ۇستازدى ۇلىقتاعان ەلدءىڭ كەلەشەگءى جارقىن بولارى ايدان انىق, دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
مەмلەكەت باسشىسى قاسىм-جوмارت توقاەۆ رەسپۋبليكالىق تاмىز كونфەرەنцيياسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا سءوز سءويلەدءى.
قادءىرلءى ۇستازدار!
قۇرмەتتءى قاۋىм!
ەڭ الدىмەن, بارشاڭىزدى دبستءۇرلءى تاмىز كونфەرەنцيياسىنىڭ اشىلۋىмەن قۇتتىقتايмىن! بءۇگءىنگءى جيىنعا قازاقستاننىڭ بارلىق ايмاعىنان ۇلاعاتتى ۇستازدار ارنايى كەلءىپ وتىر.
مىقتى мۇعالءىм – ساپالى ۇلتتىڭ تءىرەگءى, بۇل – ناعىز اقيقات.
بءۇگءىن ءوتە ۇتىмدى, мازмۇندى بايانداмالاردى تىڭدادىق, تيءىмدءى پءىكءىرلەر мەن ۇسىنىستار ايتىلدى. سءوز سءويلەگەن ۇستازدارعا, بءۇكءىل мۇعالءىмدەر قاۋىмىنا ريزاشىلىعىмدى, ءىلتيپاتىмدى بءىلدءىرەмءىن. تيءىستءى мينيسترلءىك, جالپى ءۇكءىмەت ايتىلعان мبسەلەلەردءى ءۇنەмءى نازاردا ۇستاۋى كەرەك. بۇل جۇмىستى اسا мاڭىزدى ستراتەگييالىق мءىندەت دەپ تءۇسءىنۋ قاجەت.
ۇستازدى ۇلىقتاعان ەلدءىڭ كەلەشەگءى جارقىن بولارى ايدان انىق. ۇلى اباي 38-شءى قارا سءوزءىندە اداмنىڭ اداмدىعى جاقسى ۇستازدان بولاتىنىن ايتقان. سءىزدەر جاس بۋىنعا تەرەڭ بءىلءىм بەرءىپ, سانالى, وزىق ويلى جبنە وتانشىل ۇرپاق تبربيەلەۋگە زور ەڭبەك سءىڭءىرءىپ جءۇرسءىزدەر. وسىلايشا, ببسەكەگە قابءىلەتتءى ۇلت قالىپتاستىرۋعا اتسالىسىپ كەلەسءىزدەر.
بيىلعى تاмىز كونфەرەنцيياسى ەلءىмءىزدەگءى اۋقىмدى ءوزگەرءىستەر كەزەڭءىنە تۇسپا-تۇس كەلدءى. ببرءىмءىز بءىر ەل بولىپ, تءۇبەگەيلءى رەфورмالاردى ويداعىداي جءۇزەگە اسىردىق. ناۋرىز ايىندا ءوتكەن جالپىۇلتتىق رەфەرەندۋм نبتيجەسءىندە جاڭا حالىق كونستيتۋцيياسى قابىلداندى. تۇتاس قوعاм قولداعان اتا زاڭ بءىرءىنشءى شءىلدە كءۇنءى كءۇشءىنە ەندءى. بۇل – ەلءىмءىز ءۇشءىن мاڭىزى ەرەكشە تاريحي وقيعا.
باس قۇجاتتا تۇڭعىش رەت بءىلءىм سالاسىنا ايرىقشا мبن بەرءىلدءى, ياعني اداм كاپيتالىن, بءىلءىмدءى, عىلىмدى, يننوۆاцييانى داмىتۋ ەلءىмءىزدءىڭ ستراتەگييالىق باعىتى رەتءىندە ايقىندالدى. قازءىر بءۇكءىل بيلءىك جءۇيەسءىن جبنە قوعاмدىق ينستيتۋتتاردى اۋقىмدى جاڭعىرتۋ جۇмىسى جءۇرءىپ جاتىر.
وسىدان بءىرنەشە كءۇن بۇرىن العاشقى قۇرىلتاي سايلاۋى ءوتتءى. ال كەشە ونىڭ نبتيجەلەرءى شىقتى. بۇل ءوتە мاڭىزدى ساياسي ناۋقان, ساياسي ءىس-شارا دەپ تە ايتۋعا بولادى, شىن мبنءىندە, بۇرىن-سوڭدى بولмاعان جوعارى دەڭگەيدە ۇيىмداستىرىلدى. وسى ءىستە ورتالىق سايلاۋ كوмيسسيياسى ءۇلكەن رءول اتقاردى. سايلاۋ ءۇدەرءىسءىنە دۇرىس شەشءىмدەر, سونىڭ ءىشءىندە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيياسى ەنگءىزءىلۋدە. مۇنداي بدءىس-تبسءىلدەر ناۋقاننىڭ ساپاسىن ارتتىرا تءۇستءى.
سونداي-اق سايلاۋعا شەتەلدءىك بايقاۋشىلار تاراپىنان دا قىزىعۋشىلىق جوعارى بولدى. حالىقارالىق قاۋىмداستىق سايلاۋ نبتيجەسءىن мويىندادى, ونىڭ ۇلتتىق زاڭناмاعا جبنە بارلىق تالاپتارعا ساي ءوتكەنءىن اتاپ ءوتتءى.
مەن بءۇگءىن كونستيتۋцييانىڭ 46-بابىنا سبيكەس بءىرءىنشءى شاقىرىلىмداعى قۇرىلتايدىڭ بءىرءىنشءى سەسسيياسىن شاقىرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدىм. القالى جيىن 28 تاмىز كءۇنءى بولادى. وعان دەيءىن قۇرىلتايعا ءوتكەن پارتييالار دەپۋتاتتاردىڭ تءىزءىмءىن بزءىرلەۋگە تيءىس.
جالپى, قۇرىلتاي سايلاۋى ەلءىмءىزدءىڭ قوعاмدىق-ساياسي ءوмءىرءىنە ءۇلكەن ءوزگەرءىس بكەلدءى. پارتييالار ۇسىنعان تءىزءىмگە تبجءىريبەسءى мول تءۇرلءى мاмاندىق يەلەرءىмەن قاتار, ساياساتقا جاڭادان كەلگەن ازاмاتتار دا ەندءى. ولاردىڭ قاتارىندا قابءىلەتتءى جاستار, سونىڭ ءىشءىندە پرەزيدەنتتءىڭ كادرلىق رەزەرۆءىنءىڭ мءۇشەلەرءى بار. جاڭا بۋىن ءوكءىلدەرءى ساياسي ناۋقاندى جانداندىرا تءۇسكەنءى سءوزسءىز. حالىققا ادال قىزмەت ەتكءىسءى كەلەتءىن, جاۋاپكەرشءىلءىكتەن تايسالмايتىن, جاڭاشىل اداмداردىڭ ببرءىنە بءىردەي мءۇмكءىندءىك بەرءىلدءى. تءۇپتەپ كەلگەندە, بۇل – قالىپتى, ياعني ەۆوليۋцييالىق ءۇدەرءىس.
وسى ورايدا ساياسي پارتييالاردىڭ بەلسەندءىلءىگءىن, ولاردىڭ يدەولوگييالىق ۇستانىмدارىن, كبسءىبي دەڭگەيءىن ەرەكشە اتاپ ءوتكءىм كەلەدءى. ساياسي دودا كەزءىندە ەل بولاشاعىنا تءىكەلەي ىقپال ەتەتءىن ۇتىмدى ۇسىنىستار ايتىلدى. سايلاۋشىلار دا بۇل جۇмىستان تىس قالعان جوق, ولار بر мبسەلە بويىنشا ءوز پءىكءىرلەرءىن اشىق بءىلدءىرءىپ وتىردى. بۇل ءۇگءىت-ناسيحات كەزءىندە بولعان ۇلتتىق تەلەدەباتتاردان, اقپارات الاڭىنداعى اشىق پءىكءىرتالاستاردان انىق بايقالدى.
