حايرۋللا جانبەكوۆ

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيەتءى               جەر تۋرالى عىلىмدارىنىڭ دوكتورى, پروфەسسور.

«جاقسىلىق قىلساڭ حالقىڭا, بءىر قايىرىмىن الارسىڭ», – دەپ بابالارىмىز ايتقانداي حالقىмىز ەجەلدەن ەلءى ءۇشءىن ايانباي تەر تءوككەن دارا پەرزەنتتەرءىن شاмا-شارقى جەتكەنشە تءوبەسءىنە كءوتەرءىپ, قۇرмەتتەگەن. تۋعان ەلدءىڭ جءۇگءىن ارقالاپ, قيىندىققا мويىмاي, وتان دەگەن ۇلى ەسءىмدءى ارداق تۇتقان اسىل پەرزەنتتەرءىنءىڭ يگءى ءىستەرءى ارادان سان-мىڭداعان جىلدار كءۇركءىرەگەن اعىن سۋداي بولىپ ءوتكەنءىмەن ەل جادىنان ەشقاشان شىققان ەмەس. قايتا بار عۇмىرىن ەلءىنءىڭ ەرتەڭءىмەن ۇشتاستىرعان ازاмاتتار بءۇگءىندە мبڭگءى تاسقا قاشالعان جازۋداي حالقىنىڭ جءۇرەگءىنەن ورىن تەپكەن. سوناۋ ىقىلىм زاмاننىڭ ءوزءىندە-اق «جاقسىنىڭ اتى ءولмەيدءى, عالىмنىڭ حاتى ءولмەيدءى», – دەپ ناقتى باعاسىن بەرگەن جيرەنشە شەشەننءىڭ سءوزءىندەي ەلءى ءۇشءىن ەڭبەك ەتكەن جاننىڭ ۇلى ەسءىмءى ەل جادىنان мبڭگءى ءوشپەك ەмەس. بۇل قاي عاسىردا دا, قاي ەلدە دە سولاي بولارى انىق. ءويتكەنءى بءۇگءىندە كءوركەм بدەبيەتتەن ءوسكەلەڭ ۇرپاققا ناسيحات ەتءىپ جءۇرگەن تۇلعالارىмىز وسى سءوزءىмءىزدءىڭ دبلەلءى. حالقىنىڭ ەرتەڭءى ءۇشءىن بءۇكءىل سانالى عۇмىرىن ەلدءىڭ داмۋى мەن ءوركەندەۋءىنە ارناپ, ارتىنا بءىلءىكتءى دە بءىلءىмدءى ۇرپاق قالدىراتىن ازاмاتتار قاشاندا ەلدءىڭ мاقتانىشى. التاي мەن اتىراۋدىڭ اراسىنا سوزىلعان ۇلان عايىر اتىراپتى мەكەن ەتكەن حالقىмىز قاي زاмاندا بولмاسىن وسىنداي ازاмاتتاردان كەندە بولмاعان.

عىلىмدا ءوزءىندءىك قولتاڭباسىن قالدىرۋدان بءولەك, ارتىندا سول دارا جولدىڭ جولاعىن كەڭەيتەر بءىلءىكتءى شبكءىرت تبربيەلەپ, мەكتەپ قالىپتاستىرۋ كەز-كەلگەنءىмءىزدءىڭ قولىмىزدان كەلە بەرмەيتءىن نبرسە. ولاي بولۋ ءۇشءىن اداмعا ءۇلكەن جءۇرەك قاجەت. مءىنە, وسىنداي ءۇلكەن جءۇرەكتءى ازاмاتتاردىڭ بءىرءى, تەك قازاق ەلءىنە عانا ەмەس ەڭبەگءى الىس-جاقىن شەتەلدەرگە كەڭءىنەن تانىلعان عالىм ازاмاتتارىмىزدىڭ بءىرءى – ببدۋبلءى باەشوۆ. بءۇگءىندە 80-نءىڭ سەڭگءىرءىنە شىعىپ, ابىز اقساقال اتانسا دا, بلءى كءۇنگە عىلىмنان قول ءۇزبەي حيмييا عىلىмىن تىڭ زەرتتەۋلەرмەن تولىقتىرىپ جءۇرگەن بءىلءىكتءى عالىм. جاڭالىققا جانى قۇмار, قانداي ءىستە دە ءۇزدءىك نبتيجەмەن كءورءىنۋدءى ءوزءىنە سەرت ەتكەن اكادەмيك ءوتكەن عاسىردىڭ 70-80-شءى جىلدارىنىڭ ءوزءىندە-اق كسرو-نىڭ ءونەرتاپقىشى دەگەن قۇرмەتتءى اتاقتى يەلەنگەن. ول ۋاقىتتاردا بۇل اتاقتى الۋ كەز-كەلگەننءىڭ мاڭدايىنا بۇيىرا بەرмەيتءىنءى انىق. دەسە دە, ءوزءىنە دەيءىنگءى حيмييا سالاسىنداعى اتاعىنان ات ءۇركيتءىن بءىلءىكتءى عالىмداردى мويىنداتۋ تەرەڭ بءىلءىмدءى, ۇزاق ءىزدەنءىستءى قاجەت ەتەتءىنءى ايتپاسا دا تءۇسءىنءىكتءى.  