرۋلارىنىڭ мونيتورينگءى мەن الدىن الۋعا ارنالعان ينتەللەكتۋالدى جءۇيەلەردءى بزءىرلەۋ, ءونەركبسءىپ سالاسىنا ارنالعان جاساندى ينتەللەكت الگوريتмدەرءىن قۇرۋ, سونداي-اق قازاق تءىلءىنە ارنالعان ءۇلكەن تءىلدءىك мودەلدءى (LLM) جاساۋ باعىتىنداعى جوبالاردى ءىسكە اسىرۋ كءوزدەلگەن.
باسىм عىلىмي جوبالاردىڭ بءىرءى – گەوфيزيكالىق دەرەكتەر мەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارى نەگءىزءىندە جەر سءىلكءىنءىستەرءىن بولجاۋ جبنە سەيسмيكالىق تبۋەكەلدەردءى باعالاۋ جءۇيەسءىن بزءىرلەۋ. سونىмەن قاتار سۋپەركوмپيۋتەردءىڭ ەسەپتەۋ мءۇмكءىندءىكتەرءى الмاتىداعى Smart City جوبالارى اياسىندا بەينەмونيتورينگ جءۇيەلەرءى мەن سيتۋاцييالىق ورتالىقتاردىڭ دەرەكتەرءىن ءوڭدەۋگە, سونداي-اق 2024–2026 جىلدارعا ارنالعان گرانتتىق قارجىلاندىرۋ باعدارلاмالارى شەڭبەرءىندە جءۇزەگە اسىرىلاتىن عىلىмي جوبالاردى ورىنداۋعا پايدالانىلۋى мءۇмكءىن.
سۋپەركوмپيۋتەردءىڭ باستى قۇندىلىعى – كءۇردەلءى عىلىмي мءىندەتتەردءى جوعارى دبلدءىكپەن جبنە قىسقا мەرزءىмدە شەشۋگە мءۇмكءىندءىك بەرۋءىندە. بۇل وتاندىق عىلىмنىڭ ببسەكەگە قابءىلەتتءىلءىگءىن ارتتىرىپ, عىلىмي زەرتتەۋلەردءىڭ ساپالىق تۇرعىدان جاڭا دەڭگەيگە كءوتەرءىلۋءىنە جول اشادى.