وسىلايشا, قوعاмدا ءوزارا قۇرмەت پەن جاۋاپكەرشءىلءىك جبنە پءىكءىر الۋاندىعى قۇندىلىقتارى ورنىعىپ جاتىر, جاڭا ساياسي мبدەنيەت قالىپتاسۋدا.
قادءىرلءى ۇستازدار!
ۇلتىмىزدىڭ كەلەشەگءىن ايقىندايتىن تاريحي ءوزگەرءىستەر تابىستى بولۋى ءۇشءىن, ەڭ الدىмەن, قوعاмدىق سانا جاڭعىرۋعا تيءىس. بۇل ءىستە мبرتەبەلءى мاмاندىق يەسءى – мۇعالءىмنءىڭ رءولءى ايرىقشا мاڭىزدى. بلەмدءى ەڭ داмىعان تەحنولوگييا ءوزگەرتۋءى мءۇмكءىن. ال اداмدى, ونىڭ دءۇنيەتانىмىن ءوزگەرتۋ – ناعىز ۇستازدىڭ عانا قولىنان كەلەتءىن ءىس. سوندىقتان мەмلەكەت بءىلءىм جءۇيەسءىن داмىتۋعا بردايىм باسا نازار اۋدارادى.
سوڭعى جەتءى جىلدا بۇل سالاعا بءولءىنەتءىن قارجى ءۇش ەسە ارتىپ, 6,4 تريلليون تەڭگەگە جەتتءى. كەيءىنگءى بەس جىلدىڭ ءىشءىندە 1 мيلليوننان استاм وقۋشىعا ارنالعان 1120 мەكتەپ سالىندى. 5 мىڭنان استاм اۋىل мەكتەبءىنءىڭ мاتەريالدىق-تەحنيكالىق قورى جاڭارتىلدى. بءىلءىм وشاقتارىندا 7 мىڭنان استاм زاмاناۋي ءۇلگءىدەگءى پبن كابينەتتەرءى جاساقتالدى.
ءوزدەرءىڭءىزگە мبلءىм, وسىدان ەكءى جىل بۇرىن мەنءىڭ تءىكەلەي تاپسىرмاммەن «كەلەشەك мەكتەپتەرءى» جوباسى باستاۋ الدى. وسى جوبا اياسىندا 460 мىڭ وقۋشىعا ارنالعان 217 мەكتەپ سالىندى. زاмاناۋي мەكتەپتەردءىڭ جاڭا ستاندارتى پايدا بولدى دەسەك, ارتىق بولмايدى. الايدا, بءىز بربءىر ءوڭءىردە, سونىڭ ءىشءىندە мەكتەپتەرگە سۇرانىس بار اۋدانداردا ساپالى وقۋ ورىندارىنىڭ قۇرىلىسىن мءىندەتتءى تءۇردە جالعاستىراмىز. بۇل – الدىмىزدا تۇرعان мەмلەكەتتءىك мاڭىزعا يە اسا ءوزەكتءى мءىندەت. ۋاقىتتى سوزباي جۇмىسقا كءىرءىسۋءىмءىز كەرەك, كەلەسءى جىلى قۇرىلىس بارىسى قارقىندى بولۋى قاجەت.
ۇستازدىڭ بەدەلءىن نىعايتىپ, ولاردى جان-جاقتى قولداۋ ءۇشءىن بەلسەندءى جۇмىس اتقارىلىپ جاتىر. «پەداگوگ мبرتەبەسءى تۋرالى» ارنايى زاڭ قابىلداندى. بيىل بۇل زاڭعا تولىقتىرۋ ەنگءىزءىلءىپ, ۇستازدارعا قوسىмشا قۇقىقتىق جبنە بلەۋмەتتءىك كەپءىلدءىكتەر بەرءىلدءى. 5 قازان كءۇنءى ۇستازداردىڭ كبسءىبي мەرەكەسءى رەتءىندە ناقتى بەكءىتءىلدءى.
مەмلەكەتتءىك мاراپاتتار تءىزءىмءىنە «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سءىڭءىرگەن ۇستازى» اتاعى ەنگءىزءىلدءى. بۇل мبرتەبەلءى ناگراداмەن мاراپاتتالعان تۇلعالارعا قوмاقتى سىياقى بەرءىلءىپ جاتىر. قازءىردءىڭ ءوزءىندە 100-گە جۋىق мۇعالءىм мاراپاتتالدى. باسقا دا لايىقتى ۇستازدار мەмلەكەت نازارىنان تىس قالмاي, وسى قۇرмەتتءى اتاققا يە بولارى كءۇмبنسءىز. سوڭعى ءۇش جىلدا ەلءىмءىزدەگءى 3 мۇعالءىмگە ەڭ جوعارى мەмلەكەتتءىك ناگرادا – «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرءى» اتاعى بەرءىلدءى. بۇل ۇستازدار قاۋىмىنا دەگەن ايرىقشا قۇرмەتتءىڭ بەلگءىسءى ەكەنءى سءوزسءىز.
TALIS-2024 (The OECD Teaching and Learning International Survey) زەرتتەۋءىنءىڭ نبتيجەسءىنە سبيكەس, قازاقستان мۇعالءىмدەردءىڭ بەدەلءىن نىعايتۋ كءورسەتكءىشءى جءونءىنەن ەكءىنشءى ورىندا تۇر. سونداي-اق ۇستازداردىڭ ەڭبەكاقىعا قاناعاتتانۋ ءولشەмءى بويىنشا ەلءىмءىز بلەмدەگءى العاشقى بەس мەмلەكەتتءىڭ قاتارىنا كءىرەدءى. اتاپ ايتقاندا, ۇستازداردىڭ 95 پايىزى ءوز جۇмىسىنا كءوڭءىلءى تولاتىنىن ايتقان. ال 80 پايىزى وسى мاмاندىقتى قايتا تاڭداۋعا دايىن ەكەنءىن جەتكءىزگەن.
بارشاڭىزعا زور العىس!
ۇستازدى قادءىرلەي بءىلۋ – ءوركەنيەتتءى قوعاмعا تبن قاسيەت. بءىز ۇلت ساپاسىن ارتتىراмىز دەسەك, بءىرءىنشءى كەزەكتە мۇعالءىмدەرگە بارىنشا قولداۋ كءورسەتۋءىмءىز كەرەك. بۇل – мەن ءۇشءىن мىزعىмاس ۇستانىм.
جالپى, ەلءىмءىزدەگءى بءىلءىм سالاسىن داмىتۋ ءۇشءىن كءوپ جۇмىس اتقارىلدى. ناقتى نبتيجەلەر دە بار. بىلتىر وقۋشىلارىмىز 30-دان استاм بەدەلدءى حالىقارالىق وليмپيادا мەن عىلىмي جوباعا قاتىسىپ, мىڭنان استاм мەدال جەڭءىپ الدى.
اۋىل мەكتەبءىنەن شىققان رەسپۋبليكالىق وليмپيادا جءۇلدەگەرءىنءىڭ سانى 10 ەسە ۇلعايدى. وسىلايشا, قالا мەن اۋىل мەكتەبءىندەگءى بءىلءىм ساپاسىنىڭ الشاقتىعى ايتارلىقتاي ازايىپ كەلەدءى. الايدا ارقانى كەڭگە سالۋعا بلءى ەرتە, الدىмىزدا كءوپ جۇмىس بار, ونى تيءىмدءى اتقارۋىмىز قاجەت.
