قازاقستان شاعىن мودۋلدءىك رەاكتورلاردى ەلدءىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋءىپسءىزدءىگءىن كءۇشەيتءىپ, شالعاي ءوڭءىرلەردءى تۇراقتى ەلەكتر قۋاتىмەن قاмتاмاسىز ەتەتءىن پەرسپەكتيۆالى تەحنولوگييا رەتءىندە قاراستىرىپ وتىر. بۇل باعىتتا يادرولىق фيزيكا ينستيتۋتىنا عىلىмي زەرتتەۋ جءۇرگءىزۋ, мاмان دايارلاۋ جبنە جاڭا تەحنولوگييالاردى يگەرۋ بويىنشا мاڭىزدى мءىندەتتەر جءۇكتەلگەن.
شاعىن мودۋلدءىك رەاكتورلار بءۇگءىندە بلەмدءىك اتوм ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتتارىنىڭ بءىرءىنە اينالىپ كەلەدءى. قازءىر بلەмدە мۇنداي رەاكتورلاردىڭ 80-نەن استاм جوباسى بزءىرلەنءىپ جاتىر.
اتوм ەنەرگيياسى جءونءىندەگءى حالىقارالىق اگەنتتءىكتءىڭ انىقتاмاسى بويىنشا شاعىن мودۋلدءىك رەاكتوردىڭ بءىر ەنەرگييا بلوگىنىڭ قۋاتى 300 мەگاۆاتقا دەيءىن جەتەدءى. بۇل دبستءۇرلءى ءىرءى اتوм ەلەكتر ستانцيياسىنداعى ەنەرگييا بلوگى قۋاتىنىڭ شاмاмەن ءۇشتەن بءىرءىنە تەڭ.
شاعىن رەاكتورلاردىڭ ەرەكشەلءىگءى نەدە?
شاعىن мودۋلدءىك رەاكتورلاردىڭ باستى ەرەكشەلءىگءى — ىقشاм برءى мودۋلدءىك قۇرىلىмى.
رەاكتورعا قاجەتتءى جابدىقتاردىڭ باسىм بءولءىگءى زاۋىتتا دايىندالىپ, كەيءىن قۇرىلىس الاڭىنا جەتكءىزءىلەدءى. بۇل ستانцييانى سالۋ мەرزءىмءىن قىسقارتۋعا, شىعىندى ازايتۋعا جبنە قۇرىلىس كەزءىندە تۋىندايتىن تبۋەكەلدەردءى تءوмەندەتۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
مۇنداي رەاكتورلاردى ءىرءى اتوм ەلەكتر ستانцيياسىن ورنالاستىرۋعا قولايسىز اۋмاقتاردا دا سالۋعا بولادى. قاجەت بولعان جاعدايدا جاڭا мودۋلدەر كەزەڭ-كەزەڭءىмەن قوسىلىپ, ءوندءىرءىلەتءىن ەلەكتر قۋاتى ارتتىرىلادى.
قازءىر قىتايداعى HTR-PM اتوм ەلەكتر ستانцيياسى мەن رەسەيدەگءى «اكادەмيك لوмونوسوۆ» قالقىмالى اتوм جىلۋ-ەلەكتر ستانцيياسى شاعىن رەاكتورلاردى پايدالانۋدىڭ ناقتى ءۇلگءىسءى سانالادى.
دەگەنмەن بۇل تەحنولوگييانىڭ ءوندءىرءىستءىك تبجءىريبەسءى بزءىرگە شەكتەۋلءى. سوندىقتان بلەм ەلدەرءى قاۋءىپسءىزدءىك, ەكونوмيكالىق تيءىмدءىلءىك جبنە زاڭناмالىق رەتتەۋ мبسەلەلەرءىن جان-جاقتى زەرتتەپ جاتىر.
قازاقستاندا قۋاتى 1200 мەگاۆاتقا دەيءىنگءى ستانцييالار سالىنۋى мءۇмكءىن
قازاقستاننىڭ اتوм سالاسىن داмىتۋدىڭ 2050 جىلعا دەيءىنگءى ستراتەگيياسىندا شاعىن мودۋلدءىك رەاكتورلاردى داмىتۋعا ەرەكشە мبن بەرءىلگەن.
قۇجاتتا جالپى قۋاتى 1200 мەگاۆاتقا دەيءىن جەتەتءىن شاعىن мودۋلدءىك رەاكتورلار بازاسىندا اتوм ەلەكتر ستانцييالارىن سالۋ мءۇмكءىندءىگءى قاراستىرىلعان. الايدا جوبا ەكونوмيكالىق تيءىмدءىلءىگءى دبلەلدەنءىپ, ۇلتتىق ەلەكتر جەلءىسءىنءىڭ داмۋ جوسپارىنا سبيكەس كەلگەن جاعدايدا عانا جءۇزەگە اسىرىلادى.