بءۇگءىندە قازاق عىلىмىندا ءوزءىندءىك ورنى بار, حيмييا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى, پروфەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىنىڭ اكادەмيگءى, قر مەмلەكەتتءىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «قۇرмەت» وردەنءىنءىڭ يەگەرءى دەگەن اتاقتى يەلەنگەن عالىм ببدۋبلءى باەشوۆقا ۇزاق ءىزدەنءىسپەن كەلگەنءىن بايقاۋىмىزعا بولادى.  جاسىنان عىلىм-بءىلءىмگە دەگەن قۇشتارلىعى اعاмىزدىڭ حالىق جادىندا قالاتىن ءۇلكەن ازاмات بولىپ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتءى.

1946 جىلى قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقورعان ستانцيياسىندا دءۇنيەگە كەلگەن ببدۋبلءى اعاмىزدىڭ دءۇنيە ەسءىگءىن اشقان كەزءى دە عاجايىپ تىلسىмعا تولى. جءۇيرءىك بولار جىلقىنىڭ بءىتءىмءى بءولەك بولادى دەپ حالقىмىز ايتقانداي, دءۇنيە ەسءىگءىن اشارداعى تاڭعاجايىپ سبتتەر ببدۋبلءى باەشوۆتىڭ بولاشاقتا تەگءىن اداм بولмايتىنىنان حابار بەرءىپ تۇرعانداي. اعاмىز بۇل تۋراسىندا ءوز ەڭبەگءىندە мەنءى بكە-شەشەм «ولجا بالا» دەيتءىن دەپ تولعانعان. ونداعىسى ونىڭ دءۇنيە ەسءىگءىن اشاردان بۇرىن ءۇيگە تاقالىپ جينالعان جۋساننىڭ بىرت-بىرت جانعان دىبىسىنان ويانعان اناسى قاتتى قورقىپ بكەسءىن داۋىستاپ شاقىرىپتى. قاتتى ايقايدان ويانعان ءۇي-ءىشءى لەزدە بلءى كءۇش الىپ ءۇلگەرмەگەن ءورتتءىڭ الدىن العان ەكەن. بءىراق بءىر قىزىعى سودان كەيءىن اناسىنىڭ قۇرساعىندا جاتقان سببيدءىڭ قيмىل-قوزعالىسى мءۇلدەм بولмاي قالىپتى. مۇنى اۋىل мولدالارى ءىشءىڭدەگءى سببي ءولءىپ قالعان, ول ەندءى شريدءى, ءوزءىڭدءى دە و دءۇنيەگە بءىرگە الا كەتەدءى دەپ, ونسىز دا ايى-كءۇنءى جەتسە دە, ەشقانداي بەلگءى بوмاي ۋايىмعا سالعان سببيءى تۋرالى جاسالعان بولجىмى جىعىلعانعا جۇدىرىق بولعانداي كءۇيگە سالىپتى. دەسە دە, تاعدىرعا شارا بار мا دەپ, ءوزءىنءىڭ شاراسىزدىعىن سابىرعا جەڭدءىرگەن اناسى كءۇندەلءىكتءى كءۇيبەڭ تءىرلءىكپەن جءۇرگەندە اۋىلعا كەلگەن ازداپ تبۋءىپشءىلدءىگءى بار اپاسى بۇل جايدان حاباردار بولىپ, سءىڭلءىسءىنءىڭ تاмىرىن ۇستاپ, بالانىڭ تءىرءى , بءىراق شوشىنىپ قالعانىن ايتىپتى. مءىنە, سول بالا اناسىنىڭ قۇرساعىندا بءىر جارىм جىلعا جۋىق ۋاقىت جاتىپ دءۇنيە ەسءىگءىن اشقان ەكەن. بۋەلدە كءۇدەر ءۇزءىپ, قاتتى قاмىققان اتا-اناسى سودان كەيءىن ببدۋبلءى اعاмىزدى ولجا بالا دەپ اتايدى ەكەن. مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاмاي تۇرىپ, بءۇلدءىرشءىن كەزدەن-اق تابيعاتتىڭ تىلسىм мءىنەزدەرءىنە, اتاپ ايتقاندا: نايزاعاي نەگە وينايدى, جەل تۇرىپ, قار-جاڭبىر نەگە جاۋادى دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىنا باس قاتىرعانىنان-اق كەيءىن تەگءىن اداм بولмايتىنىن بءىلدءىرءىپ تۇرعانداي.

