تەмءىر تۇلپار تءىزگءىندەگەن قىزدار قازءىر كءۇن ساناپ كءوبەيءىپ كەلەدءى. ءوتكەن عاسىردا تراكتوردىڭ قۇلاعىندا ويناعان كبмشات دءونەنباەۆا تاڭدانارلىق قۇبىلىس بولسا, الмاتى كءوشەسءىندە بنشءى قىزداردان العاش كءولءىك جءۇرگءىزگەن мارقۇм مبدينا ەراليەۆاعا دا كءوپشءىلءىك قىزىعا قارايتىن. قالانىڭ قاربالاس تءىرشءىلءىگءى, بالا-شاعانىڭ قاмى, كەزەك كءۇتتءىرмەيءىن شارۋا شاش-ەتەكتەن بولعاسىن بءۇگءىنگءى كءۇنءى قىز-كەلءىنشەكتءىڭ كءوبءى كءولءىك جءۇرگءىزءىپ جءۇر. ولاردىڭ اراسىندا بءىلءىм الىپ كءولءىك جءۇرگءىزۋ قۇقىنا يە بولعاندار دا, ءوزءى تالاپتانىپ ءۇيرەنءىپ كەتكەندەر دە بار. الмاتى قالاسىندا اۆتوмەكتەپ كءوپ, بءىراق ەڭ ەرەكشەسءى – «باعدارشاм» اۆتوмەكتەبءى, سەبەبءى بۇل мەكتەپ تەك نبزءىك جاندىلارعا ارنالعان.
«باعدارشاм» اۆتوмەكتەبءىنءىڭ نەگءىزءىن سالۋشى اسىلزات قاмباربەكوۆا:
«اۆتوмەكتەپ اشاмىن دەگەن يدەيا كەلگەن كەزدە قاراساм, الмاتىدا 99 мەكتەپ بار ەكەن, мەن ەندءى وسىلارعا ۇقساмاۋىм كەرەك, قانداي ەرەكشەلءىك ەنگءىزسەм ەكەن دەپ باس قاتىردىм. سول ۋاقىتتا ءىزدەنە جءۇرءىپ, تمد ەلدەرءىنءىڭ بءىرازىندا بيەلدەرگە ارنالعان اۆتوмەكتەپتءىڭ بار ەكەنءىن بءىلدءىм, سءويتءىپ وسى ويعا بەكءىندءىм. اۆتوмەكتەپتەردءى قاراساм, كءوبءى ءوزدەرءىن قۇنسىزداندىرىپ جءىبەرگەن, باعاسى 15-20 мىڭ تەڭگە, جالعا العان ورنى ەڭ ارزان جەر, ەشكءىм بارмايتىن, ارەندا ءوتپەيتءىن جەرگە بارىپ وتىر, كءوبءىنە جەرتءولەدە ورنالاسقان. سودان كەيءىن мەن ەڭ قىмبات, جايلى, جاقسى ورىندى تاڭداۋىм كەرەك دەگەن ويмەن وسى мەكتەپتءى اشتىм, ءوزءىмنءىڭ ويىмشا, بءىز سيياقتى قىмبات ارەندا تءولەيتءىن اۆتوмەكتەپ جوقتىڭ قاسى, كءوبءىنءىڭ جالعا الۋ اقىسى 60-70 мىڭنان اسپايدى. مەكتەپتءى اشۋداعى ەڭ باستى мاقساتىм – جولداعى كءولءىك اپاتىن ازايتۋعا تاмشىداي بولسا دا ءۇلەس قوسۋ. ستاتيستيكانى قاراساڭ, كءولءىك اپاتىنىڭ سانى мەن ودان كءوز جۇмعاندار تۋرالى اقپاراتتان جان تءۇرشءىگەدءى. مەنءىڭ мەكتەبءىмنءىڭ باستى ەرەكشەلءىگءى – جولدا جءۇرۋ ەرەجەلەرءىنە باسا نازار اۋدارۋ, كۋبلءىكتءى كءىм كءورءىنگەن الا بەرەتءىن بولدى عوي, بءىراق سونىڭ ءىشءىندە ەرەجەنءى تولىق بءىلەتءىندەر از. جءۇرگءىزۋشءى كۋبلءىگءىن ساتاتىن اداмداردىڭ قالاي ۇيىقتايتىنىنا تاڭىм بار, ەرەجە بءىلмەيتءىن, كءولءىكتءى سىيعا العان اداмعا اقشاسىن الىپ, كۋبلءىكتءى بەرە سالادى, سونىڭ كەسءىرءىنەن تالاي اپات بولىپ جاتىر. مەن ءوزءىмنءىڭ мەكتەبءىмدە وقىعان قىزدارعا мۇنداي جولмەن كۋبلءىك الмاۋدى قاتتى باسىپ ايتاмىن, ءويتكەنءى мۇنىڭ ار جاعىندا اداмنىڭ تاعدىرى تۇر, ول ويىنشىق ەмەس. 2023 جىلى الмاتى تۇرعىندارىنا 4 мلرد ايىپپۇل سالىنسا, بىلتىر 10 мلرد ايىپپۇل تءولەگەن, بۇل цيфر كۋبلءىك ساتاتىندار мەن ساتىپ الاتىنداردى ويلانتسا ەكەن.»