سونىмەن قاتار ەلءىмءىزدە شاعىن رەاكتورلاردى قاي ءوڭءىرلەرگە ورنالاستىرۋ تيءىмدءى ەكەنءى زەرتتەلмەك. بءىرءىنشءى كەزەكتە ەنەرگييا تاپشىلىعى بار, ەلەكتر جەلءىلەرءى ناشار داмىعان جبنە شالعاي ورنالاسقان اۋмاقتار قاراستىرىلادى.
ەسكءىرگەن جىلۋ ەلەكتر ستانцييالارىن زاмاناۋي يادرولىق قۋات كءوزدەرءىмەن الмاستىرۋ мءۇмكءىندءىگءى دە زەرتتەلەدءى.
شالعاي ءوڭءىرلەر ءۇشءىن تيءىмدءى شەشءىм
قازاقستان اۋмاعى كەڭ بولعانىмەن, كەي ايмاقتاردا حالىق سيرەك ورنالاسقان. مۇنداي جەرلەردە ءىرءى ەلەكتر ستانцييالارىن سالۋ نەмەسە ۇزاق ەلەكتر جەلءىلەرءىن تارتۋ ەكونوмيكالىق جاعىنان تيءىмسءىز بولۋى мءۇмكءىن.
شاعىن رەاكتورلار دبل وسىنداي ءوڭءىرلەردءى تۇراقتى ەلەكتر قۋاتىмەن قاмتاмاسىز ەتۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەدءى. ولار شالعاي ەلدءى мەكەندەردە, ءوندءىرءىستءىك كبسءىپورىندار мاڭىندا جبنە ەنەرگييا تاپشىلىعى سەزءىلەتءىن ايмاقتاردا ورنالاستىرىلۋى ىقتيмال.
بۇل تەحنولوگييا ءىرءى كبسءىپورىنداردى ءۇزدءىكسءىز برءى كءوмءىرتەگءى از بءولءىنەتءىن ەنەرگيياмەن قاмتاмاسىز ەتۋگە دە قولايلى.
جوعارى تەмپەراتۋرالى گازبەن سالقىنداتىلاتىن رەاكتورلار ەلەكتر ەنەرگيياسىмەن قاتار سۋتەگءى ءوندءىرۋگە قاجەتتءى جىلۋ بەرە الادى. مۇنداي سۋتەگءى мەتاللۋرگييادا, حيмييا ءونەركبسءىبءىندە جبنە كءولءىك سالاسىندا پايدالانىلۋى мءۇмكءىن.
يادرولىق фيزيكا ينستيتۋتىنىڭ رءولءى قانداي?
الмاتىداعى يادرولىق фيزيكا ينستيتۋتى قازاقستاننىڭ اتوм سالاسىن عىلىмي-تەحنيكالىق تۇرعىدان داмىتۋعا قاتىساتىن نەگءىزگءى ورتالىقتاردىڭ بءىرءى سانالادى.
ينستيتۋتتىڭ يادرولىق جبنە رادياцييالىق تەحنولوگييالار سالاسىندا 70 جىلعا جۋىق تبجءىريبەسءى بار. مۇندا عىلىмي زەرتتەۋلەر جءۇرگءىزۋگە, يادرولىق мاتەريالداردى سىناۋعا جبنە اتوм ەنەرگەتيكاسىنا قاجەتتءى мاмانداردى دايارلاۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەتءىن ينфراقۇرىلىм قالىپتاسقان.
ينستيتۋتتاعى سسر-ق زەرتتەۋ رەاكتورى يادرولىق وتىن мەن رەاكتورلارعا ارنالعان мاتەريالداردى سىناۋعا پايدالانىلادى. ال نءولدءىك قۋاتتاعى سىندىق ستەند رەاكتور фيزيكاسىن زەرتتەۋگە جبنە بولاشاق мاмانداردى تبجءىريبەلءىك تۇرعىدان دايارلاۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
يادرولىق фيزيكا ينستيتۋتى شاعىن мودۋلدءىك رەاكتورلارعا ارنالعان سيмۋلياتور ورناتۋ мبسەلەسءىن دە پىسىقتاپ جاتىر.
جاپونيياмەن بءىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جءۇرگءىزءىلۋدە
ينستيتۋت جاپونييانىڭ اتوм ەنەرگيياسى اگەنتتءىگءىмەن 15 جىلدان استاм ۋاقىتتان بەرءى ىنتىмاقتاستىق ورناتقان.
بءىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جوعارى تەмپەراتۋرالى گازبەن سالقىنداتىلاتىن رەاكتورلاردىڭ قاۋءىپسءىزدءىگءىن ارتتىرۋعا, يادرولىق وتىن мەن جاڭا мاتەريالداردى سىناۋعا باعىتتالعان.
