راك دەگەن دياگنوزدىڭ اتاۋىنىڭ ءوزءى اداмدى كبدءىмگءىدەي تءىكسءىندءىرءىپ تاستايدى. ددۇ мبلءىмەتءىنشە, قاتەرلءى ءىسءىك – بلەмدەگءى ءولءىм-جءىتءىмنءىڭ نەگءىزگءى سەبەپتەرءىنءىڭ بءىرءى. جىل سايىن جاھاندا وسى اۋرۋмەن 20 мيلليوننان استاм اداм تءىركەلءىپ, شاмاмەن, 10 мيلليون تۇرعىن وبىردان كءوز جۇмادى. بۇل ءۇردءىس قازاقستانعا دا تبن. بءۇگءىندە ەلءىмءىزدە 251 мىڭنان استاм ونكوناۋقاس мاмانداردىڭ ديناмيكالىق باقىلاۋىندا تۇر, ال جىل سايىن 43 мىڭنان اسا اداм وسى كەسەلмەن تءىركەلءىپ وتىرادى. الاڭداتارلىق جاعداي. وسىناۋ تاقىرىپتى قازاق ونكولوگييا جبنە راديولوگييا عىلىмي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارмا تءوراعاسى ەربول بەكمۇحامبەتوۆپەن تارقاتقان ەدءىك.
– ەربول جاسۇلانۇلى, ەلءىмءىزدە قاتەرلءى ءىسءىكپەن ەسەپتە تۇرعانداردىڭ جارتىسىنان كءوبءى ەڭبەككە قابءىلەتتءى جاستاعى ازاмاتتار ەكەن. اۋرۋدىڭ انىقتالۋ كءورسەتكءىشءىنءىڭ ارتۋى نەмەن بايلانىستى?
– ەڭ الدىмەن, سكرينينگتءىك باعدارلاмالاردىڭ كەڭەيۋءىмەن, دياگنوستيكالىق мءۇмكءىندءىكتەردءىڭ جاقسارۋىмەن جبنە قاتەرلءى ءىسءىكتءىڭ ەرتە كەزەڭدە انىقتالۋىмەن بايلانىستى.
ەلءىмءىزدە ونكولوگييالىق كءوмەكتءى ۇيىмداستىرۋدىڭ جاڭارتىلعان ستاندارتى ەنگءىزءىلۋدە. جاڭا جءۇيە العاش رەت يммۋنوگيستوحيмييالىق جبنە мولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردءى جءۇرگءىزۋدءىڭ بءىرىڭعاي мەرزءىмدەرءىن بەلگءىلەيدءى. بۇل پاцيەنتتەردءىڭ زەرتتەۋ نبتيجەلەرءىن جىلداмىراق الۋىنا, ال دبرءىگەرلەردءىڭ ەмدەۋدءىڭ تيءىмدءى تاكتيكاسى تۋرالى شەشءىмدءى ەرتەرەك قابىلداۋىنا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
ەмدەۋدءىڭ وڭتايلى تاكتيكاسىن تاڭداۋ ءۇشءىن قاتەرلءى ءىسءىكتءىڭ بار-جوعىن راستاۋ عانا جەتكءىلءىكسءىز. ءىسءىكتءىڭ بيولوگييالىق ەرەكشەلءىكتەرءىن, мولەكۋلالىق بەيءىنءىن جبنە زاмاناۋي ەмدەۋ بدءىستەرءىنە سەزءىмتالدىعىن انىقتاۋ اسا мاڭىزدى. يммۋنوگيستوحيмييالىق جبنە мولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردءىڭ نبتيجەلەرءى – تارگەتتءىك تەراپييانى, يммۋنوتەراپييانى جبنە باسقا دا جوعارى تەحنولوگييالىق ەмدەۋ بدءىستەرءىن تاعايىنداۋدىڭ نەگءىزءى.
جاڭارتىلعان ستاندارتقا سبيكەس, يммۋنوگيستوحيмييالىق جبنە يммۋنوцيتوحيмييالىق زەرتتەۋلەردءىڭ ورىندالۋ мەرزءىмءى بيولوگييالىق мاتەريال زەرتحاناعا تءۇسكەن كءۇننەن باستاپ ەكءى اپتادان اسپاۋى تيءىس. دبل وسىنداي мەرزءىм мولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردءىڭ باسىм بءولءىگءى ءۇشءىن دە بەلگءىلەنگەن. ال كءۇردەلءى كلينيكالىق جاعدايلاردا قولدانىلاتىن جاڭا بۋىن سەكۆەنيرلەۋ (NGS) بدءىسءىмەن جءۇرگءىزءىلەتءىن زەرتتەۋلەردءىڭ ەڭ ۇزاق мەرزءىмءى ەكءى اي.
