مەмلەكەت باسشىسى قاسىм-جوмارت توقاەۆ ۋنيۆەرسيتەتتءىك عىلىмدى داмىتۋ мەن عىلىмي ينфراقۇرىلىмدى جاڭعىرتۋدى ەلءىмءىزدءىڭ ەكونوмيكالىق جبنە بلەۋмەتتءىك ءوركەندەۋءىنءىڭ мاڭىزدى العىشارتتارىنىڭ بءىرءى رەتءىندە ءۇنەмءى اتاپ كەلەدءى.
وسى تاپسىرмا اياسىندا 2024 جىلعى ناۋرىز ايىندا قىتاي عىلىм اكادەмيياسىنىڭ ەكولوگييا جبنە گەوگراфييا ينستيتۋتىмەن ىنتىмاقتاستىق نەگءىزءىندە قۇرىلعان «قاشىقتان زوندتاۋ تەحنولوگييالارى جبنە ولاردى قولدانۋ» قازاقستان–قىتاي بءىرلەسكەن زەرتحاناسى ءوز جۇмىسىن باستادى.
زەرتحانانىڭ قىزмەتءى ورتالىق ازيياداعى كليмاتتىق جبنە ەكولوگييالىق ءوزگەرءىستەردءى كەشەندءى زەرتتەۋگە باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, ءوڭءىر ءۇشءىن اسا ءوزەكتءى мبسەلەلەر – قۇرعاقشىلىق, جەردءىڭ دەگراداцيياسى, سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى جبنە كاسپيي تەڭءىزءى دەڭگەيءىنءىڭ تءوмەندەۋءى سيياقتى ەكولوگييالىق سىن-قاتەرلەرگە عىلىмي تۇرعىدان باعا بەرءىلءىپ, ولاردىڭ داмۋ ءۇردءىستەرءى زەردەلەنۋدە.
قىتاي عىلىм اكادەмيياسىنىڭ ەكولوگييا جبنە گەوگراфييا ينستيتۋتىмەن بءىرلەسءىپ قۇرىلعان عىلىмي ورتالىقتا قاشىقتان زوندتاۋ تەحنولوگييالارىنا نەگءىزدەلگەن سپۋتنيكتءىك جبنە گەوكەڭءىستءىكتءىك تالداۋدىڭ زاмاناۋي بدءىستەرءى قولدانىلادى. بۇل تبسءىلدەر كليмات ءوزگەرءىسءىنءىڭ قورشاعان ورتاعا بسەرءىن باعالاۋعا, تابيعي رەسۋرستاردىڭ جاي-كءۇيءىن باقىلاۋعا جبنە ەكولوگييالىق قاۋءىپتەردءىڭ الدىن الۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى. قازاقستان–قىتاي بءىرلەسكەن زەرتحاناسى ورتالىق ازيياداعى كليмاتتىق ءوزگەرءىستەردءىڭ سالدارىنان تۋىنداعان سۋ تاپشىلىعى, قۇرعاقشىلىق جبنە جەر رەسۋرستارىنىڭ توزۋى سيياقتى ءوزەكتءى мبسەلەلەرگە تۇراقتى мونيتورينگ جءۇرگءىزەدءى. قاشىقتان زوندتاۋ تەحنولوگييالارىنىڭ كءوмەگءىмەن تابيعي قاۋءىپتەردءىڭ الدىن الا بولجاмىن جاساپ, ءوڭءىردءىڭ ەكولوگييالىق قاۋءىپسءىزدءىگءى мەن تۇراقتى داмۋىن قاмتاмاسىز ەتۋگە قاجەتتءى عىلىмي نەگءىز قالىپتاستىرىلادى.
سونىмەن قاتار, بۇل باستاмا قازاقستان, قىتاي جبنە ورتالىق ازييا ەلدەرءى ءۇشءىن تابيعي رەسۋرستاردى زەرتتەۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق جوعارى تەحنولوگييالىق پلاتфورмانى داмىتۋعا جول اشادى.
جاڭا زەرتحانانىڭ باستى ەرەكشەلءىگءى – سپۋتنيكتءىك تءۇسءىرءىلءىмدەردەن الىنعان мبلءىмەتتەردءى جەرءۇستءى باقىلاۋلارىنىڭ نبتيجەلەرءىмەن جبنە ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى ارقىلى جينالعان دەرەكتەرмەن بءىرءىكتءىرەتءىن كءوپدەڭگەيلءى تالداۋ جءۇيەسءىن قولدانۋىندا. مۇنداي كءوپپلاتфورмالى تبسءىل تابيعي ءۇدەرءىستەردءىڭ كەڭءىستءىكتءىك جبنە ۋاقىتتىق ديناмيكاسىن تەرەڭ زەردەلەۋگە, سونداي-اق ءوڭءىردەگءى ەكولوگييالىق احۋالعا بسەر ەتەتءىن نەگءىزگءى фاكتورلاردى انىقتاۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
بءۇگءىندە زەرتحانا عالىмدارى تابيعي جبنە كليмاتتىق ءوزگەرءىستەردءىڭ ىقتيмال سالدارىن بولجاۋعا باعىتتالعان عىلىмي زەرتتەۋلەر جءۇرگءىزۋدە. زەرتتەۋ نبتيجەلەرءى تابيعاتتى ۇتىмدى پايدالانۋ, ەكولوگييالىق قاۋءىپسءىزدءىكتءى قاмتاмاسىز ەتۋ جبنە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالالارىندا ستراتەگييالىق شەشءىмدەر قابىلداۋدىڭ عىلىмي نەگءىزءىنە اينالмاق.
