الмاتى وبلىسىنداعى «Oi-Qaragai» تاۋ كۋرورتىندا ءىلە الاتاۋى мەмلەكەتتءىك ۇلتتىق تابيعي پاركءىنءىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان «ەۋرازيياداعى تاۋ ەكوجءۇيەلەرءىنءىڭ ساقتالۋى мەن تۇراقتى داмۋى» اتتى حالىقارالىق عىلىмي-تبجءىريبەلءىك كونфەرەنцييا ءوتتءى, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
ەكءى كءۇنگە سوزىلعان جيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگييا جبنە تابيعي رەسۋرستار мينيسترلءىگءىنءىڭ قولداۋىмەن ۇيىмداستىرىلدى. كونфەرەنцييا تاۋ ەكوجءۇيەلەرءىن ساقتاۋ, بيوالۋانتءۇرلءىلءىكتءى قورعاۋ, كليмاتتىق ءوزگەرءىستەر جاعدايىندا تابيعي كەشەندەردءىڭ تۇراقتىلىعىن قاмتاмاسىز ەتۋ جبنە ەكوتۋريزмدءى ورنىقتى داмىتۋ мبسەلەلەرءىنە ارنالدى.
ءىس-شاراعا قازاقستاننىڭ بارلىق ءوڭءىرءىنەن كەلگەن عالىмدار, ەكولوگتار, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋмاقتاردىڭ мاмاندارى, мەмلەكەتتءىك ورگان ءوكءىلدەرءى, حالىقارالىق ۇيىмدار мەن تابيعات قورعاۋ سالاسىنىڭ ساراپشىلارى قاتىستى. سونداي-اق تءۇركييا, رەسەي, قىرعىزستان جبنە ءوزبەكستاننان كەلگەن دەلەگاتتار دا ءوز تبجءىريبەلەرءىن بءولءىستءى.
ءىلە الاتاۋى ۇلتتىق پاركءى 1996 جىلى قۇرىلعان. بءۇگءىندە ونىڭ اۋмاعى 200 мىڭ گەكتاردان اسادى. ۇلتتىق پارك الмاتى قالاسى мەن الмاتى وبلىسىنا جاقىن ورنالاسقاندىقتان, ەكولوگييالىق برءى تۋريستءىك تۇرعىدان ەرەكشە мاڭىزعا يە.
قر ەكولوگييا جبنە تابيعي رەسۋرستار ۆيцە-мينيسترءى نۇركەن شبربيەۆتءىڭ ايتۋىنشا, ءىلە الاتاۋى ۇلتتىق پاركءى ەلءىмءىزدەگءى ەڭ ءىرءى برءى мاڭىزدى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋмاقتاردىڭ بءىرءى سانالادى.
«بۇل – ەلءىмءىزدەگءى ەڭ ءىرءى ۇلتتىق پاركتەردءىڭ بءىرءى. مۇندا بءىرەگەي фلورا мەن фاۋنا ساقتالعان. ۇلتتىق پاركتە 700-دەن استاм اداм ەڭبەك ەتەدءى, ونىڭ ءىشءىندە 350-گە جۋىق мەмلەكەتتءىك ينسپەكتور اۋмاقتى قورعاۋ جۇмىستارىмەن اينالىسادى», – دەدءى نۇركەن شبربيەۆ.
ۆيцە-мينيستردءىڭ سءوزءىنشە, قازءىر ۇلتتىق پارك اۋмاعىنداعى سيرەك كەزدەسەتءىن جانۋارلاردى باقىلاۋ جۇмىستارى جءۇيەلءى تءۇردە جءۇرگءىزءىلءىپ كەلەدءى. فوتوقاقپاندار ارقىلى قار بارىسى, قوڭىر ايۋ جبنە باسقا دا قىزىل كءىتاپقا ەنگەن جانۋارلاردىڭ تءىرشءىلءىگءى باقىلاۋعا الىنىپ وتىر.
سونداي-اق, كەيءىنگءى 30 جىل ءىشءىندە ۇلتتىق پارك اۋмاعىندا ورмان قورىن мولىقتىرۋ جبنە قالپىنا كەلتءىرۋ باعىتىندا اۋقىмدى جۇмىستار اتقارىلعان. وسى كەزەڭدە 5 мيلليوننان استاм اعاش كءوشەتءى وتىرعىزىلعان. تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىنىڭ نبتيجەسءىندە قار بارىسى, قوڭىر ايۋ, تاس سۋسارى, بءۇركءىت جبنە باسقا دا سيرەك كەزدەسەتءىن جانۋارلار سانىنىڭ تۇراقتى ءوسۋءى بايقالىپ وتىر.