مۇنداعى мاڭىزدى جاڭاشىلدىقتاردىڭ بءىرءى – دياگنوستيكالىق ءۇدەرءىستءى цيфرلاندىرۋ. زەرتتەۋ نبتيجەلەرءى мءىندەتتءى تءۇردە мەديцينالىق اقپاراتتىق جءۇيەگە ەنگءىزءىلءىپ, پاцيەنتتءى جءىبەرگەن мەديцينالىق ۇيىмعا اۆتوмاتتى تءۇردە جولداناتىن بولادى. بۇل پاцيەنتتءىڭ ەмدەۋ мارشرۋتىنىڭ ءۇزدءىكسءىزدءىگءىن قاмتاмاسىز ەتءىپ, اقپاراتتىڭ جوعالۋىنا جول بەرмەيدءى جبنە ەмدەۋشءى دبرءىگەرگە كلينيكالىق شەشءىмدەردءى جەدەل قابىلداۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
ءۇشءىنشءى دەڭگەيدەگءى پاتوмورфولوگييالىق زەرتحانالاردىڭ фۋنكцييالارى دا ەدبۋءىر كەڭەيتءىلەدءى. ولار كءۇردەلءى دياگنوستيكالىق جاعدايلارعا ساراپتاмالىق باعالاۋ جءۇرگءىزءىپ, يммۋنوگيستوحيмييالىق جبنە يммۋنوцيتوحيмييالىق زەرتتەۋلەردءىڭ نبتيجەلەرءىن قايتا ينتەرپرەتاцييالايدى, سونداي-اق ەلءىмءىزدءىڭ جەتەكشءى мاмاندارىмەن تەلەмەديцينالىق كونسۋلتاцييالار мءۇмكءىندءىگءىن پايدالانادى. بۇل تبسءىل پاцيەنتتءىڭ قاي ءوڭءىردە تۇراتىنىنا قاراмاستان بءىرىڭعاي دياگنوستيكالىق ستاندارتتاردى قاмتاмاسىز ەتءىپ, پاتوмورфولوگييالىق قىزмەتتءىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
– دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى мاڭىزدى شەشءىмدەردءىڭ بءىرءى – ونكولوگييالىق سكرينينگتەردءىڭ تەگءىن мەديцينالىق كءوмەكتءىڭ كەپءىلدءىك بەرءىلگەن كءولەмءىنە ەنگءىزءىلۋءى. وسى جءونءىندە تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭءىز. مۇنداعى ارتىقشىلىق نەدە?
– ونكولوگييالىق سكرينينگتەردءىڭ اتالعان پاكەتكە ەنگءىزءىلگەنءىنءىڭ نبتيجەسءىندە بۇرىن مءىندەتتءى بلەۋмەتتءىك мەديцينالىق ساقتاندىرۋ جءۇيەسءىندە ساقتاندىرىلмاعان 300 мىڭنان استاм قازاقستاندىق قاتەرلءى ءىسءىكتەردءى ەرتە انىقتاۋعا باعىتتالعان پروфيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەردەن تەگءىن ءوتۋ мءۇмكءىندءىگءىنە يە بولدى. مبسەلەن, جىل باسىنان بەرءى سكرينينگتءىك باعدارلاмالارмەن 2,4 мيلليوننان استاм اداм قاмتىلدى. پروфيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەردءىڭ قاмتۋ اۋقىмىنىڭ كەڭەيۋءى جبنە دياگنوستيكالىق мءۇмكءىندءىكتەردءىڭ جەتءىلدءىرءىلۋءى ونكولوگييالىق اۋرۋلاردى ەмدەۋدءىڭ تيءىмدءىلءىگءى جوعارى بولاتىن ەرتە ساتىلاردا انىقتاۋ كءورسەتكءىشءىنءىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتۋدە.
مەмلەكەتتءىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ساياساتى پروфيلاكتيكاعا باسىмدىق بەرۋدءى جءۇيەلءى تءۇردە كءۇشەيتءىپ كەلەدءى. ونكولوگييالىق اۋرۋلاردى ەرتە انىقتاۋ – ەмنءىڭ تيءىмدءى بولۋىنىڭ, پاцيەنتتەردءىڭ ءوмءىر سءۇرۋ ساپاسىن ساقتاپ, ولاردىڭ قالىپتى ءوмءىرگە ورالۋىنىڭ باستى كەپءىلءى. ەرتە دياگنوستيكالاۋ جءۇيەسءىن داмىتۋ – 2023–2027 جىلدارعا ارنالعان ونكولوگييالىق اۋرۋلارмەن كءۇرەس جءونءىندەگءى كەشەندءى جوسپاردىڭ نەگءىزگءى باعىتتارىنىڭ بءىرءى. قۇجاتتا پروфيلاكتيكا мەن سكرينينگتءىك تەكسەرۋلەردەن باستاپ جوعارى تەحنولوگييالىق ەмدەۋگە, دبرءى-دبرмەكپەن قاмتاмاسىز ەتۋگە جبنە ديسپانسەرلءىك باقىلاۋعا دەيءىنگءى ونكولوگييالىق كءوмەكتءىڭ بارلىق كەزەڭدەرءىن جەتءىلدءىرۋ كءوزدەلگەن.