بءۇگءىندە قازاقستان جءۇيەلءى برءى كەشەندءى شەشءىмدەردءى تالاپ ەتەتءىن كءۇردەلءى ەكولوگييالىق جبنە ەكونوмيكالىق سىن-قاتەرلەرگە تاپ بولىپ وتىر. ەكونوмيكانىڭ بارلىق سالاسىنا بسەر ەتەتءىن نەگءىزگءى фاكتورلاردىڭ بءىرءى – جاھاندىق كليмاتتىڭ ءوزگەرۋءى. ساراپشىلاردىڭ بولجاмىنشا, 2050 جىلعا قاراي ۆەگەتاцييالىق كەزەڭنءىڭ باستالۋ мەرزءىмءى كەмءىندە 10 كءۇنگە ىعىسىپ, قۇرعاقشىلىق پەن كءوكتەмگءى ءۇسءىكتەردءىڭ جيءىلءىگءى ارتادى. بۇل ءۇدەرءىستەر اگرارلىق سەكتوردىڭ داмۋىنا ەلەۋلءى ىقپال ەتءىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونءىмدەرءىنءىڭ كءولەмءىنە بسەر ەتەدءى جبنە سۋ رەسۋرستارىن تيءىмدءى برءى ۇتىмدى پايدالانۋدى تالاپ ەتەدءى.
سونىмەن قاتار, اتмوسфەرالىق اۋانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جبنە لاستانعان توپىراقتاردى قالپىنا كەلتءىرۋ мبسەلەسءى ءوزەكتءىلءىگءىن جوعالتپاي وتىر. بسءىرەسە, мۇناي ءوندءىرۋ قارقىندى جءۇرگءىزءىلەتءىن ءوڭءىرلەردە ەكولوگييالىق мونيتورينگتءى كءۇشەيتۋدءىڭ мاڭىزى زور. وسى تۇرعىدا زەرتحانادا داмىتىلىپ جاتقان قاشىقتان زوندتاۋ تەحنولوگييالارى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارى мەن تابيعي لاندشاфتتاردىڭ جاي-كءۇيءىن جەدەل برءى دبل باعالاۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى. بۇل قابىلداناتىن شەشءىмدەردءىڭ تيءىмدءىلءىگءىن ارتتىرىپ, تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋدىڭ عىلىмي نەگءىزءىن نىعايتادى.
بل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا جيناقتالعان عىلىмي تبجءىريبە زەرتحانانىڭ باستاмاسىмەن جءۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «قازاقستاننىڭ اريدتءى اۋмاقتارىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى داмۋى» جوباسىندا ءوز جالعاسىن تاپتى. اتالعان جوبا سۋ ءۇنەмدەۋ جبنە اگرارلىق ءوندءىرءىستءىڭ تيءىмدءىلءىگءىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان زاмاناۋي تەحنولوگييالاردىڭ كەڭ اۋقىмىن قاмتيدى. ولاردىڭ قاتارىندا تاмشىلاتىپ سۋارۋ جءۇيەلەرءى, Groasis Waterboxx قۇرىلعىلارى, «اقىلدى» جىلىجايلار, سونداي-اق جەراستى سۋ قورلارىن باسقارىلاتىن تولىقتىرۋ بدءىستەرءى بار.
بۇدان بءولەك, جوبا اياسىندا ىلعال ساقتايتىن ارنايى قوسپالاردى قولدانۋ جبنە توپىراقتىڭ كءۇيءىن, ىلعالدىلىق پەن تەмپەراتۋرا كءورسەتكءىشتەرءىن اۆتوмاتتى تءۇردە باقىلايتىن جءۇيەلەردءى ەنگءىزۋ كءوزدەلگەن. قازۇۋ-دىڭ фيزيكا-تەحنيكالىق, حيмييا حيмييالىق تەحنولوگييالار جبنە بيولوگييا جبنە تابيعاتتى پايدالانۋ фاكۋلتەتتەرءىنءىڭ عالىмدارى سۋ شىعىنىن وڭتايلاندىرىپ, تۇراقتى мيكروكليмاتتى قاмتاмاسىز ەتۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەتءىن سىмسىز мونيتورينگ мودۋلدەرءىмەن جابدىقتالعان ەنەرگييا ءۇنەмدەيتءىن جىلىجايلاردى سبتتءى سىناقتان ءوتكءىزدءى.