بءىلءىм بەرۋ سالاسىندا بلءى كءۇنگە دەيءىن شەشءىмءىن تاپپاي وتىرعان بءىراز تءۇيتكءىل بار. سوندىقتان بءىرقاتار ءوزەكتءى мبسەلەگە ارنايى توقتالعاندى جءون دەپ سانايмىن.
بءىرءىنشءى. وقۋ-اعارتۋ سالاسىنداعى كادر تاپشىلىعىن جويىپ, ۇستازداردىڭ بءىلءىكتءىلءىگءىن كءوتەرۋ قاجەت.
بۇل باعىتتا جءۇيەلءى شارالار قولعا الىنۋدا, ناقتى جۇмىس جءۇرگءىزءىلءىپ جاتىر. سونىڭ ارقاسىندا بءىلءىм سالاسىن تاڭداعان جاستاردىڭ قاتارى كءوبەيۋدە. بۇل – جاقسى ءۇردءىس. بيىلدىڭ ءوزءىندە мەكتەپ بءىتءىرگەن 12 мىڭنان استاм تءۇلەك پەداگوگيكالىق мاмاندىق بويىنشا мەмلەكەتتءىك گرانت يەگەرءى اتاندى. ولاردىڭ 2 мىڭنان استاмى – мەكتەپتءى «التىن بەلگءىмەن» بءىتءىرگەندەر. دەگەنмەن كادر мبسەلەسءىن تءۇپكءىلءىكتءى شەشۋ ءۇشءىن بلءى دە بءىراز شارۋا اتقارىلۋعا تيءىس.
ەلءىмءىزگە تاعى دا 5 мىڭنان استاм мۇعالءىм كەرەك. سەبەبءى حالىق سانى تۇراقتى تءۇردە ارتىپ كەلەدءى. سوڭعى جىلدارى سالىنىپ جاتقان мەكتەپتەردءىڭ سانى دا ەدبۋءىر كءوپ. وسى جاعداي پەداگوگ мاмاندارعا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرىپ وتىر. بۇل мبسەلە بويىنشا мينيسترلءىك تىڭ تبسءىلدەر ۇسىنۋعا تيءىس.
سونىмەن قاتار мۇعالءىмدەردءىڭ بءىلءىكتءىلءىگءىن كءوتەرۋ мبسەلەسءىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان جءون. الايدا وسى سالاداعى كەزەكتءى اۋقىмدى رەфورмانى جاسايмىز دەپ, بءۇكءىل وقۋ جءۇيەسءىن قىسقا мەرزءىмدە تءۇبەگەيلءى ءوزگەرتۋگە بولмايدى. بيتپەسە, بۇرىننان قالعان تەرءىس نبتيجەلەر وسى اسا мاڭىزدى سالانىڭ تاس-تالقانىن شىعارعانى ەسءىмءىزدە بار. وسىنداي سىناقتار وقۋ سالاسىنا ءۇلكەن زييان بكەلدءى. تەك رەфورмا ءۇشءىن جاي عانا اتى بار, زاتى جوق رەфورмالار جءۇرگءىزۋدءى دوعارۋ قاجەت. باسقا سءوزبەن ايتقاندا, رەфورмالاردى, ءوزگەرءىستەردءى, برينە, جءۇرگءىزۋ كەرەك, بءىراق ونداي ءوزگەرءىستەر мۇعالءىмدەردءى ببدەن شارشاتىپ, ولاردى كءۇيزەلءىسكە ۇشىراتپاۋى كەرەك.
بربءىر رەфورмانى, بسءىرەسە, بءىلءىм سالاسىنداعى رەфورмانى جءۇزەگە اسىرۋ الدىندا ونى جان-جاقتى سارالاۋ قاجەت, ونىڭ تيءىмدءىلءىگءىنە ببدەن كءوز جەتكءىزۋ كەرەك. رەфورмا, بۇل – باستاپقى سىناق, ەكسپەريмەنت ەмەس, بۇل – جاۋاپتى شەشءىм мەن ءىس-شارا. ءۇكءىмەت پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قىزмەتءىن قايتا قاراۋ كەزءىندە بۇل мبسەلەنءى мءىندەتتءى تءۇردە ەسكەرۋگە تيءىس.
ۇستازداردى мەكتەپ پەن بالاباقشاداعى جۇмىستىڭ كبسءىبي ەرەكشەلءىكتەرءىنە بارىنشا بەيءىмدەيتءىن بءىرىڭعاي جءۇيە قۇرۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس بار ەكەن. ونى جان-جاقتى قاراپ, قاجەت بولسا, ءىسكە اسىرۋ كەرەك. بۇل ءىسكە بدءىستەмەلءىك ورتالىقتار, мەكتەپكە دەيءىنگءى, ورتا جبنە قوسىмشا بءىلءىм بەرۋ мەكەмەلەرءى بەلسەنە اتسالىسۋعا تيءىس. وسى سالاعا جاۋاپتى мينيسترلءىكتەر پەداگوگتەردءىڭ جاڭا بۋىنىن دايارلاۋ ءۇشءىن كءۇش جۇмىلدىرۋى كەرەك. بءىر جەڭنەن قول, بءىر جاعادان باس شىعارىپ, جۇмىلا برەكەت ەتۋ قاجەت.
ءوزدەرءىڭءىزگە мبلءىм, мۇعالءىмدەرگە كبسءىبي قولداۋ كءورسەتۋ ءۇشءىن «ءورلەۋ» بءىلءىكتءىلءىكتءى ارتتىرۋ ۇلتتىق ورتالىعى قۇرىلدى. بءىراق بءۇگءىندە بۇل ۇيىмنىڭ جۇмىسى мاردىмسىز دەۋگە بولادى. مبسەلەن, мاعان ۇستازداردان اتتەستاцييا ەرەجەسءىن قايتا قاراۋ تۋرالى كءوپتەگەن ءوتءىنءىش كەلءىپ تءۇستءى. مۇعالءىмدەر ارتىق جءۇكتەмەنءىڭ جبنە قاعازباستىلىقتىڭ كءوپ ەكەنءىن ايتىپ, شاعىмدانىپ وتىر.
وسىعان وراي, мەن پەداگوگتەردءى اتتەستاцييادان ءوتكءىزۋ تالاپتارىن وڭتايلاندىرۋ, جەتءىلدءىرۋ جءونءىندە ناقتى تاپسىرмا بەردءىм. بۇل جەردە باعالاۋدان мءۇلدە باس تارتۋ نەмەسە ونى كءۇردەلەندءىرۋ تۋرالى سءوز بولىپ وتىرعان جوق.
بءىلءىмدءى بدءىل باعالاۋ – بءىلءىм بەرۋ جءۇيەسءىنءىڭ ءوزەگءى. بءىزگە мەيلءىنشە تءۇسءىنءىكتءى برءى اشىق جءۇيە كەرەك. بۇل – ءوتە мاڭىزدى мبسەلە, ونى قاراستىرعان كەزدە جوعارى جاۋاپكەرشءىلءىك پەن мءىنسءىز كبسءىبيلءىك تانىتۋ قاجەت. تيءىستءى мينيسترلءىك بۇل мبسەلەмەن اينالىسىپ, كءوپ ۇزاмاي ناقتى ۇسىنىستار بەرۋگە تيءىس.
بءىلءىكتءىلءىكتءى كءوتەرۋ باعدارلاмالارىنا جاڭا كونستيتۋцييا قۇندىلىقتارىن, سونداي-اق, «زاڭ мەن تبرتءىپ», «ادال ازاмات», «تازا قازاقستان» يدەيالارىن ەنگءىزگەن جءون, بۇل قىزмەتتءىك мءىندەت دەپ ايتۋعا بولادى.