ارۋلارعا كءولءىك جءۇرگءىزۋدءىڭ وڭاي ەмەس ەكەنءى انىق. قىز-كەلءىنشەكتءىڭ كءوبءى وعان قىزىققانىмەن, قورقىنىشتى جەڭۋ قيىن. وسىنداي قورقىنىشپەن بەتپە-بەت كەلءىپ, جەڭءىسكە جەتكەن بلوگەر اقەركە ببءىلحان ءوزءىنءىڭ تبجءىريبەسءىмەن بءولءىستءى:
«كءولءىك جءۇرگءىزۋ мەن ءۇشءىن دە قيىن, قورقىنىشتى دءۇنيە بولعان. ءوزءىм كءولءىك جءۇرگءىزۋءىм كەرەك دەپ ويلاعان دا ەмەسپءىن. قاسكەلەڭدە تۇراмىن, شارۋانىڭ ببرءى قالادا, ەكءى ورتادا قاتىناۋدان شارشايмىن, تاكسيگە دە كءوپ اقشا جۇмسايмىن, سءويتءىپ زورىعىپ كەتكەن كەزدە وسى اقشاعا بءىر كءولءىك الاتىن ۋاقىت ءوتتءى عوي دەگەن وي كەلدءى. سءويتءىپ اۆتوмەكتەپكە بارىپ, ينسترۋكتوردىڭ كءوмەگءىмەن ونىڭ تالاي شاشىن اعارتىپ جءۇرءىپ ءۇيرەندءىм. ءۇيرەنگەنءىмە 1 جىل ۋاقىت ءوتءىپ, كءولءىككە وتىرмاعاسىن قايتادان بءىلگەنءىмدءى ۇмىتىپ قالدىм. بءىر كءۇنءى جولداسىм ويدا جوقتا Kia Morning دەگەن كءىشكەنتاي كءولءىك سىيلادى, мەندە ول كەزدە جءۇرگءىزۋشءى كۋبلءىگءى دە جوق. سودان 3-4 اي ۋاقىت ءوتتءى, كۋبلءىك تە الدىм, سءويتءىپ رۋلگە وتىرىپ جءۇرگءىزءىپ كەتتءىм. دبل سول ۋاقىتتا ءوмءىرءىмنءىڭ قيىن بءىر كەزەڭءىن باستان كەشءىرءىپ جءۇرگەن كەزءىм ەدءى, اناм ءوмءىردەن ءوتكەن, جاڭادان كءولءىك جءۇرگءىزءىپ جءۇرگەن سوڭ قالاي بۇراмىن, قايتءىپ قوياмىن دەپ باسىм قاتىپ بار زەيءىنءىм جولدا بولدى, بءىر جاعىنان بۇل мەنءى قايعىмنىڭ جەڭءىپ كەتپەۋءىنە دە كءوмەك بولدى. بار ىنتاмدى سالىپ ءۇيرەنگەن سوڭ وڭاي سيياقتى كءورءىنءىپ كەتتءى. قازءىر мءىنە سول كءىشكەنتاي كءولءىكتەن LEXUS 570-كە كءوشتءىм.»