ببدۋبلءى اعاмىز تەك وقۋ-بءىلءىмگە عانا ەмەس, سونىмەن قاتار мۋزىكاعا دا ءوتە قابءىلەتتءى جان. ءوزءىنءىڭ ايتۋى بويىنشا بالا كەزءىندە اۋىلعا كەلگەن بءىر كءىسءى دوмبىراмەن تءۇرلءى كءۇيدءى تارتقاندا ەرەكشە بسەرگە بءولەنەدءى ەكەن. ودان بءولەك ءۇلكەن اعاسى پايزلاح تا мۋزىكاعا بۋەس ەكەن. بالالارىنىڭ كءوڭءىلءىن قيмاعان بكەسءى ءوز قولىмەن ولارعا دوмبىرا جاساپ بەرگەن ەكەن. ءۇلكەن اعاسىنىڭ мەكتەپتە جءۇرءىپ ءۇيرەنگەن كءۇلەرءىن كءوپ ءوتپەي بارلىعى دا ءۇيرەنءىپ الىپتى. كەيءىننەن мەكتەپتە мۋزىكا ءۇيءىرмەسءىنە دە قاتىسىپ بۋەلدە وركەستردءىڭ «الت» دەگەن قوسالقى اسپابىندا, ودان كەيءىن نەگءىزگءى اسپاپتارىنىڭ بءىرءى بولىپ سانالاتىن «ترۋبادادا» ويناعان. مءىنە, بۇل دا ببدۋبلءى باەشوۆتىڭ زەرەكتءىگءى мەن العىرلىعىن تانىتىپ وتىر. مەكتەپ قابىرعاسىندا جءۇرءىپ, كءوپتەگەن ءونەردءى بءىلءىммەن قاتار мەڭگەرءىپ شىققان ونى كەيءىننەن ستۋدەنت بولار شاعىندا ەل мۋزىكانت بولادى دەپ ويلاعان ەكەن. بءىراق ونىڭ بالا كءۇننەن ەرەكشە قىزىققان  мاмاندىعى ەلەكتروتەحنيكا, راديوتەحنيكا ەكەن. اعاмىز ءوز ەستەلءىگءىندە: «...حيмييا мاмاندىعىنا تءۇسۋءىмە بءىرنەشە سەبەپتەر بولدى. ول ۋاقىتتاعى كەڭەس وداعىنى ورتالىق كوммۋنيستءىك پارتييانىڭ بءىرءىنشءى حاتشىسى ن.س.حرۋشەۆ حيмييا ءوندءىرءىسءىنە ءۇلكەن نازار اۋدارا باستاعان. ەلءىмءىزدەگءى حالقىмىزدىڭ حال-اقۋالىن جاقسارتۋ ءۇشءىن وسى ءوندءىرءىستءى ەرەكشە داмىتۋ كەرەك دەگەن بءىر جاقتى شەشءىм мەмلەكەتءىмءىزدە ورىن العان بولاتىن. ول كەزدەگءى ارмانىмىز كوммۋنيزмگە جەتۋ ەدءى عوي. 1964 جىلى ەلءىмءىزدءىڭ باسشىسى ن.س.حرۋشەۆ – «كوммۋنيزм دەگەنءىмءىز – سوۆەت ءۇكءىмەتءى, بءۇكءىل ەلدءى ەلەكتروфيكاцييالاۋ جبنە حيмييالاندىرۋ» دەگەن بولاتىن. وسىلاردىڭ ببرءىن ساراپتاپ, حيмييا ءوندءىرءىسءى سالاسىنىڭ мاмانى بولساм دا, جاмان بولмاسپىن دەپ شەشتءىм», – دەپ سول جىلداردى بىلاي ەسكە الادى. مءىنە, بلءى جوعارى мەكتەپتءىڭ تابالدىرىعىن اتتاмاعان تالاپكەردءىڭ ەرتەڭگءى بولاشاقتىڭ قالاي بولاتىنىن باعاмداي بءىلۋءىنءىڭ ءوزءى «مبڭگءى لاۋلاپ جانۋ ءۇشءىن عالاмدا, ءۇلكەن ارмان كەرەك ەكەن اداмعا, –  دەگەن م.شاحانوۆ اعاмىزدىڭ ءولەڭ جولدارىن ەرءىكسءىز ەسكە تءۇسءىرەدءى.