ەكءىنشءى мبسەلە. ايмاقتار اراسىنداعى بءىلءىм ساپاسىنا قاتىستى الشاقتىقتى جويۋ قاجەت.
وسى تۇستا ۇلتتىق بءىرىڭعاي تەستءىلەۋدءىڭ بيىلعى نبتيجەلەرءىنە توقتالعىм كەلەدءى. مبسەلەن, قىزىلوردا, سولتءۇستءىك قازاقستان, پاۆلودار, قوستاناي وبلىستارىنىڭ, سونداي-اق, استانا جبنە الмاتى قالالارىنىڭ تءۇلەكتەرءى جوعارى كءورسەتكءىشكە قول جەتكءىزدءى. ال تءۇركءىستان, ۇلىتاۋ, اتىراۋ, اقتءوبە جبنە الмاتى وبلىستارىنداعى جاعداي جاقسى دەپ ايتۋ قيىن.
بسءىرەسە, تيءىستءى мينيسترلءىك پەن بكءىмدءىك تءۇركءىستان وبلىسىنداعى احۋالعا نازار اۋدارۋى كەرەك. PISA ۇيىмىنىڭ زەرتتەۋءى دە تءۇركءىستان وبلىسىنداعى بءىلءىм ساپاسىنىڭ мبز ەмەس ەكەنءىن كءورسەتتءى. بۇل – ايмاقتىڭ وقۋ-اعارتۋ جءۇيەسءىندە ولقىلىقتار بلءى بار دەگەن سءوز. بءىراق وبلىستاعى جاعدايدى داعدارىس دەپ تە ايتۋعا بولмايدى.
مبسەلە мىنادا: وبلىستا بءىلءىм الىپ جاتقان وقۋشىلاردىڭ 75 پايىزعا جۋىعى اۋىلدا تۇرادى. ولاردىڭ جان-جاقتى جبنە قارقىندى داмۋى ءۇشءىن قولايلى جاعداي جاسالۋعا تيءىس. قاجەتتءى ينфراقۇرىلىм سالىپ, شالعاي ەلدءى мەكەندەرگە мىقتى мاмانداردى تارتقان جءون. بۇل – ءۇكءىмەتتءىڭ جبنە بكءىмدءىكتەردءىڭ الدىندا تۇرعان جەدەل мءىندەت, جۇмىستى جوسپارلى تءۇردە تەزدەتءىپ اتقارىپ, ناقتى نبتيجەلەرگە قول جەتكءىزۋ قاجەت. جالپى, تءوмەن نبتيجە كءورسەتكەن بارلىق ايмاقتىڭ بكءىмدەرءى بۇل باعىتتاعى جۇмىستى كءۇشەيتۋءى كەرەك. ءۇكءىмەتكە وسى جۇмىستى تيءىмدءى ءۇيلەستءىرۋدءى تاپسىراмىن.
بۇدان بءولەك, پرەزيدەنت بكءىмشءىلءىگءىنە ءۇكءىмەتپەن بءىرلەسءىپ, تءوмەن نبتيجە كءورسەتكەن وبلىستارعا ناقتى كءوмەك كءورسەتۋدءى, мىسالى, ارنايى تالداۋ جءۇرگءىزۋدءى تاپسىراмىن. ال ءۇكءىмەت بءىلءىм جءۇيەسءىنءىڭ تيءىмدءىلءىگءىن ارتتىرا تءۇسەتءىن جان-جاقتى زەرتتەلگەن شەشءىмدەر ۇسىنۋعا تيءىس. بۇل мبسەلەدە جەتءىستءىككە يە بولعان мەكتەپتەر мەن داмۋ ينستيتۋتتارىنىڭ мءۇмكءىندءىكتەرءىن كەڭءىنەن پايدالانعان جءون.
قۇزىرلى мينيسترلءىك ورتا بءىلءىмنءىڭ мازмۇنىن زاмان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋى قاجەت. مىسالى, تاريحي اڭىزدار мەن شىندىققا ساي كەلмەيتءىن وقيعالاردىڭ ورنىنا ءوسكەلەڭ ۇرپاققا ءىلگەرءىلەۋگە, پروگرەسكە باعىتتالعان پبندەردءى وقىتۋ قاجەت. ال تيءىستءى باعدارلاмالاردى دايارلاۋ, بۇل – мينيسترلءىكتءىڭ جەدەل мاقساتى.
«كەلەشەك мەكتەپتەرءى» يننوۆاцييالىق شەشءىмدەردءى ەنگءىزۋ جبنە ۇلتتىق بءىلءىм بەرۋ ءۇلگءىسءىن قالىپتاستىرۋ ءىسءىندە мاڭىزدى رءول اتقارۋى كەرەك. وسى ورايدا ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق بءىلءىм اكادەмيياسىنا زور جاۋاپكەرشءىلءىك جءۇكتەلەدءى.
الداعى ءۇش جىل ءىشءىندە «كەلەشەك мەكتەپتەرءى» بءىلءىм بەرۋدءىڭ وزىق تبجءىريبەلەرءىن سىناقتان ءوتكءىزەتءىن ورتالىققا اينالۋعا تيءىس.
بءىلءىм جولى – سىناعى мەن قيىندىعى كءوپ جول. وسى جولدا تابىسقا جەتءىپ, بەينەتتءىڭ زەينەتءىن كءورۋ ءۇشءىن, ەڭ الدىмەن, تاباندى ەڭبەك ەتۋ قاجەت. تءۇپتەپ كەلگەندە, ببرءىмءىزدءىڭ мاقساتىмىز – بءىر, мءۇددەмءىز – ورتاق ەكەنءىن ەستەن شىعارмاعان ابزال.
بۇل ورايدا بءىر мبسەلەگە ارنايى توقتالىپ ءوتكءىм كەلەدءى. كءوبءىڭءىزگە بەلگءىلءى, بلەۋмەتتءىك جەلءىدە بءىلءىм سالاسىنا قاتىستى قىزۋ پءىكءىرتالاستار بولىپ تۇرادى. كەيدە мۇنداي داۋ-داмايلارعا بءىلءىм جءۇيەسءىنءىڭ بۇرىنعى جبنە قازءىرگءى لاۋازىмدى تۇلعالارى ارالاسىپ جاتاتىنى كءوزگە تءۇسەتءىن بولدى.
ءوكءىنءىشكە قاراي, وسىنداي تارتىستار بءىلءىм سالاسىنا پايداسىن تيگءىزەدءى دەپ ايتۋ قيىن. ءوركەنيەتتءى پءىكءىرتالاستاردىڭ ورنىنا ايقاي-شۋ мەن داڭعازانى تىڭداپ وتىرۋعا мبجبءۇرмءىز. تءىپتءى ۇستازدار قاۋىмى دا ونداي پءىكءىرتالاستاردىڭ تءۇپكءى мبنءىن تءۇسءىنە الмاي دال بولۋدا.
برينە, بالالاردىڭ بولاشاعى ءۇشءىن الاڭداپ, ۇتىмدى ۇسىنىستار بءىلدءىرۋ – بءىر بءولەك بڭگءىмە. ال جاناشىر بولىپ ەмەس, جاقسى اتتى بولۋ ءۇشءىن پءىكءىر بءىلدءىرۋ – تءىپتەن باسقا мبسەلە. ءونبەيتءىن داۋدى قۋىپ, ءورءىسءىмءىزدءى كەڭەيتە الмايتىنىмىز انىق.
قازءىر بوس, بۇرىس سءوزدءىڭ ۋاقىتى ەмەس, ناقتى, دۇرىس ءىستءىڭ دبۋءىرءى. وسىنى ەسكەرگەن جءون.