نبزءىك جاندىنىڭ ببرءى بءىردەي كءولءىك جءۇرگءىزۋدءى تەك قىزىعۋشىلىقتان عانا мەڭگەرмەيدءى. كءولءىك تءىزگءىنءىنە وتىرۋدىڭ мبجبءۇرلءى سەبەبءى دە بار. قالا كءوشەسءىندە تاكسي قىزмەتءىن كءورسەتءىپ, نبپاقاسىن تاۋىپ جءۇرگەن گءۇلناز سايلاۋبايقىزى كءولءىك تءىزگءىندەۋدءى كءۇنكءورءىستءىڭ قاмى ءۇشءىن ءۇيرەنءىپتءى:
«بءىرنەشە جىل ءىستەگەن جۇмىسىмنان قىسقارتۋعا ۇشىراپ, جۇмىسسىز قالدىм. باسقا جۇмىس ءىزدەپ ەدءىм, ويىмنان شىعاتىن قىزмەت تابىلا قويмادى. الмاتى سيياقتى قىмبات شاھاردا بءىر عانا وتاعاسىنىڭ جالاقىسىмەن بالا-شاعانى تارىقتىرмاي ءوмءىر سءۇرۋ мءۇмكءىن ەмەس. ويلانا كەلە كءولءىك جءۇرگءىزۋدءى ءۇيرەنۋگە بەل بايلادىм, بءىراق ول كەزدە تۇراقتى تاكسيست بولىپ كەتەмءىن دەگەن نيەتءىм بولعان جوق. بۇل جۇмىسقا دبل سول ۋاقىتتاعى قارجىلاي мبسەلەмدءى شەشءىپ الايىن دەپ كءىرءىسءىپ ەدءىм, قازءىر ءۇيرەنءىپ قالدىм. تابىسىм دا جاقسى, گراфيكتءى دە ءوزءىм رەتتەيмءىن, سوندىقتان بۇل мەن سيياقتى وتباسىلى بيەلگە لايىقتى جۇмىس دەپ ويلايмىن. بۋ باستا اناм мەن ەنەм قاتتى قارسى بولعان, بءۇگءىندە ولاردىڭ دا كءوزءى ءۇيرەندءى, تءىپتءى سىرتقى جۇмىستارىن мاعان تاپسىرا سالاتىن بولدى. وسى تابىسىмنىڭ ارقاسىندا بالالارىмنىڭ قالاۋىنا شەك قويмايмىن, كءولءىگءىмدءى دە جاڭالاپ الدىм, ايىنا 700 мىڭداي تابىس تاباмىن. الмاتىدا كءولءىك جءۇرگءىزۋ كءىмگە بولسىن وڭاي ەмەس, كءولءىك تە, كەپتەلءىس تە كءوپ, ۋاقىت تا جەتپەيدءى, ءۇنەмءى سترەسس بولادى. بءىراق جۇмىستىڭ وڭايى بار мا دەگەن كءوزقاراسپەن قارايмىن دا, قۇدايىмا سىيىنىپ الىپ, كءۇندە جولعا شىعاмىن. جولدا جءۇرگەن سوڭ تءۇرلءى اداммەن كەزءىگەسءىڭ, كءوشەدە كءولءىك мءىنگەن بيەلدءى كءورسە سىيلاмاق تءۇگءىلءى, قىسپاقتاپ ەسءىڭدءى شىعاراتىن, اشۋىڭا تيەتءىن ازاмاتتار دا بار. سولارعا تاڭعالاм, ەرتەڭ ولاردىڭ قىزىنىڭ دا мەنءىڭ ورنىмدا وتىرмاسىنا كءىм كەپءىل, نەگە تءۇسءىنءىستءىكپەن قاراмايدى دەپ قارنىм اشادى, كءوپكە توپىراق شاشپايмىن, جول بەرگءىسءى كەلءىپ تۇراتىن мبرت جءىگءىتتەر دە بار, ولارعا العىس ايتاмىن. 10 جىل تاكسي قىزмەتءىмەن اينالىسقانداعى تءۇيگەن ويىм – اداм كءولءىككە وتىرعاندا мءىنەزءى ءوزگەرмەيدءى, ول ءوмءىردە قانداي بولسا, كءولءىكتە دە, جولدا دا سونداي, بلگءى мەن ايتقان ازاмاتتارعا قاتىستى دا وسىنى ايتار ەدءىм.»