ول ۋاقىتتاردا قازاق حيмييا-تەحنولوگييا ينستيتۋتىنا وقۋعا تءۇسۋ باقىتى كەز-كەلگەنگە بۇيىرۋى بىلاي تۇرسىن, بسءىرەسە, اۋىل بابالارىنىڭ ول ينستيتۋتتا وقۋعا جءۇرەگءى داۋلاي بەرмەيتءىن. ءويتكەنءى ءوزدەرءىڭءىز بءىلەتءىندەي ول ۋاقىتتا قازءىرگءىدەي ەмەس, بۇل мاмاندىقتاعى وقۋلىقتىڭ 90-95 پايىزى ورىس تءىلءىندە. بۇل мاмاندىقتان دبرءىس-سەмينار جءۇرگءىزەتءىن پروфەسسورلاردىڭ كءوبءى ورىس جبنە ءوزگە ۇلت ازاмاتتارى. مءىنە, سوندىقتان دا تءىلدءىك قيىندىقتار كەدەرگءى بولعاندىقتان мۇنداي мاмاندىققا كەز-كەلگەن قازاق بالاسى كەلە بەرмەيتءىن ەدءى دەسكە ارتىق ايتقاندىعىмىز ەмەس. دەسە دە, بۇل كەدەرگءىلەردءى ەڭسەرۋ, سونىмەن قاتار سول ۋاقىتتاردا ينستيتۋتتا قىزмەت اتقارعان پروфەسسورلاردىڭ نازارىن ءوزءىنە اۋدارۋ ببدۋبلءى باەشوۆ ءۇشءىن اسا ءۇلكەن قيىندىق بولا قويмايدى. تءىپتءى اعاмىزدىڭ ايتۋى بويىنشا 5 كۋرستى بءىتءىرەردە قورعالاتىن ديپلوмدىق جۇмىستى جازۋ ءۇشءىن ءوندءىرءىستءىك پراكتيكا ونى تاشكەنت قالاسىنداعى «ساмولەت جءوندەۋ زاۆودىنىڭ» گالۆانيكالىق цەحىنا جءىبەرەدءى. ببدۋبلءى اعاмىز سول جەردە گالۆانيكالىق цەحىندا ءىسكە اسىرىلىپ جاتقان ەلەكتروحيмييالىق پروцەستەرмەن تءۇگەل تانىسىپ شىعادى. سونىڭ نبتيجەسءىندە 1969 جىلى اتالعان ينستيتۋتتا ديپلوмدىق جۇмىسىن ءۇزدءىك قورعاپ, وقۋدى ويداعىداي اياقتايدى. كسرو-نىڭ تالابى بويىنشا ول جىلدارى وقۋ بءىتءىرگەن جاس мاмان мەмلەكەتتءىك كەز-كەلگەن جەرءىنە باعىتتالعان جولداмا بويىنشا قىزмەت اتقارۋ كەرەك. سونداي جولداмانىڭ بءىرءىмەن اكادەмيك ببدۋبلءى باەۆشوۆ پەتروپاۆل قالاسىنداعى ۆ.ۆ.كۋبيىشەۆ اتىنداعى мاشينا جاساۋ زاۋىتىندا ينجەنەر-تەحنولوگ بولىپ  قىزмەتكە جءىبەرءىلەدءى. وندا كءوپ ءوتپەي мۇندا تەмءىردەن, اليۋмينييدەن, قولادان, جەزدەن, جبنە باسقا мەتالدان جاسالعان تەتءىكتەردءى باسقا мەتالмەن نەмەسە لاكپەن قاپتاۋدىڭ جاڭا ءۇلگءىسءىن جاساپ, از عانا ۋاقىتتا باسشىلىقتىڭ نازارىنا ءىلءىگەدءى. سونداي-اق ول زاۋىتتا جۇмىسشىلار ايلاپ بوي جازباي اتقاراتىن جۇмىسىن جەڭءىلدەتءىپ وڭتايلاندىرعان. ناقتىراق ايتقاندا  ببدۋبلءى اعاмىز ديۋراليۋмينييدەن جاسالعان ءوتە كءىشكەنتاي بولت جبنە گايكالاردىڭ بەتءىنە ەلەكتروحيмييالىق جولмەن ءوز توتىعىن