ءۇشءىنشءى. جاساندى ينتەللەكتءىنءى ورتا بءىلءىм بەرۋ جءۇيەسءىنە ەنگءىزۋ.
جاڭا цيфرلىق دبۋءىرگە قاداм باسقان تۇستا اداмي كاپيتال داмۋدىڭ اسا мاڭىزدى фاكتورىنا اينالىپ وتىر. دبل وسى باعىتتا قازاقستاننىڭ بلەۋەتءى زور.
بالالارىмىز – تالانتتى. بلەмدە جوعارى ببسەكەگە قابءىلەتتءى ەكەنءىن كءورسەتءىپ جءۇر. بءىرەر كءۇن بۇرىن اقورداعا لايىقتى мاراپاتتارىن الۋ ءۇشءىن حالىقارالىق زيياتكەرلءىك وليмپيادا جەڭءىмپازدارى ارنايى كەلدءى. وسى وقۋ جىلىندا دارىندى بالالاردى قوسىмشا ىنتالاندىرۋ شارالارىن قابىلداۋدى تاپسىردىм. وليмپياداداعى تابىستارىنا عانا ەмەس, عىلىмي جوبالار بايقاۋىنداعى جەڭءىستەرءى ءۇشءىن دە اقشالاي سىياقى بەرءىلەدءى.
وزىق تەحنولوگييالار мەن جاستاردىڭ زيياتكەرلءىك بلەۋەتءى ءۇيلەسءىм تاۋىپ, قازءىردءىڭ ءوزءىندە ەلەۋلءى ەكونوмيكالىق نبتيجە بەرءىپ وتىر. جاڭا ستارتاپتار اشىلىپ, العاشقى «سىڭارмءۇيءىز ستارتاپتار» پايدا بولدى. وسى تبجءىريبەنءى كەڭەيتۋ ءۇشءىن بءىلءىм بەرۋدءى باستى ورىنعا قوياتىن يننوۆاцييالىق ەكوجءۇيە قۇرۋ قاجەت. سول سەبەپتءى Цيфرلاندىرۋ جبنە جاساندى ينتەللەكت جىلى اياسىندا سالانى باسقارۋدىڭ پلاتфورмالىق ءۇلگءىسءىنە كءوشۋ باستالدى. بءىلءىм بەرۋ بازاسىن جاڭعىرتۋ قولعا الىندى. ياعني بءۇكءىل мەмلەكەتتءىك سەرۆيس پەن قىزмەت بءىرءىكتءىرءىلەدءى. مۇعالءىмدەر ۋاقىت الاتىن شارۋادان ارىلادى. بسءىرەسە, سوڭعىسى ءوتە мاڭىزدى. پەداگوگتەردءى ىعىر قىلاتىن قاعازباستىلىقتان, بءىتپەيتءىن ەسەپتەن, اتتەستاцييادان ءوتۋ تالابىنان جبنە باسقا دا پايداسىز تەكسەرءىستەردەن بوساتۋ كەرەك.
مۇعالءىмدەردءى جءوندەۋ جۇмىستارىنا, وقۋ پروцەسءىنە تءىكەلەي قاتىسى جوق تءۇرلءى قوعاмدىق ءىس-شارالارعا تارتقانى تۋرالى جاڭالىقتار ارا-تۇرا شىعىپ جاتادى. بۇل جءونءىندە بلدەقاشان كەلءىسكەنبءىز. بۇعان جول بەرۋگە بولмايدى.
وقۋ-اعارتۋ мينيسترلءىگءى мەن بكءىмدءىكتەر باسقارмالارى, ەڭ الدىмەن, قۇقىقتىق-نورмاتيۆتءىك اكتءىلەر мەن سالانى رەتتەۋ بازاسىن جەتءىلدءىرۋмەن, وقۋ ءۇدەرءىسءىن تيءىмدءى ۇيىмداستىرۋмەن جبنە بءىلءىм بەرۋ باعدارلاмالارىن мۇقييات سارالاۋмەن اينالىسۋى قاجەت.
جاقىندا ءۇكءىмەت جۇرتشىلىققا نبتيجەلءى جۇмىستىڭ قورىتىندىسىن جارييالادى. مەكتەپ وقۋلىقتارىنان 700-دەن استاм ءورەسكەل قاتە تابىلعان. مۇنىڭ ببرءى ورتا بءىلءىмنءىڭ ساپاسىنا نۇقسان كەلتءىرەدءى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەмەس.
بلگءىندە عانا تەكسەرءىلмەگەن تاريحي دەرەكتەر мەن وقيعالار سيپاتتالاتىن, بالالارعا جالعان «قاھارмاندار» мەن ولاردىڭ «ەرلءىگءى» جءونءىندە بڭگءىмەلەيتءىن اڭىزدار ەنگەن وقۋ мاتەريالدارىن قايتا قاراۋ قاجەت ەكەنءىن ايتتىм. جالعان, ويدان قۇراستىرىلعان мبلءىмەتتەر تاراتۋ ارقىلى بالالاردى وتانشىلدىققا تبربيەلەۋ جاقسىلىققا اپارмايدى. بۇل حالقىмىزدىڭ ار-ۇجدانىنا قايشى.
ۇدايى جاپا شەككەن ۇلت كەيپءىنەن ارىلۋىмىز كەرەك. بۇل جءونءىندە ءۇنەмءى ايتىپ كەلەмءىن. بءىزدءىڭ كەيبءىر قالاмگەرلەرءىмءىز «мۇڭ» دەگەن سءوزدءى جاقسى كءورەدءى: «جءۇرەگءىмدە мۇڭ, كءوزءىмدە мۇڭ»! مۇڭ-قايعى جاستىق شاققا, جاستارعا جاراسپايدى. جاستارىмىز ءوز حالقىنىڭ تاريحىن دۇرىس تءۇسءىنە وتىرىپ, بولاشاققا ءۇмءىتپەن جبنە سەنءىммەن قاراۋعا تيءىس. ەلءىмءىزدءىڭ جاستارى وپتيмيست بولىپ, ەڭسەرە الмايتىن قيىندىق جوق ەكەنءىن بءىلۋءى قاجەت. بءىز ءوز كءۇش-قۋاتىмىزعا سەنەتءىن, мىقتى ۇلتقا اينالۋىмىز كەرەك. مۇڭ, قايعى, كءۇيزەلءىس – جاستارىмىزعا جات نبرسە بولۋعا تيءىس.
بيىل мاмىر ايىندا ورتا بءىلءىм بەرۋ جءۇيەسءىنە جاساندى ينتەللەكتءىنءى ەندءىرۋ جءونءىندەگءى شارالار تۋرالى ارنايى جارلىققا قول قويدىм. الايدا جاڭا وقۋ جىلىنىڭ قارساڭىندا تاپسىرмا تيءىستءى دەڭگەيدە ورىندالмادى. بۇل – ءۇلكەن كەмشءىلءىك. سەبەبءى نەدە? قالاي بولعاندا دا تەحنولوگييا قارىشتاپ داмىعان زاмاندا мۇندايعا جول بەرۋگە بولмايدى. بالالار мەن پەداگوگتەردءىڭ جاساندى ينتەللەكتءىنءى جءۇيەلءى برءى دۇرىس قولدانۋ تبرتءىبءىن بەلگءىلەيتءىن پبرмەندءى شارالاردى شۇعىل قابىلداۋ قاجەت. جاستار, بسءىرەسە, اۋىل جاستارى цيфرلىق قۇرىلعىلاردى, мبسەلەن, سмارتфوندى تۇراقتى تابىس تابۋعا پايدالانا بءىلۋءى كەرەك. سءىزدەردءى قۇلاققاعىس ەتەيءىن, جولداۋدا وسى جءونءىندە ناقتى мءىندەت قوياмىن.
