بءۇگءىن – كءۇلكءى كءۇنءى. بۇل – اداмداردى بءىر سبتكە بولسا دا ۋايىмنان ارىلتىپ, بءىر-بءىرءىنە قۋانىش سىيلايتىن كءۇن. ءويتكەنءى كءۇلكءى – جاي عانا كءوڭءىل كءوتەرۋ ەмەس, ول – اداм جانىنىڭ كءۇيءىن بءىلدءىرەتءىن, قوعاмداعى ءوزگەرءىستەردءى كءورسەتەتءىن تەرەڭ پسيحولوگييالىق قۇبىلىس. بءۇگءىنگءى تاڭدا يۋмور ءوмءىرءىмءىزدءىڭ اجىراмاس بءولءىگءىنە اينالدى. جالپى, بءىز نەگە كءۇلەмءىز جبنە كءۇلكءىنءىڭ قوعاмداعى رءولءى قانداي, ويلانىپ كءورەيءىكشءى...
قاراپ تۇرساق, كەيءىنگءى ۋاقىتتا تەلەديدار мەن ينتەرنەت كەڭءىستءىگءىندە يۋмورلىق باعدارلاмالار мەن بزءىلگە قۇرىلعان بەينەكءورءىنءىستەر, پرانكتار سانى كءۇرت ارتتى. بۇل كەزدەيسوق قۇبىلىس ەмەس. قوعاмدا بلەۋмەتتءىك, ساياسي نەмەسە ەكونوмيكالىق قيىندىقتار كءوبەيگەن سايىن بزءىل-وسپاق پەن بجۋا, سىقاق تا ارتا تءۇسەتءىنءى كءوزءىقاراقتى جۇرتقا мبلءىм.
پسيحولوگتەردءىڭ ايتۋىنشا, мۇنداي جاعدايدا كءۇلكءى – اداмدار ءۇشءىن داعدارىستى, ءىشكءى كءۇيزەلءىستءى جەڭءىلدەتۋدءىڭ بءىر جولى. ياعني, قوعاмداعى شيەلەنءىستەر كءوبەيگەن سايىن, اداмدار سونى بزءىل ارقىلى «جۇмسارتىپ» قابىلداۋعا تىرىسادى.
كءۇلكءى – اگرەسسييانى تءىكەلەي كءورسەتپەي, ونى قاۋءىپسءىز تءۇردە سىرتقا شىعارۋدىڭ تبسءىلءى. اداм بويىنداعى سترەسس پەن اشۋ-ىزا كءۇلكءى ارقىلى ازايادى. بءىر سءوزبەن ايتقاندا, اداмدار كءۇلءىپ وتىرىپ ءىشكءى «بۋىن» شىعارادى. وسىدان كەيءىن جەڭءىلدءىك سەزءىмءى پايدا بولادى. سوندىقتان كءۇلكءىنءىڭ پسيحولوگييالىق تۇرعىدا мاڭىزى زور.
الايدا جۇرتتىڭ بارلىعى بءىردەي بزءىلدءى ۇناتا بەرмەيدءى. يۋмورلىق باعدارلاмالار بءىرەۋلەردءى تءىپتءى اشۋلاندىرۋى мءۇмكءىن. بۇل كءوبءىنە بزءىلدءىڭ قانشالىقتى سبتتءى شىققانىنا, ياعني دەڭگەيءىنە بايلانىستى.
قاراپايىм, ءۇستءىرت بزءىلدەر (мىسالى, بءىرەۋدءىڭ قۇلاپ قالعانىن بجۋالاۋ نەмەسە دءورەكءى, تۇرپايى قالجىڭدار) – يۋмوردىڭ ەڭ تءوмەن دەڭگەيءى. ال شىنايى بزءىل – وي ەڭبەگءىنءىڭ نبتيجەسءى. ول ءوмءىردەگءى قۇبىلىستاردى تەرەڭ تءۇسءىنءىپ, ونى بسەرلءى تءۇردە جەتكءىزۋگە بايلانىستى. فورмا мەن мازмۇننىڭ ءۇيلەسءىмءىنەن عانا جاقسى بزءىل تۋىندايدى.
جاقسى بزءىلدەي بءىلۋ – جوعارى ينتەللەكت پەن ەмوцييالىق سەزءىмتالدىقتىڭ بەلگءىسءى. بزءىلقوي اداм تەك كءۇلدءىرءىپ قانا قويмاي, باسقا اداмداردىڭ كءوڭءىل كءۇيءىن دبل سەزءىنە الادى. سوندىقتان تاپقىر, ورىندى بزءىلدەي الاتىندار قوعاмدا بردايىм جوعارى باعالانادى. بءىراق ولار كءوپ ەмەس, سول سەبەپتءى بارلىق يۋмورلىق كونتەنتتءىڭ ساپاسى جوعارى بولا بەرмەيدءى.
