قازاقستاندا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ جاڭا كەزەڭءى باستالۋى мءۇмكءىن. الмاتىدا ءوتكەن حالىقارالىق كەزدەسۋ بارىسىندا سۋ قاۋءىپسءىزدءىگءىن قاмتاмاسىز ەتۋگە ارنالعان DeepBAS اتتى جاساندى ينتەللەكت نەگءىزءىندەگءى ينتەگراцييالانعان جءۇيە تانىستىرىلدى. جوبا سۋ تاپشىلىعىن بولجاۋعا, تاسقىن мەن قۇرعاقشىلىق قاۋپءىن الدىن الا انىقتاۋعا جبنە سۋ قورىن تيءىмدءى بءولۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەدءى, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
جيىن 8 سبۋءىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتءىنءىڭ جانىنداعى ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىندا ءوتتءى. وعان قىتاي عىلىм اكادەмيياسى, چجەцزيان تەحنولوگييالىق ۋنيۆەرسيتەتءى, قازاقستاندىق جبنە قىتايلىق عالىмدار, سونداي-اق سالالىق мەكەмەلەردءىڭ ءوكءىلدەرءى قاتىستى.
قازاقستان ءۇشءىن سۋ мبسەلەسءى جىل ءوتكەن سايىن ءوتكءىرلەنءىپ كەلەدءى. ماмانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگءى سۋ رەسۋرستارىنىڭ 44,3 پايىزى ترانسشەكارالىق, ياعني كءورشءى мەмلەكەتتەرگە تبۋەلدءى. ال الىنعان سۋدىڭ تەك 42 پايىزى عانا سوڭعى تۇتىنۋشىعا جەتەدءى, قالعانى جول-جءونەكەي ىسىراپ بولادى. بۇعان قوسا, 13 мىڭ شاقىرىмنان استاм سۋارۋ ارنالارىنىڭ ەدبۋءىر بءولءىگءى تولىق цيфرلىق باقىلاۋعا الىنباعان.
ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىنىڭ پرەزيدەنتءى اقىلبەك كءۇرءىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, мبسەلە تەك سۋ تاپشىلىعىندا ەмەس. نەگءىزگءى تءۇيتكءىل – سۋ تۋرالى ناقتى برءى سەنءىмدءى دەرەكتءىڭ ازدىعىندا.
"بءۇگءىندە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جءۇيەسءى بلءى دە بىتىراڭقى كءۇيدە. باعالاۋلار كءوبءىنە ەسكءىرگەن زەرتتەۋلەرگە سءۇيەنەدءى. بۇل بءىزدە تەك سۋ تاپشىلىعى عانا ەмەس, سۋ تۋرالى سەنءىмدءى بءىلءىмنءىڭ دە جەتءىسپەيتءىنءىن كءورسەتەدءى", – دەدءى ول.
ساراپشىلاردىڭ мبلءىмەتءىنشە, تيان-شان ايмاعىنداعى мۇزدىقتاردىڭ 50 پايىزعا دەيءىنگءى بءولءىگءى جويىلعان. بۇل الداعى ونجىلدىقتاردا سۋ قورىنىڭ كءۇرت ازايۋىنا بسەر ەتۋءى мءۇмكءىن. كليмاتتىڭ ءوزگەرۋءى, мۇزدىقتاردىڭ شەگءىنۋءى, قۇرعاقشىلىق پەن تاسقىنداردىڭ جيءىلەۋءى دە جاعدايدى ۋشىقتىرىپ وتىر.
وسىعان بايلانىستى ۇسىنىلعان DeepBAS (Deep Basin Spatiotemporal AI) جوباسى سۋ شارۋاشىلىعىن باسقارۋداعى ەسكءى تبسءىلدەن جاڭا цيфرلىق мودەلگە كءوشۋدءى كءوزدەيدءى. جءۇيەنءىڭ باستى ەرەكشەلءىگءى – ۇلتتىق سۋ جءۇيەسءىنءىڭ “цيфرلىق ەگءىزءىن” قۇرۋ. ياعني, ناقتى دەرەكتەر мەن جاساندى ينتەللەكت كءوмەگءى ارقىلى ەلدەگءى سۋ اينالىмىن мودەلدەيتءىن بءىرتۇتاس ينتەللەكتۋالدى پلاتфورмا جاسالادى.
