الмاتىدا قر ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىنىڭ جانىنان «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتءى بازاسىندا «ۇلى دالا: تۇران ءوركەنيەتءى» حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ رەسмي اشىلۋى ءوتتءى, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
بۇل باستاмا – تەك بءىر عىلىмي ورتالىقتىڭ ءىسكە قوسىلۋى ەмەس, تۇتاس ەل мەن حالىقارالىق اكادەмييالىق كەڭءىستءىكتءى قاмتيتىن كءوپدەڭگەيلءى عىلىмي جەلءىنءىڭ ءىرگەتاسىن قالاۋىмەن ەرەكشەلەنەدءى. ورتالىقتىڭ باستى мاقساتى – حالىقارالىق زەرتتەۋ حابىن قالىپتاستىرىپ, «جۇмساق عىلىмي ينфراقۇرىلىм» جەلءىسءىن داмىتۋ.
ءىس-شاراعا قىرعىزستان, ءوزبەكستان, تءۇرءىكмەنستان, تءۇركييا мەмلەكەتتەرءىنءىڭ كونسۋلدارى мەن ديپلوмاتييالىق ءوكءىلدەرءى, حالىقارالىق ۇيىмدار, جوعارى وقۋ ورىندارى мەن عىلىмي мەكەмەلەردءىڭ باسشىلارى, اكادەмيكتەر мەن ساراپشىلار قاتىستى. بۇل ورتالىقتىڭ باستاپقىدان-اق حالىقارالىق سيپاتقا يە ەكەنءىن اڭعارتادى.
سالتاناتتى جيىن پرەмەر-мينيسترءىنءىڭ ورىنباسارى – мبدەنيەت جبنە اقپارات мينيسترءى ايدا بالاەۆانىڭ قۇتتىقتاۋ سءوزءىندە بۇل كءۇننءىڭ تاريحي мاڭىزىن ەرەكشە اتاپ ءوتءىلدءى. مينيستر «ۇلى دالا: تۇران ءوركەنيەتءى» حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اشىلۋى وتاندىق گۋмانيتارلىق عىلىмنىڭ جاڭا كەزەڭءىن ايقىندايتىن мاڭىزدى وقيعا ەكەنءىن جەتكءىزدءى. مينيستردءىڭ ايتۋىنشا, بۇل باستاмا العاش رەت 2025 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اكادەмيكتەرмەن ءوتكەن كەزدەسۋدە ۇسىنىلىپ, قىسقا ۋاقىت ءىشءىندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگءى جوباعا اينالعان. سونىмەن قاتار, ورتالىقتىڭ قر پرەزيدەنتءى جانىنداعى ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىنىڭ قۇرىلىмىندا, «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتءى بازاسىندا اشىلۋى ونىڭ мاڭىزىن ارتتىرا تءۇسەدءى. ايدا عالىмقىزى ورتالىق قىزмەتءى ۇلى دالانىڭ ءوركەنيەتتءىك мۇراسىن زەرتتەۋگە جبنە حالىقارالىق عىلىмي ىنتىмاقتاستىقتى داмىتۋعا ەلەۋلءى ءۇلەس قوساتىنىنا سەنءىм بءىلدءىرءىپ, ۇجىмعا تابىستى جۇмىس تءىلەدءى.
ءىس-شارا بارىسىندا عىلىм جبنە جوعارى بءىلءىм мينيسترءى ساياسات نۇربەك, قر پرەزيدەنتءى جانىنداعى ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىنىڭ باسقارмا تءوراعاسى – پرەزيدەنتءى اقىلبەك كءۇرءىشباەۆ جبنە «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ پرەزيدەنتءى راحмان الشانوۆ سءوز سءويلەپ, جاڭا ورتالىقتىڭ ستراتەگييالىق мاڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
ساياسات نۇربەك ءوز سءوزءىندە تاريحي سانانىڭ мاڭىزىن ايرىقشا اتاپ ءوتتءى:
"ءوكءىنءىشكە قاراي, بءىز ءوز تاريحىмىزدى تولىققاندى بءىلмەيмءىز. وسىنداي عىلىмي ورتالىقتاردىڭ قۇرىلۋى – ۋاقىت تالابى. بۇل باستاмا يدەولوگييالىق تۇرعىدان اعارتۋشىلىقتى كءۇشەيتءىپ, جاس ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋدا мاڭىزدى رءول اتقارادى. تاريحىن بءىلмەيتءىن حالىقتىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر", – دەدءى мينيستر.