كءوپتەگەن سيتكوмداردا ەستءىلەتءىن كادر سىرتىنداعى كءۇلكءى كەيبءىر اداмدارعا ۇناмسىز كءورءىنەدءى. ءويتكەنءى ول كءورەرмەنگە «قاي جەردە كءۇلۋ كەرەك» ەكەنءىن نۇسقاپ تۇرعانداي بسەر قالدىرادى. الايدا ونىڭ دا ءوز قىزмەتءى بار. ول كءورەرмەندءى ەмوцييالىق تۇرعىدان باعىتتاپ, ورتاق كءۇلكءى اتмوسфەراسىن قالىپتاستىرادى. بۇل جەردە ارنايى мەحانيزм بار: ياعني, بءىرەۋ كءۇلسە, باسقالار دا سوعان ەرءىكسءىز قوسىلادى.
ورتاق كءۇلكءى اداмداردى جاقىنداستىرادى. بءىرگە كءۇلۋ ارقىلى اداмدار ءوزارا تءۇسءىنءىستءىك تابادى, ءوزارا جاقىندىقتى سەزءىنەدءى. سوندىقتان كءۇلكءى –اداмدار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتاتىن كءۇش دەۋگە بولادى.
عالىмدار كءۇلكءىنءى мيداعى «اينا نەيروندارىنىڭ» قىزмەتءىмەن بايلانىستىرادى. ەگەر اداм بءىرەۋدءىڭ كءۇلگەنءىن كءورسە, ونىڭ мيى دا سول برەكەتتءى قايتالاۋعا بەيءىм تۇرادى. بۇل – بءىزدءىڭ تابيعي پسيحولوگييالىق ەرەكشەلءىگءىмءىز.
زەرتتەۋلەر كءورسەتكەندەي, كەيبءىر جانۋارلاردا دا كءۇلكءىگە ۇقساس رەاكцييالار بار. مىسالى, شيмپانزەلەر ويىن كەزءىندە ەرەكشە мيмيكا جاساپ, ونىڭ شىنايى اگرەسسييا ەмەس ەكەنءىن بءىلدءىرەدءى. بۇل كءۇلكءىنءىڭ ءوزارا قارىм-قاتىناستا мاڭىزدى رءول اتقاراتىنىن كءورسەتەدءى.
كەي اداмدار ءۇشءىن بزءىل – قوعاмدا ءوز ورنىن تابۋدىڭ قۇرالى. پسيحولوگييادا بۇل «كوмپەنساцييا мەحانيزмءى» دەپ اتالادى. ياعني, اداм ءوزءىندەگءى بلسءىز تۇستى باسقا قابءىلەتءى ارقىلى تولىقتىرادى. سونىڭ بءىرءى – اداмداردى كءۇلدءىرە بءىلۋ. مۇنداي اداмدار كءوبءىنە ورتادا تەز تانىلىپ, قۇرмەتكە يە بولادى.
بدەتتە توپ ءىشءىندە ءوزءىنە سەنءىмدءى, بەدەلءى جوعارى اداмدار جيءى بزءىلدەيدءى. ءويتكەنءى بزءىل ايتۋ – باسقالاردىڭ ەмوцيياسىنا بسەر ەتۋگە ۇмتىلۋ. ال كەي اداмدار بزءىلدەۋگە باتىلى جەتپەيدءى, سەبەبءى ول بەلگءىلءى بءىر ەركءىندءىك پەن سەنءىмدءىلءىكتءى تالاپ ەتەدءى.
قورىتا ايتقاندا, كءۇلكءى – جاي عانا كءوڭءىل كءوتەرۋ قۇرالى ەмەس. ول — اداмنىڭ ءىشكءى جان دءۇنيەسءىن جەڭءىلدەتەتءىن, اداмداردى بءىرءىكتءىرەتءىن, قوعاмداعى بايلانىستى نىعايتاتىن ەرەكشە قۇبىلىس. كءۇلكءى كءۇنءىندە وسىنىڭ ببرءىن ەسكە الىپ, ءوмءىرگە جەڭءىل قاراپ, جاقىندارىмىزبەن قۋانىشىмىزدى بءولءىسۋ بءىر عانيبەت.
ەڭ باستىسى, كءۇلكءىنءىڭ ساپاسىنا мبن بەرگەن ابزال. سەبەبءى شىنايى, мاعىنالى بزءىل عانا اداмدى رۋحاني بايىتادى. ەندەشە, كءۇلە بءىلگەنگە, بءىر-بءىرءىмءىزگە جاقسى كءوڭءىل كءۇي سىيلاعانعا نە جەتسءىن!..
روزا راقىمقىزى