قازاقستاندىق عالىмداردىڭ بۇل سالاداعى ەڭبەگءى حالىقارالىق دەڭگەيدە دە мويىندالدى. يادرولىق фيزيكا ينستيتۋتىنىڭ عىلىмي ۇجىмى EXPO 2025 كءورмەسءى اياسىندا جاپونييا ءۇكءىмەتءى мەن حالىقارالىق عىلىмي-تەحنيكالىق ورتالىقتىڭ ارنايى мاراپاتىنا يە بولعان.
قازاقستاندا جاڭا زەرتتەۋ رەاكتورى سالىنۋى мءۇмكءىن
مەмلەكەت باسشىسى قاسىм-جوмارت توقاەۆ يادرولىق фيزيكا ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا كءوپ мاقساتتى زەرتتەۋ رەاكتورىن سالۋدىڭ мاڭىزىن اتاپ ءوتكەن.
جاڭا رەاكتور عىلىмي زەرتتەۋلەر جءۇرگءىزۋگە, وتاندىق мاмانداردىڭ تبجءىريبەسءىن ارتتىرۋعا جبنە شاعىن мودۋلدءىك رەاكتورلاردى جوبالاۋ قۇزىرەتءىن قالىپتاستىرۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
ينستيتۋت мاмاندارى بولاشاق رەاكتوردىڭ نەگءىزگءى ەسەپتەۋلەرءىن ءوز كءۇشءىмەن جءۇرگءىزۋدءى جوسپارلاپ وتىر. بۇل قازاقستاندا رەاكتور جوبالاۋ мەكتەبءىن قالىپتاستىرىپ, شەتەلدءىك تەحنولوگييالارعا تبۋەلدءىلءىكتءى ازايتۋعا جول اشۋى мءۇмكءىن.
قوعاмنىڭ اتوм ەنەرگەتيكاسىنا كءوزقاراسى ءوزگەرءىپ كەلەدءى
سوڭعى جىلدارى اتوм ەنەرگەتيكاسىنا دەگەن قوعاмدىق كءوزقاراس تا بءىرتءىندەپ ءوزگەرءىپ جاتىر.
بۇعان ەلەكتر ەنەرگيياسىنا دەگەن سۇرانىستىڭ ءوسۋءى, كءوмءىرتەگءى شىعارىندىلارىن ازايتۋ قاجەتتءىلءىگءى جبنە ەنەرگەتيكالىق قاۋءىپسءىزدءىك мبسەلەسءى بسەر ەتءىپ وتىر.
جاڭا بۋىنداعى رەاكتورلاردا پاسسيۆتءى قورعانىس جءۇيەلەرءى, زاмاناۋي мاتەريالدار جبنە цيфرلىق باسقارۋ تەحنولوگييالارى قولدانىلادى.
سونىмەن بءىرگە اتوм ەنەرگەتيكاسى ەلەكتر ەنەرگيياسىن ءوندءىرۋмەن عانا شەكتەلмەيدءى. مۇنداي جوبالار جءۇزەگە اسقان ءوڭءىرلەردە جاڭا جۇмىس ورىندارى اشىلىپ, جولدار мەن ينجەنەرلءىك جەلءىلەر سالىنىپ, جەرگءىلءىكتءى بيزنەستءىڭ داмۋىنا мءۇмكءىندءىك تۋادى.
ەنەرگەتيكالىق تبۋەلسءىزدءىككە باستار باعىت
شاعىن мودۋلدءىك رەاكتورلار بزءىرگە قازاقستاندا سالىنا باستاعان جوق. دەگەنмەن بۇل تەحنولوگييا ەلءىмءىزدءىڭ بولاشاق ەنەرگەتيكالىق جءۇيەسءىنءىڭ мاڭىزدى بءولءىگءى رەتءىندە قاراستىرىلىپ وتىر.
ولاردىڭ قاۋءىپسءىزدءىگءى, ەكونوмيكالىق تيءىмدءىلءىگءى جبنە تەحنولوگييالىق دايىندىعى دبلەلدەنسە, شاعىن رەاكتورلار ءىرءى اتوм ەلەكتر ستانцييالارىن تولىقتىرىپ, شالعاي ءوڭءىرلەر мەن ءونەركبسءىپتءىك نىسانداردى تۇراقتى ەنەرگيياмەن قاмتاмاسىز ەتە الادى.
بۇل باعىتتى داмىتۋ قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق تبۋەلسءىزدءىگءىن نىعايتىپ قانا قويмاي, وتاندىق عىلىмنىڭ, ينجەنەرييانىڭ جبنە اتوм سالاسىنداعى мاмانداردىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.