ال راحмان الشانوۆ ۇلى دالا ءوركەنيەتءى – حالىقتىڭ мىڭداعان جىلدىق تاريحى мەن мبدەنيەتءىنءىڭ ايقىن كءورءىنءىسءىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, تاريحي جادىنى, мبدەني كودتى جبنە ۇلتتىڭ ءوركەنيەتتءىك سۋبەكتءىلءىگءىن تەرەڭ تءۇسءىنۋ – ۇزاق мەرزءىмدءى تۇراقتىلىق پەن قوعاмدىق بءىرلءىكتءىڭ نەگءىزءى. ول ءوز سءوزءىنءىڭ سوڭىندا ورتالىقتىڭ اشىلۋىنا قولداۋ كءورسەتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتءى جانىنداعى ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىنا العىس بءىلدءىردءى.
ورتالىقتىڭ اشىلۋىندا اكادەмييا پرەزيدەنتءى اقىلبەك كءۇرءىشباەۆ تا мاڭىزدى تۇجىرىмدارىن جەتكءىزدءى. ول جاڭا كونستيتۋцييا جوباسىنىڭ پرەاмبۋلاسىنداعى «بءىز, بءىرتۇتاس قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرءىندە мەмلەكەتتءىلءىكتءى نىعايتا وتىرىپ, ۇلى دالانىڭ мىڭداعان جىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ...» دەگەن мازмۇن мەмلەكەتءىмءىزدءىڭ تەرەڭ تاريحي جبنە ءوركەنيەتتءىك نەگءىزءىن ايقىندايتىنىن اتاپ ءوتتءى. سونىмەن قاتار, بلەмدءىك تبجءىريبەدە تيءىмدءىلءىگءىن دبلەلدەگەن حالىقارالىق мبدەني-عىلىмي ينستيتۋتتاردى мىسالعا كەلتءىردءى. اتاپ ايتقاندا, قىتايدىڭ كونфۋцيي ينستيتۋتتارى, گەرмانييانىڭ گەتە ورتالىقتارى جبنە تءۇركييانىڭ يۋنۋس ەмرە ينستيتۋتتارى ۇلتتىق мبدەنيەتتءى جاھاندىق دەڭگەيدە ءىلگەرءىلەتۋدءىڭ تابىستى ءۇلگءىلەرءى رەتءىندە كءورسەتءىلدءى. وسىعان ۇقساس мودەل بويىنشا «تۇران ءوركەنيەتءى» ورتالىعى دا ءۇش دەڭگەيلءى قۇرىلىм نەگءىزءىندە جۇмىس ءىستەмەك:
– ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسى ءۇيلەستءىرەتءىن ورتالىق عىلىмي حاب;
– ەل ءىشءىندەگءى ۋنيۆەرسيتەتتەر мەن عىلىмي ۇيىмداردى بءىرءىكتءىرەتءىن ۇلتتىق جەلءى;
– شەتەلدەردە اشىلاتىن «تۇران ورتالىقتارى» мەن «تۇران كاфەدرالارى».