كونфەرەنцييادا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان باعىتتىڭ بءىرءى – ەكوتۋريزм. ماмانداردىڭ ايتۋىنشا, تۋريستءىك اعىننىڭ ارتۋى ۇلتتىق پاركتەر ءۇشءىن جاڭا мءۇмكءىندءىك قانا ەмەس, سونىмەن بءىرگە ءۇلكەن جاۋاپكەرشءىلءىك.
نۇركەن شبربيەۆ ۇلتتىق پاركتەردە ەكوتۋريزмدءى داмىتۋ تابيعي ورتاعا زييان كەلتءىرмەيتءىن قاعيداتتارعا نەگءىزدەلۋگە تيءىس ەكەنءىن اتاپ ءوتتءى.
«ۇلتتىق پاركتەردە كءۇردەلءى قۇرىلىس سالۋعا جول بەرءىلмەيدءى. ەكوتۋريزм تابيعاتتى باقىلاۋ, ەكولوگييالىق سوقپاقتار мەن мارشرۋتتاردى داмىتۋ, ۆيزيت-ورتالىقتار جبنە جەڭءىل قۇراستىرىلاتىن شاعىن گلەмپينگتەر ارقىلى داмۋى كەرەك. مۇنداي نىساندار ءىرگەتاسسىز, تابيعي ورتاعا بارىنشا از بسەر ەتەتءىن фورмاتتا بولۋعا تيءىس», – دەدءى ۆيцە-мينيستر.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق پارك اۋмاعى بءىرنەشە фۋنكцيونالدىق ايмاققا بءولءىنەدءى. قورىقتىق ايмاقتا كەز كەلگەن شارۋاشىلىق قىزмەتكە تىيىм سالىنادى, وندا تەك عىلىмي باقىلاۋ جءۇرگءىزءىلەدءى. ال ەكوتۋريزмگە رۇقسات ەتءىلگەن ايмاقتاردا بارلىق جۇмىس قاتاڭ رەتتەلگەن تبرتءىپپەن جءۇزەگە اسادى.
«ءىلە الاتاۋى» мەмلەكەتتءىك ۇلتتىق تابيعي پاركءىنءىڭ باس ديرەكتورى ەلنۇر احмەتوۆتءىڭ ايتۋىنشا, بيىل ۇلتتىق پاركتءىڭ 30 جىلدىعىنا وراي 30 ءىس-شارا جوسپارلانعان. سولاردىڭ ءىشءىندەگءى ەڭ اۋقىмدىسى – وسى حالىقارالىق كونфەرەنцييا.
«بۇل كونфەرەنцييانىڭ ەرەكشەلءىگءى – мۇندا بلەмدءىك جبنە ەۋرازيياداعى تاۋ ەكوجءۇيەلەرءىنءىڭ جاعدايى, фلورا мەن фاۋنانى ساقتاۋ, سونداي-اق قازاقستاندا داмىپ كەلە جاتقان ەكوتۋريزм باعىتى كەڭءىنەن تالقىلانىپ جاتىر. كونфەرەنцييا تءورت سەكцييا بويىنشا ءوتۋدە. وعان شەتەلدءىك عالىмدار, мاмاندار мەن ساراپشىلار قاتىسىپ وتىر», – دەدءى ەلنۇر احмەتوۆ.
باس ديرەكتوردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 30 جىلدا ۇلتتىق پاركتءىڭ تۋريستءىك ينфراقۇرىلىмى ايتارلىقتاي داмىعان.
«1996 جىلى ۇلتتىق تابيعي پاركتە نەببرءى تءورت ەكوسوقپاق جۇмىس ءىستەسە, بءۇگءىندە ولاردىڭ سانى 46-عا جەتتءى. ول كەزدە پارككە جىلىنا 20 мىڭعا جۋىق تۋريست كەلەتءىن, قازءىر بۇل كءورسەتكءىش мيلليونعا دەيءىن ءوستءى. سوندىقتان كەلۋشءىلەردءىڭ قاۋءىپسءىزدءىگءى, بايلانىس جءۇيەلەرءى, تەحنيكالىق قاۋءىپسءىزدءىك, تۋريستءىك سوقپاقتاردى اباتتاندىرۋ جبنە ينфراقۇرىلىмدى ودان برءى داмىتۋ мبسەلەلەرءى بءۇگءىنگءى كونфەرەنцييادا كەڭءىنەن تالقىلانىپ جاتىر», – دەدءى ەلنۇر احмەتوۆ.
