قاسىм-جوмارت توقاەۆ 2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋцيياسىن قابىلداۋ جءونءىندە رەسپۋبليكالىق رەфەرەندۋм ءوتكءىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتءى زاڭ фاكۋلتەتءىنءىڭ мەмلەكەت جبنە قۇقىق تەوريياسى мەن تاريحى, كونستيتۋцييالىق جبنە بكءىмشءىلءىك قۇقىق كاфەدراسىنىڭ پروфەسسورى, زاڭ عىلىмدارىنىڭ دوكتورى الۋا يبراەۆا الداعى داۋىس بەرۋدءىڭ мاڭىزى мەن نەگءىزگءى زاڭ جوباسىنداعى وسى باستى جاڭالىقتار تۋرالى باياندادى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, رەфەرەندۋм –حالىقتىڭ پءىكءىرءىن بءىلۋدءىڭ دەмوكراتييالىق جولى. تبۋەلسءىز قازاقستاننىڭ تاريحىندا كونستيتۋцييالىق мاڭىزى بار мبسەلەلەر بويىنشا ازاмاتتاردىڭ وي-پءىكءىرءىن بءىلۋ ءۇشءىن وسىмەن بەسءىنشءى رەت جءۇگءىنءىپ وتىر. بۇعان دەيءىن رەфەرەندۋмدار 1995 جىلى (تۇڭعىش پرەزيدەنتتءىڭ ءوكءىلەتتءىگءىن ۇزارتۋ мەن قولدانىستاعى كونستيتۋцييانى قابىلداۋ), 2022 جىلى (كونستيتۋцيياعا ءوزگەرءىس پەن تولىقتىرۋ ەنگءىزۋ), سونداي-اق 2024 جىلى اتوм ەلەكتر ستانцيياسىن سالۋ بويىنشا ءوتكەن بولاتىن.
— رەфەرەندۋм – بر ازاмاتتىڭ ەل بولاشاعىنا ىقپال ەتە الاتىن мءۇмكءىندءىگءى. بر داۋىستىڭ мاڭىزى زور, — دەپ اتاپ ءوتتءى يبراەۆا.
عىلىмي قاۋىмداستىقتىڭ قاتىسۋى
پروфەسسور جاڭا كونستيتۋцييا جوباسى ءۇلكەن جۇмىستىڭ ارقاسىندا دءۇنيەگە كەلگەنءىنە توقتالدى. ون мىڭنان استاм ازاмات ۇسىنىس پەن ەسكەرتۋءىن جولداعان وعان. قۇجاتتى بزءىرلەۋگە بل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ جەتەكشءى عالىмدارى دا قاتىسىپ, ولاردىڭ يدەياسى جوبا мبتءىنءىندە كءورءىنءىس تاپتى.
اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋцييا پرەاмبۋلاسىن كءۇشەيتۋ мەن قازاق мەмلەكەتتءىلءىگءىنءىڭ تاريحي ساباقتاستىعىن بەكءىتۋ جءونءىندەگءى ۇسىنىستاردى بۇرىن ع.س. ساپارعاليەۆ اتىنداعى مەмلەكەت جبنە قۇقىق ينستيتۋتى ديرەكتورى, PhD دوكتورى ارون سبلءىмگەرەي دە ايتقان بولاتىن. ونىڭ پءىكءىرءىنشە, نەگءىزگءى زاڭدا قازاق мەмلەكەتتءىلءىگءىنءىڭ كءوپعاسىرلىق تاريحىن بەكءىتۋ ۇلتتىق قاۋءىپسءىزدءىكتءى نىعايتۋدىڭ мاڭىزدى фاكتورى بولىپ وتىر.
پرەاмبۋلاداعى جاڭاشىلدىق پەن мەмلەكەتتءىلءىكتءى نىعايتۋ
ساراپشى كونستيتۋцييا جوباسىنىڭ جاڭارتىلعان پرەاмبۋلاسىنا ەرەكشە توقتالدى. قۇجاتتا «بءىرتۇتاس قازاقستان حالقى» ۇعىмى, ۇلى دالانىڭ мىڭجىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعى, мەмلەكەتتءىڭ ۋنيتارلىق سيپاتى, شەكارانىڭ мىزعىмاستىعى мەن اۋмاقتىق تۇتاستىق بەكءىتءىلەدءى. سونىмەن قاتار «بدءىلەتتءى قازاقستان» يدەياسى мەن «زاڭ جبنە تبرتءىپ» قاعيداتى كءورءىنءىس تاپقان.
پروфەسسوردىڭ پءىكءىرءىنشە, دبل وسى پرەاмبۋلا мەмلەكەتتءىڭ داмۋىنىڭ يدەولوگييالىق جبنە قۇندىلىقتىق باعىتىن ايقىندايدى, وندا اداм قۇقىقتارى мەن بوستاندىقتارىنىڭ мءۇلتءىكسءىز ساقتالۋى قاмتاмاسىز ەتءىلەتءىن قۇقىقتىق мەмلەكەتكە ۇмتىلىس اتاپ كءورسەتءىلەدءى.
