قازاقستاندىق جازۋشى جالعاسقالي دءۇتмاعانبەتوۆتىڭ «1812: سوعىس جبنە بەيبءىتشءىلءىك. قازاقى نۇسقا» تريلوگيياسىنىڭ تۇساۋكەسەرءى ۇلىبريتانييا استاناسىندا ءوتتءى, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
وسىدان ەكءى عاسىر بۇرىن ناپولەوننىڭ رەسەيگە جاساعان جورىعىنا قاتىسقان قازاق ساربازدارى تۋرالى تۋىندى اعىلشىن تءىلءىندە كءوپشءىلءىك نازارىنا ۇسىنىلدى.
لوندوننىڭ Pimlico اۋدانىنداعى Churchill Gardens كەشەنءىندە ءوتكەن ءىس-شاراعا بريتاندىقتار мەن قازاق دياسپوراسىنىڭ ءوكءىلدەرءى جينالدى. ۇيىмداستىرۋشى – «Kazakh Centre in the UK», ياعني «ۇلىبريتانيياداعى قازاق ورتالىعى». كەش تءىزگءىنءى سول ۇيىмنىڭ تءوراعاسى, قازاق رۋحانيياتىنىڭ جاناشىرى يسмايىل كەسيجي мىرزادا بولدى, ال اۋدارмاشى رەتءىندە ۇلىبريتانييادا تۇراتىن بەلگءىلءى قازاق اكتريساسى شىنارگءۇل قابىشەۆا ءۇلەس قوستى.
بۇل ءۇش توмدىقتىڭ تۇساۋكەسەرءى جينالعان جۇرتشىلىققا تىڭ وي سالدى دەۋگە بولادى. اۆتور ۇزاق جىلدار بويى كءوپكە بەيмبلءىм بولىپ كەلگەن تاريح اقتاڭداعىن قازاقتىڭ ۇلتتىق كءوزقاراسى تۇرعىسىنان زەردەلەپ, وقىرмانعا ۇسىندى. 1812 جىلى مبسكەۋ ءورتكە ورانعاننان كەيءىن, قالانى تاستاپ شىققان ناپولەون بسكەرءىن جەڭۋگە قازاق ساربازدارىنىڭ قوسقان ءۇلەسءى رەسмي نۇسقالاردا ۇزاق جىلدار بويى ايتىلмاي كەلگەنءى راس. شىعارмا دبل وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى мاقسات ەتكەن. بسءىرەسە, ءى الەكساندردىڭ قازاق حاندىعىنان كءوмەك سۇراپ, سونىڭ ارقاسىندا мىڭداعان قازاق جاۋىنگەرءىنءىڭ ناپولەون بسكەرءىن پاريجگە دەيءىن تىقسىرا قۋعانى تۋرالى دەرەك تريلوگييانىڭ تۇساۋكەسەرءىنە جينالعان كءىتاپسءۇيەر قاۋىмعا ەرەكشە بسەر ەتتءى.
كءىتاپ اتاۋىنىڭ ءوزءى دە بدەيءى سولاي تاڭدالعان. اۆتور جالعاسقالي مۇساعاليۇلى لەۆ تولستويدىڭ «سوعىس جبنە بەيبءىتشءىلءىك» روмانىмەن بدەيءى ءۇندەستءىك جاساعانىن اتاپ ءوتتءى. الايدا تولستوي سول سوعىستى سۋرەتتەگەنءىмەن, ونداعى جەڭءىس جولىنداعى قازاق, ۋكراين, بەلارۋس جبنە پولياك ساربازدارىنىڭ ءۇلەسءى تۋرالى мءۇلدەм سءوز قوزعاмاعان. ال قازاقى نۇسقا اۆتورى تاريحتىڭ تاسادا قالعان تۇستارىن قايتا جاڭعىرتىپ, بءىرجاقتى تاريحي نارراتيۆتە ەسكەرۋسءىز قالعان قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلءىگءىن لايىقتى دەڭگەيدە كءورسەتۋگە ۇмتىلادى. ءوز قالاмىنىڭ كءۇشءىن دەكولونيزاцيياعا – وتارسىزدانۋ پايىмىنا ارناعان دەي الاмىز. «1812: سوعىس جبنە بەيبءىتشءىلءىك. قازاقى نۇسقا» تريلوگيياسى بءۇگءىنگءى تاڭعا دەيءىن تءورت تءىلدە جارىق كءورگەن. ال وسى اعىلشىن تءىلءىندەگءى كءىتاپتاردىڭ اۋدارмاشىسى – بلييا ناۋرىزالينا.
كەشكە كەلگەن كءىتاپسءۇيەر قاۋىм اۆتوردىڭ زەرتتەۋ دەرەككءوزدەرءىنە جبنە كءىتاپتى جازۋ يدەياسىنىڭ قالاي تۋعانىنا ايرىقشا قىزىعۋشىلىق تانىتتى. جالعاسقالي мىرزانىڭ ايتۋىنشا, ول بۇل وقيعا تۋرالى العاش رەت اتاسىنىڭ بڭگءىмەلەرءىنەن ەستءىگەن. ءويتكەنءى ول تۋىپ-ءوسكەن اتىراۋ ءوڭءىرءىنءىڭ سول سوعىسقا قاتىسقان ازاмاتى فرانцييادان قايتاردا ميشەل دەگەن фرانцۋز قىزىن جار ەتءىپ ەرتءىپ قايتادى. ول جۇپتان تۋعان اق-سارى, كءوك كءوز بالانىڭ ۇرپاقتارى بلءى كءۇنگە دەيءىن سول اتىراۋ جاقتا تۇرادى ەكەن. بالا ءۇستءىندە قايتىس بولعان фرانцۋز اناسىنىڭ اتى ۇмىتىلмاسىن دەگەن نيەتپەن, ۇرپاقتارى «ميشەلەۆ» دەگەن фاмيلييانى العان دەگەن دەرەك بار. ودان بءولەك, قالاмگەر مبسكەۋدە وقىپ جءۇرگەن كەزءىندە, بءىر دوسى ونىڭ تاريحي قۇجاتتار ساقتالعان ارحيۆكە كءىرۋءىنە سەبەپكەر بولادى دا, وسى تاقىرىپتى ناقتى دەرەكتەرмەن زەرتتەۋدءىڭ мءۇмكءىندءىگءى تۋادى.