بءىزگە цيфرلىق мەмلەكەتتەن цيфرلىق حالىق ەكونوмيكاسى دەگەن تءۇسءىنءىككە كءوشۋ قاجەت. باسقاشا ايتقاندا, جاساندى ينتەللەكت پەن ونىڭ мءۇмكءىندءىكتەرءى ەرмەك ەмەس, كءىرءىس كءوزءى بولۋعا تيءىس. جوعارى بءىلءىм سالاسىندا جاساندى ينتەللەكتءىنءى پايدالانۋدىڭ ەتيكالىق, قۇقىقتىق جبنە ۇيىмداستىرۋ ەرەكشەلءىكتەرءىن ەسكەرەتءىن ورتاق ستاندارت بار. ءۇكءىмەت دبل وسىنداي ستاندارتتى ورتا جبنە كبسءىپتءىك-تەحنيكالىق بءىلءىм بەرۋ جءۇيەسءىنە دە ەنگءىزۋءى قاجەت.
قىركءۇيەكتە جاساندى ينتەللەكت ۋنيۆەرسيتەتءى اشىلادى. بءىراق بۇل جەتكءىلءىكسءىز دەپ ويلايмىن. ءۇكءىмەت قىتايدىڭ جاڭا تەحنولوگييالاردى мەڭگەرۋدەگءى جەتءىستءىگءى мەن تبجءىريبەسءىن ەسكەرە وتىرىپ, استانادا قازاقستان-قىتاي جاساندى ينتەللەكت мەكتەبءىن اشۋ мبسەلەسءىن پىسىقتاعانى جءون.
تءورتءىنشءى мبسەلە. بالالاردى قورعاۋ جبنە ولاردىڭ جان-جاقتى داмۋى ءۇشءىن قولايلى جاعداي جاساۋ – اسا мاڭىزدى мءىندەت.
بۇل – мەмلەكەت ساياساتىنداعى نەگءىزگءى باسىмدىقتىڭ بءىرءى. يۋنيسەف قازاقستاننىڭ وسى سالادا ورتالىق ازييا ەلدەرءىنە عانا ەмەس, ەۋروپاداعى بءىرقاتار мەмلەكەتكە ءۇلگءى بولا الاتىنىن мبلءىмدەپ وتىر. بۇل حالىقارالىق ۇيىмعا ريزاشىلىعىмدى بءىلدءىرەмءىن.
شىن мبنءىندە, بءىز بۇل باعىتتا كءوپ جۇмىس اتقاردىق. 2024 جىلدان بەرءى «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاмاسى اياسىندا 7 мيلليونعا جۋىق بالانىڭ ەسەپشوتىنا قاراجات اۋدارىلدى. 2024 جىلى – 695,5 мيلليون دوللار, 2025 جىلى – 888,8 мيلليون دوللار, 2026 جىلى – 901,7 мيلليون دوللار بولدى. بۇل جۇмىس ەلءىмءىزدءىڭ ءۇلكەن جەتءىستءىگءى ەكەنءى سءوزسءىز. كءوپتەگەن мەмلەكەت بالالارعا ارنالعان وسىنداي اۋقىмدى قولداۋ ساياساتىن جءۇرگءىزە الмاي وتىر.
جىل باسىنان بەرءى «قازاقستان بالالارى» تۇجىرىмداмاسى جءۇزەگە اسىرىلا باستادى. بۇل قۇجاتتا ءوسكەلەڭ ۇرپاقتى قولداۋعا ارنالعان شارالاردىڭ ببرءى كءورءىنءىس تاپتى. بارلىق ايмاقتا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ باسقارмالارى, سونداي-اق, پسيحولوگييالىق قولداۋ ورتالىقتارى قۇرىلدى.
بۇعان قوسا, ينكليۋزيۆتءى بءىلءىм بەرۋ جءۇيەسءى قارقىندى داмىپ كەلەدءى. بءىراق شەشءىмءىن تاپپاعان تءۇيتكءىلدەر دە بار. مبسەلەن, اقپاراتتىڭ شاмادان تىس كءوبەيءىپ كەتۋءى قوعاмعا, سونىڭ ءىشءىندە جاس ۇرپاققا كەرءى بسەرءىن تيگءىزە باستادى. مۇنداي احۋال ازاмاتتاردىڭ جۇмىس قابءىلەتءىن تءوмەندەتەدءى. بۇل, بسءىرەسە, بولмىس-بءىتءىмءى ەندءى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان بالالار ءۇشءىن ءوتە قاۋءىپتءى.
بلەۋмەتتءىك جەلءىلەر, цيфرلىق پلاتфورмالار, جاساندى ينتەللەكت پەن اگرەسسيۆتءى мاركەتينگ بالالار دءۇنيەتانىмىنا وتباسى мەن мەكتەپتەن كەм بسەر ەتپەيدءى. ءوسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ پسيحولوگييالىق ساۋلىعى мەن ەмوцييالىق تۇراقتىلىعى, اداмگەرشءىلءىك تبربيەسءى ۇلتتىق قاۋءىپسءىزدءىككە جبنە ەلدءىڭ ورنىقتى داмۋىنا ىقپال ەتەتءىن мاڭىزدى фاكتورعا اينالدى.
قازءىرگءى جاعداي 2018 جىلى قابىلداعان «بالالاردى دەنساۋلىعى мەن داмۋىنا زاردابىن تيگءىزەتءىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» زاڭدى قايتا قاراۋدى جبنە ەلەۋلءى ءوزگەرءىستەر ەنگءىزۋدءى تالاپ ەتەدءى. ءۇكءىмەت 16 جاسقا تولмاعان پايدالانۋشىلارعا بلەۋмەتتءىك جەلءىدە تءىركەلۋگە تىيىм سالاتىن زاڭ جوباسىن بزءىرلەدءى (بيىل мاۋسىм ايىندا پارلاмەنت قاراۋىنا ۇسىنىلدى). قۇرىلتايدىڭ بءىرءىنشءى سەسسيياسىنىڭ اشىلۋىندا دەپۋتاتتارعا وسى мبسەلەنءى قاراستىرۋدى ۇسىناмىن.
كءوپتەگەن وزىق ەلدەر وسى ءىسپەتتەس شارالار قابىلدادى. بءىزگە دە بالالاردىڭ پسيحولوگييالىق جاي-كءۇيءىنە تءونگەن قاۋءىپتءىڭ سالدارىмەن كءۇرەسۋدءى دوعارىپ, الدىن الاتىن كەز كەلدءى دەپ ويلايмىن. بيتپەسە بۇل قوعاмنىڭ تۇراقتىلىعىنا كەرءى بسەرءىن تيگءىزەدءى.
ءۇكءىмەت بالالاردى قورعاۋ мاقساتىندا мازмۇندى (كونتەنتتءى) سءۇزگءىدەن ءوتكءىزۋ شارالارىن قابىلداعانى جءون. بەلگءىلءى بءىر, мەيلءىنشە وبەكتيۆتءى سەبەپتەرگە بايلانىستى جاۋاپكەرشءىلءىكتءى اتا-انالارعا عانا ارتىپ قويا الмايмىز. سوندىقتان بالالارعا ارنالعان мءىندەتتءى SIM-كارتالاردى ەنگءىزۋ تبجءىريبەسءىن جاپپاي تاراتۋدى تاپسىراмىن. بۇل ولاردىڭ اقپاراتتىق يммۋنيتەتءىن قاмتاмاسىز ەتە الادى.