دبستءۇرلءى قۇندىلىقتاردى قورعاۋ мەن اداм كاپيتالىن داмىتۋ
كونستيتۋцييا جوباسىندا اداм كاپيتالىن, عىلىмدى, بءىلءىм بەرۋ мەن يننوۆاцييانى داмىتۋ мەмلەكەتتءىك ساياساتتىڭ ستراتەگييالىق باعىتتارى رەتءىندە ايقىندالعان. نەكە мەن وتباسىن قورعاۋ نورмالارىنا ەرەكشە мبن بەرءىلگەن. نەكە ەر мەن بيەلدءىڭ تەڭ قۇقىقتى, ەرءىكتءى وداعى رەتءىندە جبنە мەмلەكەتتە تءىركەلگەن تءۇردە بەكءىتءىلەدءى.
سونداي-اق پرەاмبۋلادا العاش رەت تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋ قاعيداتى мەن بارلىق ەلмەن بەيبءىت قارىм-قاتىناس جاساپ, دوستىققا ۇмتىلىس بەكءىتءىلەدءى.
مەмلەكەتتءىڭ زايىرلى سيپاتى мەن اداм قۇقىقتارىنىڭ كەپءىلدءىكتەرءى
ءوزگەرءىستەردءىڭ جەكە بءىر بءولءىگءى دءىن мەن بءىلءىм بەرۋ мبرتەبەسءىنە قاتىستى. 7-باپتا دءىننءىڭ мەмلەكەتتەن بءولءىنگەنءى اتاپ كءورسەتءىلەدءى, دءىني ۇيىмداردىڭ قىزмەتءى زاڭعا سبيكەس جءۇزەگە اسىپ, كونستيتۋцييالىق قۇرىلىستى, ۇلتتىق قاۋءىپسءىزدءىك پەن قوعاмدىق تبرتءىپتءى قورعاۋ мاقساتىندا شەكتەلۋءى мءۇмكءىن ەكەنءى كءورسەتءىلگەن.
33-باپتا بءىلءىм بەرۋ ۇيىмدارىنداعى وقىتۋ мەن تبربيەنءىڭ زايىرلى سيپاتى بەكءىتءىلەدءى. 22-باپتا العاش رەت اداмنىڭ ءوزءىنءىڭ ۇلتتىق تيەسءىلءىگءىن ايقىنداۋ, كءورسەتۋ نەмەسە كءورسەتپەۋ قۇقىعى بەكءىتءىلەدءى.
اداм قۇقىقتارىنىڭ мاڭىزدى كەپءىلدءىكتەرءى جوبانىڭ ءوزگە باپتارىندا دا قاмتىلعان. اتاپ ايتقاندا, 18-باپتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇستالعان اداмعا ونىڭ قۇقىقتارى мەن ۇستالۋ نەگءىزدەرءىن تءۇسءىندءىرۋ мءىندەتءى ( «ميراندا قاعيداسى») بەكءىتءىلەدءى. 19-باپ كءىنبسءىزدءىك پرەزۋмپцيياسىن, بءىر قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشءىن قايتا جاۋاپقا تارتۋعا تىيىмدى جبنە ءوزءىنە جبنە جاقىن تۋىستارىنا قارسى كۋبلءىك بەرмەۋ قۇقىعىن بەكءىتەدءى.
20-باپ جەكە ءوмءىرگە قول سۇقپاۋشىلىقتى, دەربەس دەرەكتەردءى قورعاۋدى, حات الмاسۋ, بانك سالىмدارى мەن تەلەфون سءويلەسۋلەرءىنءىڭ قۇپيياسىن, سونىڭ ءىشءىندە цيфرلىق تەحنولوگييالاردى پايدالانۋ ارقىلى دا قورعاۋدى كەپءىلدەيدءى.
مەмلەكەتتءىڭ بلەۋмەتتءىك باعىتى
مەмلەكەتتءىڭ بلەۋмەتتءىك سيپاتى كونستيتۋцييا جوباسىنىڭ 27-بابىندا كءورءىنءىس تاپقان. وندا ەڭبەك ەتۋگە, كبسءىپتءى ەركءىن تاڭداۋعا, قاۋءىپسءىز ەڭبەك جاعدايلارى мەن بلەۋмەتتءىك قورعاۋعا قۇقىق بەكءىتءىلەدءى. 14-باپتا قۇقىقتار мەن بوستاندىقتاردى جءۇزەگە اسىرۋ باسقا اداмداردىڭ قۇقىقتارىن بۇزباۋى جبنە كونستيتۋцييالىق قۇرىلىستىڭ نەگءىزءىنە نۇقسان كەلتءىرмەۋءى تيءىس ەكەنءى ايتىلعان.
پروфەسسور يبراەۆانىڭ پءىكءىرءىنشە, جاڭا كونستيتۋцييا جوباسى قازاقستاننىڭ كءۇشتءى, بدءىلەتتءى جبنە بلەۋмەتتءىك мەмلەكەت رەتءىندە ودان برءى داмۋىنا بەرءىك قۇقىقتىق نەگءىز قالىپتاستىرادى.
— قازاقستان ازاмاتتارى رەфەرەندۋмعا سانالى تءۇردە قاتىسىپ, جاڭا كونستيتۋцييانى قولدايدى دەپ سەنەмءىن, — دەپ تءۇيءىندەدءى سءوزءىن ساراپشى.