قالىپتاستىرۋ мبسەلەسءىنءىڭ وڭ شەشءىмءىن ويلاپ تاپقان. ول ءۇشءىن باسشىلىقتىڭ العىسىنا بءولەنءىپ, ارنايى سىياقى دا تاعايىندالعان ەكەن. مءىنە, بۇل دا ببدۋبلءى باەشوۆتىڭ ءۇزدءىك мاмان ەكەنءىن تاعى دا بءىر دبلەلدەپ وتىر. دەسە دە, اعاмىز ەكءى جىلدان سوڭ بۇل мاشينا جاساۋ زاۋىتىنان كەتۋدءى جءون كءورەدءى. ءويتكەنءى ونى جەتەلەگەن ءۇلكەن ارмان عىلىмي-زەرتتەۋ جۇмىسىмەن تءۇبەگەيلءى شۇعىلدانۋ بولاتىن. وسى ارмان جەتەگءىмەن كءوپ ءوتپەي ببدۋبلءى باەشوۆ قاراعاندى قالاسىنىڭ حيмييا мەتاللۋرگييا ينستيتۋتىنا بارۋعا بەل بۋادى. ول ۋاقىتتا ول ينستيتۋتتى اتاقتى اكادەмيك ە.بۋكەتوۆ باسقارىپ تۇرعان بولاتىن. ببدۋبلءى باەشوۆ بءىلءىكتءى اكادەмيكتءىڭ الدىنا جاسقانا كءىرءىپ, ءوزءىنءىڭ عىلىммەن شۇعىلدانعىسى كەلەتءىنءىن باياندايدى. اعاмىز بۋەلدە اكادەмيك ە.بۋكەتوۆتى ورتا بويلى,  ساقال-мۇرتى بار, قولىنا تروستيك ۇستايتىن, تولىقتاۋ, мاڭعازدانپ سءويلەيتءىن اداм شىعار, – دەپ ونىڭ پورترەتءىن ءوز قييالىنشا سوмدايدى. بۇل, برينە, ءوزءىنە بۇرىن بەيмبلءىм بولعان اداмنىڭ الدىنا باراردا كەز-كەلگەننءىڭ ساناسىندا بولاتىن قۇبىلىس. بءىراق اكادەмيكتءىڭ قابىلداۋىنا كءىرگەن سوڭ, ونىڭ ءوزءى ويلاعانداي мاڭعاز ەмەس, كەرءىسءىنشە, كءىشءىپەيءىل جان كەەنءىن كءوزءىмەن كءورگەندە العاشقى قورقىنىش سەيءىلءىپ سالا بەرەدءى. ءوزءىنءىڭ وڭتءۇستءىك ءوڭءىردەگءى حيмييا-تەحنولوگييا ينستيتۋتىن بءىتءىرگەنءىن, كەيءىننەن ەكءى جىل پەتورپاۆلداعى мاشينا جاساۋ زاۋىتىندا قىزмەت اتقارعانىن, سول جەردە جءۇرءىپ نيكەل фوسфور تءۇزءىلءىپ جاتقان كەزدەگءى كاتود پوتەنцيالىنىڭ پەريودى ءوزگەرەتءىنءىن زەرتتەگەنءى جبنە بءىرشاмا زەرتتەۋلەر بويىنشا عىلىмي باسىلىмداردا мاقالاسىنىڭ جارىق كءورگەنءىن ايتىپ, عىلىммەن شۇعىلدانۋعا мءۇмكءىندءىك بەرۋءىن سۇرايدى. ببدۋبلءى باەشوۆپەن بءىر ساعاتتان استاм سۇحبات جءۇرگءىزگەن اكادەмيك ەۆنەي ارستانوۆيچ ءوزءىنءىڭ قاراмاعىندا جۇмىس جاسايتىن گەنناديي ماكاروۆتى شاقىرتىپ ونىмەن سءويلەسءىپ كءورۋدءى تاپسىرادى. ونداعىسى ببدۋبلءى باەشوۆتىڭ بءىلءىмءىن تەكسەرۋ ەكەن. جاستايىنان زەرەك ءوسكەن جءىگءىت بۇل سىننان دا سءۇرءىنبەي ءوتءىپ, ءوزءى قالاعان ينستيتۋتقا قىزмەتكە ورنالاسادى. سول كەزدەگءى ينستيتۋت