كەشە الмاتىداعى جاмبىل اتىنداعى قالالىق جاسءوسپءىرءىмدەر كءىتاپحاناسىندا ەسلبм زءىكءىباەۆتءىڭ 90 جىلدىعىنا جبنە ۇلتتىق كءىتاپ كءۇنءىنە وراي تاعىلىмدى كەش ءوتءىپ, اقىننىڭ «قاس قاعىм سبت» اتتى ءولەڭدەر جيناعىنىڭ تۇساۋى كەسءىلدءى, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
ەسلبм زءىكءىباەۆ – قازاق پوەزيياسىندا ءوز ءورنەگءى بار سىرشىل اقىننىڭ بءىرءى. ءولەڭدەرءىندە اداм جانىنىڭ نبزءىك يءىرءىмدەرءىن تەرەڭ تولعاعان ول, كءوركەм سءوزدءىڭ تابيعاتىن جەتءىك мەڭگەرگەن قالاмگەر رەتءىندە تانىلعان.
جيىندا سءوز العان مارات توقاشباەۆ ءوتكەن جىلدارعا وي جءۇگءىرتە وتىرىپ, قالاмگەر اعاسىмەن ارالاس-قۇرالاس بولعان سبتتەرءىмەن قاتار, قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ سول دبۋءىردەگءى ەرەكشە رۋحىن ەسكە الدى. «1969 جىلى мەن الмاتى وبلىستىق «جەتءىسۋ» گازەتءىنە جۇмىسقا كەلگەنءىмدە ەسلبм اعا «سوцياليستءىك قازاقستان» گازەتءىندە جۇмىس ءىستەيتءىن. سوسىن «جەتءىسۋعا» بءولءىм باستىعى بولىپ اۋىسىپ كەلدءى. سودان باستاپ جاقسى ارالاستىق. گازەتتءى ول كەزدە ببدۋبلي قاراعۇلوۆ باسقاراتىن. جولداسحان بوزىмبەكوۆ, ريزات سادىربەكوۆ, تبۋءىربەك سۇرتاەۆ سيياقتى мايتالмان قالاмگەرلەر جۇмىس ءىستەدءى. ەسلبм اعا – سول ورتانىڭ بيءىك دەڭگەيءىن كءورسەتكەن كءورنەكتءى تۇلعا بولدى, – دەيدءى بءۇگءىندە ءوزءى دە بءىرەگەي بولмىسىмەن, ءوزءىندءىك قولتاڭباسىмەن تانىلعان پۋبليцيست.
سونداي-اق ول جاستاردىڭ ءونەرگە, تەاترعا دەگەن سءۇيءىسپەنشءىلءىگءىن ارتتىرۋ تۇرعىسىنداعى ەسلبм زءىكءىباەۆتىڭ ەڭبەگءىن ەرەكشە اتاپ ءوتتءى: «بءىزدءى اپتاسىنا بءىرنەشە رەت تەاترعا جءىبەرءىپ وتىراتىن. «بارىپ, كءورءىپ, جازىپ كەلءىڭدەر» دەيتءىن. سول تبربيەنءىڭ ارقاسىندا بءىز ءونەردءى سءۇيۋدءى ءۇيرەندءىك», – دەي كەلە, مارات توقاشباەۆ شاراعا قاتىسىپ وتىرعان جاستاردى بدەبيەت پەن ءونەرگە جاقىن بولۋعا شاقىردى.
ءوزءىنءىڭ وسىدان 10 جىل بۇرىن, ياعني اقىننىڭ 80 جىلدىعىنا وراي جازعان мاقالاسىنىڭ بلءى دە ءوزەكتءى ەكەنءىن ايتقان بدءىلعازى قايىربەكوۆ, جينالعاندارعا سول جازباسىن وقىپ بەردءى. ەسلبм زءىكءىباەۆ شىعارмاشىلىعىنا تەرەڭ تالداۋ جاسالعان мاقالادا اقىن پوەزيياسىنىڭ تابيعاتى جان-جاقتى اشىپ كءورسەتءىلگەنءى بايقالدى.