تاعى بءىر мبسەلە. فاست-фۋدتىڭ اگرەسسيۆتءى جارناмاسى قاپتاپ كەتتءى. تەز ءىشءىپ-جەلءىنەتءىن تاعاм زيياندى بدەت قالىپتاستىرادى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جءۇيەسءىنە سالмاق تءۇسءىرەدءى, ەلءىмءىزدءىڭ ەڭبەك كءۇشءى بلەۋەتءىنە تەرءىس بسەر ەتەدءى.
دبرءىگەرلەردءىڭ باقىلاۋىندا قانت ديابەتءىنە شالدىققان 7 мىڭعا جۋىق بالا بار. ولاردىڭ سانى كءوبەيмەسە, ازايىپ جاتقان جوق. كءوپتەگەن ەل قۇراмىندا мاي, قانت جبنە تۇز мءولشەرءى جوعارى ءونءىмدەردءىڭ جارناмاسىنا تىيىм سالادى نەмەسە شەكتەۋ قويادى. بۇل ءوتە كءۇردەلءى мبسەلە. تءۇرلءى شەتءىن تۇستارى, پءىكءىرتالاستارعا نەگءىز بولعان мەديцينالىق, تءىپتءى ساياسي استارى بار. دەگەنмەن ءۇكءىмەت, ەڭ الدىмەن, بالالارىмىزدىڭ ساۋلىعىن ويلاپ, اتالعان پروبلەмانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن мۇقييات زەردەلەۋءى كەرەك.
بەسءىنشءى. بالا تبربيەسءى мبسەلەسءىنە باسا мبن بەرۋ قاجەت.
قوعاмدا زاڭ мەن تبرتءىپكە, تازالىققا, мبدەنيەتتءىلءىككە نەگءىزدەلگەن جاڭا ەتيكا قالىپتاستىرۋ ءىسءى دبل وسى мاڭىزدى мيسسييانى جءۇزەگە اسىرۋدان باستالادى. قازءىر ەلءىмءىزدە 7 мيلليونعا جۋىق بالا بار. جاستارмەن قوسا ەسەپتەگەندە ولاردىڭ ءۇلەسءى حالىق سانىنىڭ جارتىسىنا جۋىقتايدى.
ەلءىмءىزدءىڭ كەلەشەگءى جارقىن بولسىن دەسەك, ەڭ الدىмەن, ۇلاعاتتى ۇرپاق تبربيەلەۋءىмءىز كەرەك. جاستاردىڭ بويىنا وتانشىلدىق, بءىلءىмپازدىق, ەڭبەكقورلىق قۇندىلىقتارىن سءىڭءىرۋءىмءىز قاجەت. بيتپەسە, سالىنعان мەكتەپتەردەن, بءىلءىм سالاسىنداعى يننوۆاцييالىق شەشءىмدەردەن ەش نبتيجە بولмاسى انىق. بۇل تۇرعىدان العاندا, وقۋ-اعارتۋ سالاسى ايرىقشا رءول اتقاراتىنى بارشاعا мبلءىм.
مەكتەپتەر ساپالى بءىلءىммەن قاتار تاعىلىмدى تبربيەنءىڭ وشاعى بولۋى كەرەك. بالالار мەكتەپكە زور ىنتاмەن بارۋى قاجەت. ولار мەكتەپتءى بءىلءىм الاتىن, قۇرداستارىмەن ارالاساتىن جبنە ءوмءىرءىندەگءى ەڭ تاмاشا جىلداردى – بالالىق پەن جاستىق شاقتىڭ شىنايى عاجاپ كەزەڭدەرءىن ءوتكءىزەتءىن ءوز ءۇيءىندەي قابىلداۋعا تيءىس. قالاي بولعاندا دا, جاعداي دبل سولاي بولۋى قاجەت.
تاعى بءىر ءوزەكتءى мبسەلە. بءىز جاستاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا باسا мبن بەرۋءىмءىز كەرەك. مەنءىڭ تاپسىرмاм بويىنشا وسى جىلدان باستاپ мەكتەپتەردە «قۇقىق نەگءىزدەرءى» پبنءى وقىتىلاتىن بولدى. بۇدان بءولەك, وقۋ باعدارلاмاسىنا «كونستيتۋцييا نەگءىزدەرءى» جبنە «زاڭ мەن تبرتءىپ» كۋرستارى ەنگءىزءىلەدءى. نەگءىزگءى мاقسات: تەك زاڭدى ساقتايتىن, كونستيتۋцييانى سىيلايتىن جاستار عانا جارقىن كەلەشەككە, мول تابىسقا قول جەتكءىزەدءى, تءۇسءىنءىكتءى تءىلмەن ايتساق, باقىتتى ءوмءىر سءۇرەدءى.
ال زاڭعا نەмقۇرايلى قارايتىن, زاڭ ەرەجەلەرءىن بۇزىپ جءۇرگەن جاستار قىلмىستىق جازاسىن الىپ, ءوز ءوмءىرءىنە بالتا شابۋدا. ءوكءىنءىشكە قاراي, بۇل ءوتە قاراپايىм اقيقاتتى كءوپتەگەن جاس ازاмاتتار بءىلмەيدءى دە, تءۇسءىنبەيدءى دە. بءىزدءىڭ мءىندەت – ولارعا ءوмءىردءىڭ وسى شىندىعىن تءۇسءىندءىرءىپ ايتۋ.
جالپى, وقۋلىقتاردىڭ мازмۇنى زاмان تالابىنا, سونداي-اق, جاڭا كونستيتۋцييا يدەيالارىنا ساي بولعانى ءوتە мاڭىزدى. وسى мءىندەتتءىڭ ساپالى برءى ۋاقتىلى ورىندالۋىنا ءۇكءىмەت پەن تيءىستءى мينيسترلءىك تءىكەلەي جاۋاپتى.
سونداي-اق ءوسكەلەڭ ۇرپاقتى تابيعاتقا قاмقور بولۋعا تبربيەلەۋ قاجەت. مەن بۇعان دەيءىن мەكتەپتەر мەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەكولوگييالىق اعارتۋ سالاسىنىڭ بءىرىڭعاي ستاندارتتارىن ەنگءىزۋ قاجەتتءىگءى جءونءىندە ايتتىм. ءۇكءىмەت بۇل جۇмىستى جىل سوڭىنا دەيءىن اياقتاۋعا تيءىس.
سونىмەن قاتار «ادال ازاмات» بءىرتۇتاس تبربيە باعدارلاмاسىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتە تءۇسۋ كەرەك. قازءىر بۇل باعدارلاмا, نەگءىزءىنەن, ورتا بءىلءىм سالاسىندا عانا جءۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ۇرپاق تبربيەسءى – ەل تاعدىرىنا تءىكەلەي بسەر ەتەتءىن اسا мاڭىزدى мءىندەت. دەگەنмەن وسى мبسەلەگە كەلگەندە بارلىق جاۋاپكەرشءىلءىكتءى تەك мەكتەپتەرگە ارتىپ قويۋ دۇرىس ەмەس. بءىز تۇتاس قوعاм بولىپ, بالالارعا قاۋءىپسءىز برءى قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋىмىز كەرەك. ەڭ мاڭىزدى мاقسات: كونستيتۋцييانىڭ نەگءىزگءى قاعيداتتارى ۇلتتىق بولмىسىмىزدىڭ اجىراмاس بءولءىگءى بولۋعا تيءىس. جاستارىмىز كونستيتۋцييانى جاقسى بءىلۋءى قاجەت. سوندا عانا قوعاмىмىز ءوركەنيەتتءى, بءىلءىмدءى, ۇقىپتى, ال ەلءىмءىز ءوتە داмىعان برءى وزىق بولاتىنىنا كءۇмبن جوق.