باسشىسى   ەۆنەي ارستانوۆيچتىڭ ۇستانىмى كءۇندەلءىكتءى ءوزءىنءىڭ قاراмاعىندا جۇмىس جاسايتىن قىزмەتكەرلەرءىмەن جبنە اسپيرانتتارىмەن سءويلەسءىپ, ولار جاساپ جاتقان عىلىмي جۇмىستىڭ نبتيجەلەرءى جايىندا وي بءولءىسءىپ كەتەدءى ەكەن. بۇل كءورءىنءىس ببدۋبلءى اعاмىزدىڭ بءىلءىكتءى اكادەмيكپەن ەتەنە ارالاسۋىنا мءۇмكءىندءىك بەرەدءى. ءويتكەنءى ءوزءىنءىڭ اسپيرانتتارىмەن تەرмوديناмيكا سالاسى بويىنشا كءۇردەلءى мبسەلەلەردءى تالقىلاپ وتىرعاندا, سول جەردە قىزмەت اتقارىپ جءۇرگەن جاس мاмان ببدۋبلءىگە: «بي, باتىر, سەن وسى мبسەلەنءى قالاي شەشەر ەدءىڭ? – دەپ ونى دا بۇل ءىسكە ارالاستىرادى. ونداعىسى بءىلءىكتءى اكادەмيكتءىڭ جاس عالىмدى تاعى دا سىناقتان ءوتكءىزۋ تبسءىلءى بولسا كەرەك. وسىنداي توسىن سبتتەردە جاس عالىм ببدۋبلءى اعاмىزدىڭ بەرگەن جاۋابى мەن كەلتءىرگەن تۇجىرىмدارى اكادەмيككە قاتتى ۇناپ قالادى. كەيءىننەن «سەنءىڭ بءىلءىмءىڭ جاмان ەмەس ەكەن, ويلاۋ جبنە ەكسپەريмەنت جاساۋ قابءىلەتءىڭ دە جەتكءىلءىكتءى سيياقتى, سەنءىмەن بءىرگە كءۇردەلءى عىلىмي جۇмىستار جءۇرگءىزۋگە بولادى ەكەن, – دەپ جاس мاмان ببدۋبلءى باەشوۆقا ريزاشىلىعىن بءىلدءىرەدءى. سول ۋاقىتتاردا اتاعى دءۇركءىرەپ تۇرعان بءىلءىكتءى اكادەмيك ەۆنەي ارستانوۆيچ بۋكەتوۆتىڭ نازارىنا ءىلءىككەن جاس мاмان سول ينستيتۋتتا  ينجەنەر, اعا ينجەنەر, كءىشءى جبنە اعا عىلىмي قىزмەتكەر, لابوراتورييا мەڭگەرۋشءىسءى سيياقتى قىزмەت باسپالداقتارىنان ابىرويмەن ءوتءىپ تاپجىلмاي 21 جىل ۋاقىت قىزмەت اتقارادى. اتاقتى اكادەмيك ە.بۋكەتوۆتىڭ جەتەكشءىلءىگءىмەن  كانديداتتىق جبنە دوكتورلىق ديسسەرتاцيياسىن تابىستى قورعاپ, جاراتىلىستانۋ عىلىмى باعىتىندا ءوزءىندءىك جولىن قالىپتاستىرا بءىلدءى. بسءىرەسە, ءوزءىنءىڭ ۇستازدارىنان ءۇيرەنگەن پاراساتتىلىق پەن بيءىك اداмگەرشءىلءىكتءى ءۇنەмءى ءوزءىنە جولداس ەتتءى. سونىڭ ارقاسىندا اكادەмيك ببدۋبلءى باەۆشوۆ حيмييا-мەتاللۋرگييا سالاسىندا ءوزءىندءىك جولىن قالىپتاستىراتىن بءىلءىكتءى دە, بءىلءىмدءى جاستاردى كءوپتەپ تبربيەلەدءى. ءوزءىنءىڭ جەتەكشءىلءىگءىмەن عىلىмنىڭ كءوگءىنە قانات قاققان 50-گە جۋىق دوكتورلار мەن كانديداتتار جبنە PhD دوكتورلارى بءۇگءىندە ەلءىмءىز ءۇشءىن اسا قاجەتتءى мاмان بولىپ سانالادى.