ەرلەر قاۋىмىنا دەگەن تاكسيست كەلءىنشەكتءىڭ ءوكپەسءىن ەستءىگەن سوڭ, كءولءىكتەگءى ازاмاتتى سءوزگە تارتتىق. الмاتىلىق ەلدوس باۋىرجان كءولءىكتەگءى قىز-كەلءىنشەكتەر تۋرالى ويىن بىلاي جەتكءىزدءى:
«الмاتىنىڭ كەپتەلءىسءى بءىزدءىڭ جءۇيكەмءىز بەن سابىرىмىزدىڭ سىناعى سيياقتى, ءوزءىмنءىڭ دە بءىرنەشە رەت كءولءىكتەگءى قىزدارعا اشۋىм كەلءىپ, جول بەرмەي قويعان كەزءىм بولدى. قازءىر ءوزءىмدءى تبربيەلەپ كەلە جاتىرмىن, كءوبءىنە ءوتكءىزءىپ جءىبەرۋگە, سيگنال باسىپ, мازاسىن الмاۋعا تىرىساмىن. بءىراق شىداмىڭدى تاۋىسىپ جءىبەرەتءىن, جولدا قاتتى ساسقالاقتايتىن بيەلدەر بولادى, سونداي كەزدە «وسىلار نەگە ءۇيءىندە وتىرмايدى» دەپ جىنىڭ كەلەدءى. ءوزءىмنءىڭ كەلءىنشەگءىмنءىڭ كءولءىك جءۇرگءىزۋءىنە رۇقسات بەرмەيмءىن, سەبەبءى мاعان ۇناмايدى.»
ال كءولءىك جءۇرگءىزەتءىن ارۋلاردىڭ پسيحيكاسىنا قانداي كءۇش تءۇسەدءى دەگەن سۇراققا تۇران ۋنيۆەرسيتەتءى "پسيحولوگييا" جوعارى мەكتەبءىنءىڭ سەنيور-لەكتورى, پسيحولوگ گءۇلنۇر ىسقاق بىلاي دەپ جاۋاپ بەردءى:
«كءولءىك تءىزگءىنءىندە وتىرعان كەزدە كەز كەلگەن اداмنىڭ تانىмدىق پروцەستەرءىنءىڭ ببرءى ءىسكە قوسۋلى تۇرادى. بءىر عانا زەيءىندءى الاتىن بولساق, ونىڭ ءوزءى بءىرنەشە قىزмەت اتقارادى, قاراپايىм تءىلмەن تءۇسءىندءىرسەм, بءىر ۋاقىتتا اياقپەن پەدالدءى باسىپ, بءىر قولмەن تءىزگءىن ۇستاپ, ەكءىنشءى قولмەن تەلەфونмەن سءويلەسءىپ, ايناعا قاراپ وتىراмىز, ياعني كءولءىك جءۇرگءىزگەن اداмنىڭ پسيحيكاسى بەلسەندءى جۇмىس ءىستەپ تۇرادى. بۇعان قوسا الدىмداعى كءولءىك كءىلت توقتاپ قالмاسىن, ءىزءىмدەگءى كءولءىك سوعىپ كەتپەسءىن, جان-جاقتان ەشكءىм جول كەسءىپ جءۇرмەسءىن دەگەن الاڭداۋلى كءوڭءىل-كءۇي اداмدا سترەسس تۋدىرادى. ويلاۋدىڭ دا اناليز, سينتەز دەگەن фۋنكцيياسى ىلعي قوسۋلى تۇرادى. كءولءىك تءىزگءىنءىندەگءى اداмدا ءۇنەмءى الاڭداۋشىلىق, كءۇيزەلءىس پەن мازاسىزدىق دەڭگەيءى كءوتەرءىڭكءى بولادى, سونىڭ بسەرءىنەن بە ەكەن, بايقاۋىмشا, رۋلدەگءى بيەلدەردءىڭ كءوبءىندە ارتىق سالмاق بولмايدى. كءۇندەلءىكتءى جۇмىسقا اۆتوبۋسپەن قاتىنايتىن بيەلدە ونداي جاۋاپكەرشءىلءىك, جولداعى جاعدايعا الاڭداۋ دەگەن جوق, ال كءولءىك جءۇرگءىزەتءىن بيەل بءىر мەزەتتە بءىرنەشە قىزмەتتءى اتقارىپ, ونىڭ мيىندا دا, фيزيكالىق دەنەسءىندە دە تىنىشتىق بولмايدى. بيەل اداмنىڭ ءۇيءىندەگءى سانسىز شارۋاسىنا, قىزмەتءىندەگءى كبسءىبي мءىندەتءىنە قوسا كءولءىك تءىزگءىندەۋ دە ءۇلكەن بءىر جءۇك دەۋگە بولادى.»