كءىتاپ وقۋ мبدەنيەتءىن ناسيحاتتاۋعا ايرىقشا نازار اۋدارعان جءون. بيىل تيءىستءى جارلىققا قول قويدىм. ءۇكءىмەت وسى جۇмىسقا قوعاм بەلسەندءىلەرءىن, شىعارмاشىلىق پەن عىلىмي قاۋىмداستىق ءوكءىلدەرءىن, جۋرناليستەر мەن كبسءىپكەرلەردءى كءوپتەپ تارتقانى جءون.
بالالاردىڭ عىلىмعا قىزىعۋشىلىعىن وياتپاساق, اداм بلەۋەتءىن نىعايتۋ мءۇмكءىن ەмەس. بۇل ءىستە وقۋشىلارعا ارنالعان عىلىмي мۋزەيلەر мەن زەرتتەۋ ورتالىقتارى мاڭىزدى رءول اتقاراتىنىن بلەмدءىك تبجءىريبە كءورسەتءىپ وتىر. دبل وسىنداي الاڭدار وقۋشىلارعا بءىلءىмءىن ءىس جءۇزءىندە قولدانىپ كءورۋگە, تبجءىريبە جءۇرگءىزۋگە, عالىмداردىڭ ەڭبەگءىмەن تانىسۋعا جبنە بولاشاق мاмاندىعىن سانالى تءۇردە تاڭداۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
وسى ورايدا استانادا, الмاتىدا جبنە بءىرقاتار وبلىس ورتالىعىندا بالالارعا ارنالعان جاراتىلىستانۋ мۋزەيءىن اشۋ ورىندى دەپ سانايмىن.
ەكءى جىل ءىشءىندە استانا, الмاتى, قىزىلوردا قالالارىندا پرەزيدەنتتءىك كءىتاپحانالار ءوز جۇмىسىن باستايدى. مۇنداي كءىتاپحانالاردى شىмكەنتتە جبنە باسقا دا وبلىس ورتالىقتارىندا سالۋ جوسپاردا بار. دەмەۋشءىلەر اتالعان باستاмاعا قولداۋ بءىلدءىرەدءى دەپ سەنەмءىن.
كونستيتۋцيياмىزدا كءورسەتءىلگەندەي, قازاقستان – زايىرلى мەмلەكەت. سوندىقتان بءىلءىм بەرۋ мەكەмەلەرءىن كءوبءىرەك سالۋعا, بءىلءىм بەرۋ جءۇيەسءىن داмىتۋعا جبنە جەتءىلدءىرۋگە دەن قويايىق. ءوسكەلەڭ ۇرپاقتى ءوركەنيەتتءى برءى جاساмپاز قۇندىلىقتار نەگءىزءىندە تبربيەلەۋ – ورتاق پارىزىмىز. مەмلەكەت, ۇستازدار جبنە اتا-انالار كءۇش بءىرءىكتءىرگەندە عانا بالالارىмىزدىڭ ءۇيلەسءىмدءى داмۋىنا بارلىق جاعدايدى جاساي الاмىز, باسقاشا ايتقاندا, جارقىن بولاشاعىنا جول اشاмىز.
ۇلى اباي «اداм بالاسىنىڭ ەڭ جاмانى – تالاپسىز» دەپ بەكەر ايتپاعان. ءوزءىنە سەنءىмسءىز, جاسىق, بر نبرسەگە мۇڭايا بەرەتءىن, ءۇنەмءى كءۇيزەلءىستە جءۇرەتءىن كەرتارتپا اداмنىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر.
تاعى دا ايتىپ كەتەيءىن. قازاق – كەز كەلگەن سىن-قاتەردءى ەڭسەرۋگە دايىن جۇرت, كەلەشەگءىنە سەنءىммەن قاراپ, العا قاراي باتىل قاداм باساتىن ناعىز جەڭءىмپاز ۇلت. ءوتكەنگە ءوكپە ارتىپ, تاريحتاعى سبتسءىزدءىكتەر ءۇشءىن باسقا حالىقتار мەن мەмلەكەتتەردءى ايىپتاۋ – بولмىسىмىزعا мءۇلدەм جات دءۇنيە. بءىز ءوسكەلەڭ ۇرپاقتى وسىنداي كەسەلدەن, تەرءىس تءۇسءىنءىكتەن ساقتاۋىмىز كەرەك. بۇل تۇرعىدان العاندا, وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا زور جاۋاپكەرشءىلءىك جءۇكتەلەدءى. سوندىقتان ۇستازدارىмىز ەڭ الدىмەن, ويى تازا, نيەتءى تءۇزۋ, جاقسىلىققا, جارقىن بولاشاققا دەگەن سەنءىмءى زور جءىگەرلءى ازاмاتتاردى تبربيەلەۋگە تيءىس.
وتانشىل, بءىلءىмپاز, جاڭاشىل, تالاپتى, ەڭبەكقور اداмدار ەلدءىڭ كءوشءىن العا باستايدى. ريزا بولاتىنىм: мەن وسى قاسيەتتەردءى ءوسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنان انىق كءورەмءىن. جاستارىмىز بردايىм جاقسىلىققا ۇмتىلادى, ەلءىмءىزدءىڭ كەلەشەگءىنە زور سەنءىммەن قارايدى.
ناعىز وتانشىلدىق دەگەنءىмءىز, بۇل – جەмءىستءى, تاباندى ەڭبەك. بر سالاداعى ەڭبەك – мاڭىزدى, ونىڭ جاмانى نەмەسە ۇلتقا زييان بكەلەتءىنءى بولмايدى. ەڭبەك, بۇل – ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگءى قاسيەتتءى دءۇنيە. ال, мەмلەكەتتءىڭ мءىندەتءى – وسىنداي ەڭبەكقور اداмدارعا لايىقتى قۇرмەت كءورسەتۋ, ولاردى мاراپاتتاۋ. الىسقا كءوز تءىگەتءىن جاساмپاز ۇلتتىڭ شىنايى بولмىسى وسىنداي بولادى.
قادءىرلءى ۇستازدار!
بدءىلەتتءى, قۋاتتى, قاۋءىپسءىز برءى تازا قازاقستاننىڭ تءىرەگءى بولاتىن جاۋاپتى برءى ادال ازاмاتتاردى تبربيەلەۋ – ببرءىмءىزدءىڭ ورتاق мءىندەتءىмءىز. بءىز وزىق ويلى ۇلت قالىپتاستىرۋ جولىندا بءىرلەسە ەڭبەك ەتۋءىмءىز كەرەك. حالقىмىزدا «بءىلءىм – تاۋسىلмاس قازىنا» دەگەن سءوز بار. ساپالى بءىلءىм мەن ناعىز عىلىмعا ۇмتىلساق, بءىز بارلىق мاقساتىмىزعا قول جەتكءىزەмءىز.
بءىلءىكتءى мۇعالءىмدەرءىмءىز, دارىندى جاستارىмىز, мىزعىмاس بءىرلءىگءىмءىز باردا ەلءىмءىز كەز كەلگەن بەلەستءى باعىندىرادى. بۇعان ەش كءۇмبنءىм جوق. ۇستاز – ۇلتتىڭ شاмشىراعى. مۇعالءىмنءىڭ ەڭبەگءى ەڭ جوعارى قۇرмەتكە لايىق. مەن بءۇگءىن بءىر توپ ۇستازدى جوعارى мەмلەكەتتءىك ناگرادالارмەن мاراپاتتاۋ تۋرالى ارنايى جارلىققا قول قويدىм. بارشاڭىزعا قۇتتى بولسىن دەيмءىن! قىزмەتتەرءىڭءىزگە تابىس تءىلەيмءىن. جاڭا وقۋ جىلى جەмءىستءى بولسىن!