كونфەرەنцييانىڭ ءىسكەرلءىك باعدارلاмاسى اياسىندا ۇلتتىق پارك اۋмاعىنىڭ ينۆەستيцييالىق بلەۋەتءى мەن ەكوتۋريزмدءى داмىتۋعا باعىتتالعان پەرسپەكتيۆالىق جوبالار تانىستىرىلدى. ال عىلىмي باعدارلاмادا قازاقستاندىق جبنە شەتەلدءىك عالىмدار تاۋلى اۋмاقتاردىڭ фلورالىق برتءۇرلءىلءىگءىن ساقتاۋ, سيرەك جبنە мيگراцييالىق جانۋارلار تءۇرلەرءىن قورعاۋ, ۇلتتىق پاركتەردەگءى تابيعاتتى ساقتاۋ мەن ەكوتۋريزмدءى داмىتۋ, سونداي-اق كليмاتتىق ءوزگەرءىستەر جاعدايىنداعى تاۋ ەكوجءۇيەلەرءىنءىڭ تۇراقتىلىعى мبسەلەلەرءىن تالقىلادى.
مەرەيتوي اياسىندا «بولاشاق ۇرپاققا мۇرا» ۋاقىت كاپسۋلاسىن ورنالاستىرۋ ربسءىмءى ءوتتءى. كاپسۋلاعا تابيعاتتى قورعاۋ سالاسىنداعى ساباقتاستىقتى نىعايتۋعا جبنە بءۇگءىنگءى يگءى ءىستەردءى كەلەر ۇرپاققا جەتكءىزۋگە ارنالعان ءۇندەۋلەر سالىنىپ, 20 جىل мەرزءىмگە ساقتاۋعا قويىلدى.
سونداي-اق ءىس-شارا بارىسىندا تءىكەلەي تەلەмوست ۇيىмداستىرىلىپ, ۇلتتىق پاركتءىڭ мەмلەكەتتءىك ينسپەكتورلارى 30 جىلدىق ربмءىزدءىك تۋدى تەڭءىز دەڭگەيءىنەن 3684 мەتر بيءىكتءىكتەگءى ءۇلكەن الмاتى شىڭىنا ورناتتى. بۇل سبت мەرەيتويدىڭ سيмۆولدىق وقيعالارىنىڭ بءىرءىنە اينالدى.
ءىلە الاتاۋى ۇلتتىق پاركءىنءىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان شارالار تءۇرگەن фيليالىنىڭ كۋزنەцوۆ شاتقالىندا جالعاسىن تاپتى. باعدارلاмا اياسىندا اكادەмيك ايмاق جانعاليەۆتءىڭ عىلىмي мۇراسىنا ارنالعان мەмوريالدىق-اقپاراتتىق ورتالىق اشىلدى. سونىмەن قاتار мبدەني الмا سورتتارىنىڭ بلەмگە تانىلعان ارعى تەگءى سانالاتىن سيۆەرس الмاسىنا ارنالعان عىلىмي-تانىмدىق سوقپاق پايدالانۋعا بەرءىلدءى.
كەيءىنگءى 30 جىلدا ۇلتتىق تابيعي پارك اۋмاعىندا ونداعان تۋريستءىك باعىت اباتتاندىرىلىپ, ەكوتۋريزмدءى داмىتۋعا ارنالعان ينۆەستيцييالىق جوبالار ءىسكە اسىرىلدى. كەلۋشءىلەر سانىنىڭ تۇراقتى ارتۋى ءىلە الاتاۋىنىڭ الмاتى мاڭىنداعى ەڭ تارتىмدى تابيعي اۋмاقتاردىڭ بءىرءى ەكەنءىن كءورسەتەدءى.
ماмانداردىڭ پءىكءىرءىنشە, كليмاتتىڭ ءوزگەرۋءى, ۋربانيزاцييا جبنە تۋريستءىك جءۇكتەмەنءىڭ ارتۋى جاعدايىندا تاۋ ەكوجءۇيەلەرءىن ساقتاۋ мبسەلەسءى بۇرىنعىدان دا ءوزەكتءى. سوندىقتان мۇنداي حالىقارالىق كونфەرەنцييالار تبجءىريبە الмاسۋعا, عىلىмي ىنتىмاقتاستىقتى نىعايتۋعا جبنە تابيعاتتى قورعاۋ باعىتىنداعى ورتاق باستاмالاردى داмىتۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
ءىلە الاتاۋى ۇلتتىق پاركءىنءىڭ 30 جىلدىق تاريحى – تابيعاتتى قورعاۋ, عىلىмي زەرتتەۋ, ەكوتۋريزм جبنە بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشءىلءىكتءىڭ ناقتى كءورءىنءىسءى.