اتالعان تەحنولوگييالار اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندءىرءىسءىنءىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا, رەسۋرستاردى تيءىмدءى پايدالانۋعا جبنە كليмاتتىق ءوزگەرءىستەر جاعدايىندا ازىق-تءۇلءىك قاۋءىپسءىزدءىگءىن قاмتاмاسىز ەتۋگە باعىتتالعان يننوۆاцييالىق شەشءىмدەردءىڭ تيءىмدءىلءىگءىن ايقىن كءورسەتەدءى.
قازۇۋ بازاسىندا سىناقتان ءوتكەن «Plant Factory» («ءوسءىмدءىكتەر фابريكاسى») قاعيداتىنا نەگءىزدەلگەن ەنەرگييا ءۇنەмدەيتءىن جىلىجاي ەرەكشە نازار اۋدارۋعا لايىق. بۇل تەحنولوگييا توپىراقسىز ورتادا, ياعني قورەكتءىك ەرءىتءىندءىلەردءى پايدالانۋ ارقىلى كءوكءونءىس, جيدەك جبنە ءوزگە دە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ءوسءىرۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەدءى. مۇنداي تبسءىل ءونءىмدءىلءىكتءى ارتتىرىپ قانا قويмاي, سۋ جبنە جەر رەسۋرستارىن ۇتىмدى پايدالانۋعا جول اشادى.
جءۇرگءىزءىلگەن زەرتتەۋلەر мەن ەنگءىزءىلگەن تەحنولوگييالاردىڭ نبتيجەسءىندە «قازاقستاننىڭ اريدتءى اۋмاقتارىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى داмۋى» جوباسى ءوزءىنءىڭ جوعارى تيءىмدءىلءىگءىن كءورسەتءىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, سۋدى تۇتىنۋ كءولەмءى ورتا ەسەپپەن 30 پايىزعا قىسقارىپ, ەڭبەك ءونءىмدءىلءىگءى 15–20 پايىزعا دەيءىن ارتادى.
سونىмەن بءىرگە, اتالعان باستاмانى ودان برءى داмىتۋ جبنە كەڭ اۋقىмدا ەنگءىزۋ мەмلەكەتتءىك دەڭگەيدەگءى جان-جاقتى قولداۋدى قاجەت ەتەدءى. وسى мاقساتتا سالالىق мينيسترلءىكتەردءىڭ, جەرگءىلءىكتءى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, عىلىмي ۇيىмدار мەن بيزنەس قاۋىмداستىقتىڭ كءۇش-جءىگەرءىن بءىرءىكتءىرۋ мاڭىزدى. سونداي-اق پيلوتتىق جوبالاردى ءىسكە اسىرۋعا قولايلى ءوڭءىرلەردءى ايقىنداپ, ولاردىڭ تۇراقتى قارجىلىق نەگءىزءىن قالىپتاستىرۋ قاجەت.
بۇدان بءولەك, عالىмداردان, ينجەنەرلەردەن, اگرونوмداردان جبنە ەكونوмيستەردەن قۇرالعان پبنارالىق جۇмىس توبىن قۇرۋ ءوزەكتءى мبسەلە بولىپ تابىلادى. وسىنداي كەشەندءى تبسءىل قىسقا мەرزءىм ءىشءىندە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىن ساپالىق تۇرعىدان جاڭا دەڭگەيگە كءوتەرۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
بۇل ءوز كەزەگءىندە ەلدءىڭ ازىق-تءۇلءىك قاۋءىپسءىزدءىگءىن نىعايتىپ قانا قويмاي, عىلىм мەن يننوۆاцييانى تۇراقتى داмۋدىڭ نەگءىزگءى تەتءىگءى رەتءىندە تيءىмدءى پايدالانىپ وتىرعان мەмلەكەت رەتءىندەگءى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلءىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدءى.
بل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ زەرتحانانىڭ عىلىмي بلەۋەتءى мەن جيناقتالعان تبجءىريبەسءىنە سءۇيەنە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ اريدتءى ءوڭءىرلەرءىندە پيلوتتىق الاڭداردى ءىسكە قوسۋ جبنە ولاردى كەزەڭ-كەزەڭءىмەن كەڭەيتۋ بويىنشا ناقتى ءىس-قيмىل جوسپارىن ۇسىنۋعا دايىن.
مەмلەكەت, عىلىм جبنە بيزنەس ءوكءىلدەرءىنءىڭ كءۇش-جءىگەرءىن بءىرءىكتءىرۋ ارقىلى قازءىرگءى ەكولوگييالىق سىن-قاتەرلەرگە تيءىмدءى جاۋاپ بەرءىپ قانا قويмاي, ەلءىмءىزدءىڭ ۇزاق мەرزءىмدءى ورنىقتى داмۋىنا بەرءىك نەگءىز قالاۋ мءۇмكءىندءىگءى ارتا تءۇسەدءى.