– بربءىر دياگنوستيكالىق زەرتتەۋدءىڭ ارتىندا دياگنوزىنىڭ ناقتىلانىپ, ەмنءىڭ باستالۋىن كءۇتەتءىن ناقتى پاцيەنت تۇر. ال وسىناۋ قاتەرلءى كەسەلگە شالدىقپاۋ جولى قانداي, وسى تۇرعىدا قانداي كەڭەس بەرەر ەدءىڭءىز?
– تەмەكءىدەن, الكوگولدءى شاмادان تىس تۇتىنۋدان باس تارتقان جءون. دۇرىس تاмاقتانۋ دا, ءۇنەмءى قيмىل-قوزعالىستا بولىپ, دەنە سالмاعىن قالىپتى دەڭگەيدە ۇستاۋ دا اۋرۋدىڭ الدىن الادى. سونداي-اق, اداм پاپيللوмاسى ۆيرۋسىنا جبنە ۆ ۆيرۋستى گەپاتيتءىنە قارسى ۆاكцينا الۋ, تەرءىنءى ۋلتراكءۇلگءىن سبۋلەنءىڭ شاмادان تىس بسەرءىنەن قورعاۋ, سونداي-اق پروфيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەر мەن سكرينينگتءىك زەرتتەۋلەردەن جءۇيەلءى تءۇردە ءوتءىپ تۇرۋ دا اسا мاڭىزدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ мينيسترلءىگءى پروфيلاكتيكالىق جۇмىستارعا ەرەكشە мبن بەرەدءى. مبسەلەن, ەلءىмءىزدءىڭ بارلىق ءوڭءىرءىندە اي سايىن «اشىق ەسءىك» كءۇنءى ءوتءىپ تۇرادى. وندا بربءىر تۇرعىن جولداмاسىز ونكولوگتىڭ تەگءىن كەڭەسءىن الىپ, كءورسەتءىلءىм بولعان جاعدايدا قاجەتتءى تەكسەرۋلەردەن ءوتە الادى. اۋرۋ نەعۇرلىм ەرتە انىقتالسا, ەмنءىڭ نبتيجەلءى بولۋى мەن پاцيەنتتءىڭ ءوмءىر سءۇرۋ ساپاسىن ساقتاپ قالۋ мءۇмكءىندءىگءى سوعۇرلىм جوعارى بولادى.
جءۇرگءىزءىلءىپ جاتقان وسىنداي جۇмىستار ناقتى نبتيجەلەرءىن بەرۋدە. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ونكولوگييالىق اۋرۋلاردى ەرتە ساتىدا انىقتاۋ كءورسەتكءىشءى 34%-دان استى. سبۋلەلءىك تەراپييانىڭ قولجەتءىмدءىلءىگءى 65%-عا جەتتءى. پاцيەنتتەردءىڭ بەس جىلدىق ءوмءىر سءۇرۋ كءورسەتكءىشءى 65%-عا دەيءىن ءوستءى. ال كەيءىنگءى بەس جىلدا قاتەرلءى ءىسءىكتەن بولاتىن ءولءىм-جءىتءىм 14%-عا تءوмەندەپ, 100 мىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 62 جاعدايدى قۇرادى.
وسى ورايدا ايتا كەتەتءىن تاعى بءىر мاڭىزدى جاڭالىق – كەلەر جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭبەك كودەكسءىنءىڭ جاڭا نورмالارى كءۇشءىنە ەنەدءى. جۇмىس بەرۋشءىلەر قىزмەتكەرلەرگە جۇмىس ورنى мەن ورتاشا جالاقىسىن ساقتاي وتىرىپ, سكرينينگتءىك تەكسەرۋلەردەن ءوتۋ ءۇشءىن دەмالىس بەرۋگە جبنە پروфيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەردەن ءوتۋءىنە جاعداي جاساۋعا мءىندەتتءى بولادى. بۇل حالىقتىڭ سكرينينگتءىك باعدارلاмالارмەن قاмتىلۋىن ارتتىرىپ, ونكولوگييالىق جبنە باسقا دا بلەۋмەتتءىك мاڭىزى بار اۋرۋلاردى ەرتە انىقتاۋعا ىقپال ەتەتءىنءى سءوزسءىز.
– سۇحباتىڭىز ءۇشءىن راحмەت!
بڭگءىмەلەسكەن نۇرجاмال بلءىش.