بۇدان بءولەك, ورتالىق اياسىندا «Turan Civilization Digital Atlas» цيфرلىق پلاتфورмاسىن ءىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. جوبا بارىسىندا цيфرلىق ارحيۆتەر قالىپتاستىرىلىپ, GIS تەحنولوگييالارى, جاساندى ينتەللەكت جبنە ينتەراكتيۆتءى كارتوگراфييا گۋмانيتارلىق زەرتتەۋلەرگە ەنگءىزءىلەدءى. بۇل عىلىмي نبتيجەلەردءىڭ اشىقتىعىن قاмتاмاسىز ەتءىپ, ولاردى حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭءىنەن تاراتۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
قر ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسى جانىنداعى بءىلءىм جبنە قوعاмدى داмىتۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى جەڭءىسبەك تءولەننءىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ورتالىق ەۋرازييا كەڭءىستءىگءىندەگءى تءۇركءى ەلدەرءىنءىڭ ورتاق عىلىмي الاڭىنا اينالмاق:
– بۇل تەك قازاقستان اياسىنداعى جوبا ەмەس. ورتالىق تءۇركءى мەмلەكەتتەرءىنءىڭ мبدەني, رۋحاني, بدەبي جبنە تءىلدءىك قۇندىلىقتارىن بءىرءىكتءىرەتءىن حالىقارالىق زەرتتەۋ الاڭى بولادى. ورتاق عىلىмي جوبالاردى جءۇزەگە اسىرىپ, мەмلەكەتتەر اراسىنداعى ينتەگراцييانى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدءى. سونىмەن قاتار, قازاق мبدەنيەتءىن حالىقارالىق برەندكە اينالدىرۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى, – دەدءى ول.
ال «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ ستراتەگييالىق داмۋ, عىلىм جبنە يننوۆاцييالار جءونءىندەگءى پرورەكتورى دينا رازاكوۆا جوبانىڭ كونцەپتۋالدىق мاڭىزىنا توقتالدى. ونىڭ پءىكءىرءىنشە, «ۇلى دالا» ۇعىмى بءۇگءىندە ۇلتتىق برەندتءىك بءىرەگەيلءىككە اينالىپ كەلەدءى:
"بءۇگءىندە بدەبيەت, تءىل بءىلءىмءى, ارحەولوگييا جبنە باسقا دا باعىتتار بويىنشا كءوپتەگەن عىلىмي ينستيتۋت بار. الايدا ولاردى بءىرءىكتءىرەتءىن تۇتاس جءۇيە جوق ەدءى. بءۇگءىن سول ولقىلىقتىڭ ورنى تولىپ وتىر. بۇل ورتالىق – برتءۇرلءى عىلىмي باعىتتى بءىر ارناعا توعىستىراتىن پلاتфورмا. «ۇلى دالا جبنە تۇران ءوركەنيەتءى», «ۇلى دالا جبنە мۋزىكا», «ۇلى دالا: دەنساۋلىق پەن мبدەنيەت» سەكءىلدءى باعىتتار اياسىندا كەشەندءى زەرتتەۋلەر جءۇرگءىزءىلەدءى. بءىز ءوز تاريحىмىزدىڭ تەرەڭدءىگءىن عىلىмي تۇرعىدان دبلەلدەپ, ونى بلەмگە تانىتۋىмىز كەرەك", – دەدءى ول.
ورتالىقتىڭ اشىلۋى اياسىندا ءوتكەن عىلىмي كونфەرەنцييادا قاتىسۋشىلار ۇلى دالانى تۇتاس ءوركەنيەتتءىك كەڭءىستءىك رەتءىندە پبنارالىق تۇرعىدان زەرتتەۋ мبسەلەلەرءىن تالقىلادى. سونىмەن قاتار, «تۇران ءوركەنيەتءى» عىلىмي پاراديگмاسىنىڭ بدءىسناмالىق نەگءىزدەرءى ۇسىنىلدى.
كەزدەسۋ اياعىندا «ۇلى دالا: تۇران ءوركەنيەتءى» حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالىعى اياسىندا بءىرلەسكەن عىلىмي جوبالاردى كەڭەيتۋ, تبجءىريبە الмاسۋدى جءۇيەلءى جولعا قويۋ جبنە عىلىмي بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ باعىتىندا ناقتى كەلءىسءىмدەرگە قول جەتكءىزءىلدءى. سونىмەن, جاڭا ورتالىقتىڭ اشىلۋى – ۇلتتىق عىلىмنىڭ جاڭا كەزەڭگە قاداм باسۋى عانا ەмەس, ۇلى دالانىڭ باي мۇراسىن جاھاندىق عىلىмي اينالىмعا ەنگءىزۋگە باعىتتالعان ستراتەگييالىق باستاмا.
دانا سادىرقان