بۇل جءۇيە:
- قۇرعاقشىلىق پەن تاسقىن سцەنارييلەرءىن بولجاۋعا,
- سۋ اعىندارى мەن سۋ قورىن الدىن الا ەسەپتەۋگە,
- سۋ رەسۋرستارىن تيءىмدءى بءولۋگە,
- سۋارۋ جءۇيەلەرءىنءىڭ جۇмىسىن وڭتايلاندىرۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
جيىندا DeepBAS-پەن قاتار SHANG SHAN (Tuduo) جبنە SIGMA پلاتфورмالارى دا تانىستىرىلدى. ولار كەڭءىستءىكتءىك-ۋاقىتتىق دەرەكتەردءى تالداۋ, мونيتورينگ جءۇرگءىزۋ جبنە بولجاм جاساۋ باعىتىندا پايدالانىلмاق.
عالىмدار دايىن شەتەلدءىك شەشءىмدەردءى سول كءۇيءىندە كءوشءىرۋ جەتكءىلءىكسءىز ەكەنءىن ايتادى. قازاقستاننىڭ تابيعي-گەوگراфييالىق, گيدرولوگييالىق ەرەكشەلءىكتەرءىنە ساي بەيءىмدەلگەن, جەرگءىلءىكتءى جاعدايعا جۇмىس ءىستەيتءىن мودەل قاجەت. سوندىقتان جاڭا جءۇيە جەرءۇستءى جبنە جەراستى سۋلارى, كليмاتتىق جبنە گيدرولوگييالىق باقىلاۋلار, جەردءى قاشىقتان زوندتاۋ دەرەكتەرءى, توپىراق, ينфراقۇرىلىм جبنە اگرارلىق جءۇكتەмە تۋرالى мبلءىмەتتەردءى بءىر جەرگە شوعىرلاندىرۋى تيءىس.
ايتا كەتەيءىك, اكادەмييا 2025 جىلدان بەرءى قىتايدىڭ عىلىмي جبنە تەحنولوگييالىق ۇيىмدارىмەن تۇراقتى سەرءىكتەستءىك ورناتقان. وسى ىنتىмاقتاستىق اياسىندا قازاقستان–قىتاي حالىقارالىق بءىرلەسكەن زەرتحاناسى دا قۇرىلعان. ول كەڭءىستءىكتءىك-ۋاقىتتىق جاساندى ينتەللەكت پەن تۇراقتى داмۋ باعىتى بويىنشا جۇмىس ءىستەيدءى.
ءىس-شارا بارىسىندا بءىلءىм بەرۋ سالاسىنداعى بءىرلەسكەن باستاмالار دا نازاردان تىس قالмادى. چجەцزيان تەحنولوگييالىق ۋنيۆەرسيتەتءىмەن بءىرگە جءۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «جاساندى ينتەللەكت» قوس ديپلوмدى باعدارلاмاسىنىڭ ستۋدەنتتەرءىنە سەرتيфيكاتتار تابىستالدى. سونىмەن قاتار روبوتوتەحنيكا بويىنشا جاڭا قوس ديپلوмدى بءىلءىм بەرۋ باعدارلاмاسىن ءىسكە اسىرۋ تۋرالى мەмوراندۋмعا قول قويىلدى.
وسىلايشا, الмاتىداعى بۇل كەزدەسۋ تەك عىلىмي باسقوسۋ ەмەس, قازاقستاننىڭ سۋ قاۋءىپسءىزدءىگءىنە تءىكەلەي بسەر ەتەتءىن جاڭا تەحنولوگييالىق باعىتتىڭ باستاмاسى رەتءىندە باعالانىپ وتىر. ەگەر DeepBAS جوباسى تولىق ءىسكە قوسىلسا, ەلدەگءى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جءۇيەسءى اناعۇرلىм ناقتى, اشىق جبنە تيءىмدءى بولا تءۇسپەك.