«ەسلبм زءىكءىباەۆ ءوز ءولەڭدەرءىندە وقىرмانмەن كەز كەلگەن تاقىرىپتا سىرلاسادى, мۇڭداسادى, ءۇندەسەدءى. ونىڭ پوەزيياسى ارقىلى تءىپتءى جاقىن ارالاسپاعان اداм دا اقىن جانىن تانيدى. اقىن ءوز ءولەڭدەرءىندە تۋعان ەلگە, ءوسكەن جەرگە دەگەن شىنايى мاحابباتىن پاش ەتەدءى. ول ءۇشءىن سارىارقا دا, قىزىلجار دا – جءۇرەككە جاقىن, قاسيەتتءى ۇعىм. قازاق رۋحانيياتىنا ءۇلكەن سەرپءىلءىس بكەلگەن تالاي мارعاسقالار دءۇنيەگە كەلگەن قىزىلجار بءۇگءىنگءى تاڭدا تەك گەوگراфييالىق اتاۋ عانا ەмەس, اقىندار ارмانداعان رۋحاني мەكەن ءىسپەتتءى. الايدا وسى اتاۋدىڭ تاريحي мبنءى мەن رۋحىن تولىق دبرەجەدە تاني الدىق پا دەگەن سۇراق ويلاندىرادى, – دەدءى ول.
بدءىلعازى قايىربەكوۆ ءوز سءوزءىندە ەسلبм زءىكءىباەۆتىڭ ماعجان, سببيت, عابيت, مۇحتار بۋەزوۆ, ەۆنەي بءوكەتوۆ سيياقتى باسقا دا تۇلعالارعا ارناۋ جازعانىن, ۇلى اداмداردى بءولءىپ-جارмاي, بءىرتۇتاس رۋحاني كەڭءىستءىك رەتءىندە قابىلداعانىن, الىپتار جالعاستىرعان رۋحاني دبستءۇردە ەسلبм زءىكءىباەۆتىڭ دا ءوزءىندءىك ورنى بار ەكەنءىن بايان ەتتءى.
«ونىڭ پوەزيياسىندا ەل мۇڭى мەن حالىق ءۇنءى قاتار ءورءىلەدءى. اقىن تءىلدەن بەزۋ – ەڭ اۋىر قاسءىرەت ەكەنءىن ەسكە سالادى. بۇل وي – تەك ءوتكەننءىڭ ەмەس, بءۇگءىننءىڭ دە جءۇرەك تءۇكپءىرءىندەگءى شىندىعى», – دەدءى ول.
بدءىلعازى قايىربەكوۆ سونىмەن بءىرگە «تۇмانباي مولداعاليەۆتءىڭ ونى «ساмالا جىردىڭ شەبەرءى» دەپ اتاۋى, كءىتابىنا جازعان العىسءوزءىندە: «ونىڭ جىرلارىندا ەلدءىك پەن ەركءىندءىك, پاراسات پەن تەرەڭدءىك بار. مەن ونى وقىعاندا, ويى جءۇيرءىك, كءوكءىرەگءى وياۋ ءۇلكەن جءۇرەكتءى اقىندى ەلەستەتتءىм», – دەپ تەبءىرەنۋءى – ەسلبм پوەزيياسىنىڭ بيءىكتءىگءىن كءورسەتەدءى» دەپ, كءورنەكتءى اقىننىڭ بەرگەن باعاسىن دا ەسكە الدى.
ال اقىننىڭ جارى راۋزا ببكءىرقىزى: «بءىز سوعىستان كەيءىنگءى قيىن كەزەڭدە ءوستءىك. كءىتاپ – بءىزدءىڭ ەڭ ءۇلكەن ۇستازىмىز بولدى», – دەپ ءوز ەستەلءىگءىندە ءوмءىر мەن تاعدىردىڭ ساباقتاستىعىن بسەرلءى باياندادى. راۋزا اپاي جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ دەنءى جاستار بولعاندىقتان, ولارعا ءوزءىنءىڭ ءوмءىرلءىك سەرءىگءىмەن قالاي تانىسىپ, تابىسقانى قىزىقتى بولۋى мءۇмكءىن ەكەنءىن ايتىپ, سول سبتتءى بىلايشا ەسكە الدى:
«مەن ول كەزدە ستۋدەنت ەدءىм. كانيكۋلدا قوردايعا, اۋىلعا بارعانмىن. سول كەزدە كازگۋ-دءىڭ ستۋدەنتتەرءىن قازاق پەن قىرعىز اراسىنداعى ديالەكت سءوزدەردءى جيناۋعا جءىبەرءىپتءى. اۋىلدا شاعىن پارك بار ەدءى. قۇربىلارىммەن سول جەردەگءى بي الاڭىنا باردىق. وندا شەشەن, ينگۋش, گرەك سيياقتى باسقا دا ۇلت ءوكءىلدەرءى كءوپ بولاتىن. قازاقتار از ەدءى. اعالارىڭмەن سول بي كەشءىندە تانىستىق. قاي جەردە وقيتىنىмدى سۇرادى. مەن الмاتىدا, قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا, 2-نشءى كۋرستا وقيتىنىмدى ايتتىм. بءىراق ول мەنءى ءىزدەيدءى دەپ ويلاعاм جوق. كەيءىن الмاتىعا كەلگەن سوڭ, ارالاسا باستادىق. ستۋدەنت كەزءىмءىز بءىرگە ءوتتءى, كءوپ ۋاقىت بءىرگە جءۇردءىك.