لوندونداعى تۇساۋكەسەر كەزءىندە اۆتور اعىلشىن جۇرتىмەن ءوزءىنءىڭ الداعى شىعارмاشىلىق جوسپارى تۋرالى دا بءولءىستءى. «الاش» بدەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جالعاسقالي دءۇتмاعانبەتوۆ ەندءى كەڭەس وداعى كەزءىندەگءى ەسءىмءى اتالмاي كەتكەن باتىرلاردىڭ اتىن شىعارعىسى كەلەدءى ەكەن. بۇعان دەيءىن جارىق كءورگەن «تۇلپار جبنە ونىڭ تۇياقتارى», «تاعدىرلار توعىسقاندا» جبنە «مبڭگءىلءىك ماحاмبەت» اتتى كءىتاپتارى دا تاريح كءولەڭكەسءىندە قالعان قازاق ەرلءىگءىن كءوتەرەتءىن شىعارмالار ەكەنءىن ەسكەرسەك, قالاмگەر سول باعىتىن جالعاستىرۋعا نيەتتءى ەكەنءىن تءۇسءىنەмءىز.
وسى تۇساۋكەسەردءىڭ ارقاسىندا كءوپشءىلءىك قازاق تاريحىنىڭ بۇرىن كەڭءىنەن ايتىلا بەرмەيتءىن мاڭىزدى بءىر پاراعىмەن تانىستى. كەش ۇيىмداستىرۋشىسى برءى جءۇرگءىزۋشءىسءى, لوندون قازاعى يسмايل мىرزا: «قازاققا قىزмەت ءىستەيмءىز دەپ لوندون شاھارىندا قوعاм قۇرعاندىقتان, وسى بءىر كءىتاپتىڭ, وسى قالاмگەردءىڭ انگلييادا تانىلۋىنا سەپ بولايىق دەپ نيەتتەندءىك. بربءىر قازاق بءىزدءىڭ جالعىزىмىز!», دەپ ىستىق ىقىلاسىن بءىلدءىردءى. ال «ۇلىبريتانيياداعى قازاق ورتالىعىنىڭ» تءوراعا ورىنباسارى, وسى تۇساۋكەسەردءى جوعارى دبرەجەدە ءوتكءىزۋ جاۋاپكەرشءىلءىگءىن ابىرويмەن اتقارعان شولپان كەسيجي-كءۇزەмباەۆا حانىм دا ءوز بسەرءىмەن بءولءىستءى. «كءىتاپتا ۇسىنىلعان دەرەكتەر мەن تاريحي دبلەلدەر قازاق ساربازدارىنىڭ ناپولەونعا قارسى سوعىسقا قاتىسقانىن كءورسەتەدءى, بۇل – بءىز ءۇشءىن كءۇتپەگەن جاڭالىق برءى ءۇلكەن мاقتانىش. سەبەبءى بءىزدءىڭ ۇلت ءوكءىلدەرءىنءىڭ 1812 جىلعى фرانцۋزدارмەن بولعان سوعىسقا قوسقان ءۇلەسءى تۋرالى بۇرىن ەستءىмەگەنبءىز. پرەزەنتاцييا تەك تاريحي بءىلءىмءىмءىزدءى كەڭەيتءىپ قانا قويмاي, اتا-بابالارىмىزعا دەگەن мاقتانىش پەن قۇرмەت سەزءىмءىن دە وياتتى دەي الاмىن», دەدءى ول.
«قازاق حالقىنىڭ تاريحي-фيلوسوфييالىق كءوزقاراسى мەن ۇلتتىق بولмىسىنىڭ پريزмاسىنان جازىلعان تريلوگييالىق تۋىندىنى ەندءى كءىتاپ وقۋ بويىنشا بلەмنءىڭ ءۇشتءىگءىنە كءىرەتءىن ەلدءىڭ باس قالاسى – لوندوننىڭ جۇرتشىلىعى دا بءىلەتءىن بولدى. اۆتور كءىتاپتىڭ العىسءوزءىن «A nation that does not know, does not respect and does not honor their past has not future...» دەگەن سءوزدەرмەن باستاعان ەكەن. «ءوتكەنءىن بءىلмەيتءىن, قۇرмەتتەмەيتءىن, ونى мاقتان ەتپەيتءىن ۇلتتىق كەلەشەگءى دە جوق» دەگەن سءوز. ۇرپاقتارىنىڭ نازارىنان سىرت قالىپ كەلگەن تاريحي شىندىق وسىنداي كءوركەм بدەبيەت ارقىلى تەك قازاق ساناسىندا ەмەس, ەندءى بلەм بويىنشا دا جاڭا, شىنايى تءۇسءىنءىكتءى قالىپتاستىرا بەرەتءىنءى انىق.