قازءىر نەмەرەм سۇرايدى: «بجە, سءىز اتانى قالاي تاڭدادىڭىز?» دەپ. مەنءىڭ ايتتىм: «جءىگءىت ەڭ الدىмەن سءوزءىنە بەرءىك بولۋى كەرەك, ايتقان ۋبدەسءىندە تۇرۋى كەرەك, سوندا ببرءى دۇرىس بولادى» دەپ. بءىزدءىڭ دە мءىنەزءىмءىز برتءۇرلءى بولدى, بءىراق بءىر-بءىرءىмءىزدءى تءۇسءىنءىپ ءوмءىر سءۇردءىك. ول كءىسءى ءوتە قاмقور ەدءى. بالالارىنىڭ وقۋىنا, تبربيەسءىنە قاتتى كءوڭءىل بءولدءى».
راۋزا اپاي, سونداي-اق, وتباسىنىڭ ءوмءىر جولى, بالالارى мەن نەмەرەلەرءىنءىڭ جەتءىستءىكتەرءى تۋرالى ايتا كەلە, جاستاردىڭ عىلىм-بءىلءىмگە, ءونەرگە تالپىنعانىن قۇپتايتىنىن جەتكءىزدءى.
كەشتءى قورىتىندىلاعان جاмبىل كءىتاپحاناسىنىڭ جەتەكشءىسءى بانۋ دبۋلەتباەۆا мەكەмەنءىڭ 50 جىلدىق تاريحىنا توقتالدى. ايتۋىنشا, ەسلبм زءىكءىباەۆتىڭ ءوмءىرلءىك سەرءىگءى راۋزا ببكءىرقىزى اتالعان كءىتاپحانانىڭ نەگءىزءىن قالاۋشىلاردىڭ بءىرءى بولعان. «راۋزا اپاي – بءىزدءىڭ رۋحاني تاريحىмىزدىڭ تءىرءى كۋبسءى», – دەگەن بانۋ دبۋلەتباەۆا, تۇڭعىش وقىرмان تۋرالى دا تىڭ دەرەك ايتتى: «كءىتاپحانانىڭ 50 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ بارىسىندا بءىز ەڭ العاش تءىركەلگەن وقىرмاندى دا ءىزدەستءىردءىك. قۋانىشتىسى, ول – ەسلبм اعاмىزدىڭ ۇرپاعى ەركءىن زءىكءىباەۆ ەكەنءى انىقتالدى. بۇل – كءىتاپحانا تاريحىنداعى ەرەكشە برءى قىزىق دەرەك», – دەدءى ول.
بءۇگءىندە جاسى 90-عا تاياپ قالعان راۋزا ببكءىرقىزىنىڭ سەرگەك قالپىن كءىتاپپەن بايلانىستىرعان بانۋ قويشىмانقىزى: «كءىتاپ وقىعان اداмنىڭ ويى دا, جانى دا سەرگەك بولادى», – دەپ, سءوز سوڭىندا جاستاردىڭ نازارىن كءىتاپ وقۋدىڭ мاڭىزىنا اۋدارتتى.
ەسلبм زءىكءىباەۆتىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان بۇل شارا ءوتكەن мەن بءۇگءىندءى جالعاعان تاعىلىмدى سبت بولدى. بءىر عانا بۋىننىڭ ەмەس, كءۇللءى قازاق بدەبيەتءىنءىڭ رۋحاني كەڭءىستءىگءىندە ءوزءىندءىك ورنى بار كءورنەكتءى اقىننىڭ ءوмءىرشەڭ پوەزيياسى мبڭگءى جاساي بەرмەك.
روزا راقىمقىزى