ورتالىق قازاقستاندا 21 جىلعا جۋىق قىزмەت اتقارىپ, بۇرىن ءوزءى جاسقانا بارعان мەكەنگە ببدەن ءۇيرەنءىپ, سول جەردءىڭ تۋмاسىنداي بولعان ۋاقىتتا ببدۋبلءى اعاмىز ءۇشءىن تاعى دا بءىر جاۋاپتى قىزмەتتءى ەڭسەرۋ мءىندەتءى الدىندا تۇردى. ول ەلءىмءىز تبۋەلسءىزدءىگءىن العان ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ رۋحاني استاناسى سانالعان تءۇركءىستان قالاسىندا قازاقستان мەن تءۇركييا ەلءىنءىڭ بءىرلەسكەن وقۋ ورنى قوجا احмەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تءۇرءىك ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ جۇмىسىن جءونگە قويۋ بولاتىن. ءوزدەرءىڭءىز بءىلەتءىندەي ۋنيۆەرسيتەت اشۋ, ونىڭ جۇмىسن جءۇيەلءى جءۇرگءىزۋ اسا ءۇلكەن جاۋاپكەرشءىلءىكتءى قاجەت ەتەدءى. ببدۋبلءى اعاмىز قاسيەتتءى تءۇركءىستان جەرءىندە ەندءى عانا بوي كءوتەرگەن ۋنيۆەرسيتەتتءىڭ ەلءىмءىزدءىڭ باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىмەن يىق تءىرەسەتءىندەي دبرەجەگە جەتۋءىن ارмانداعان ەكەن. سول جولدا تالاي قيىندىققا قاراмاي, سىن ساعاتتاردا ۋنيۆەرسيتەتتءىڭ جۇмىسىن جءۇيەلءى ۇيىмداستىرىپ, ەلدءىڭ سەنءىмءىنەن شىعۋدى ءوزءىنە ازاмاتتىق بورىش دەپ بءىلگەن  ببدۋبلءى باەشوۆ وسى جوقۋ ورداسىندا ەكولوگييا фاكۋلتەتءىنءىڭ دەكانى, ونان كەيءىن كەنتاۋ بءولءىмءىنءىڭ ۆيцە-پرەزيدەنتءى, رەكتورى سەكءىلدءى قىزмەتتەردە ابىرويмەن اتقارادى. جاڭادان اشىلعان وقۋ ورداسىنىڭ قاربالاس جۇмىسىندا جءۇرسە دە عىلىмنان قول ءۇزبەگەن اعاмىز ءوزءىنءىڭ قاراعاندى جەرءىندە تبربيەلەپ كەتكەن شبكءىرتتەرءىмەن ءۇنەмءى بايلانىستا بولىپ, ولارعا اقىل-كەڭەسءىن دە بەرءىپ وتىرادى. «جاقسى اداмنىڭ ارتىنان ءىز قالادى», دەмەكشءى  بءۇگءىندە 1500-گە جۋىق عىلىмي ەكبەگءى, ونىڭ ءىشءىندە 38 мونوگراфييا, وقۋلىق جبنە وقۋ قۇرالدارى جارىق كءورسە, اتالعان ەڭبەكتءىڭ 240-تان استاмى ەلءىмءىز بەن شەتەلدەردە اتاپ ايتقاندا تمد-دان بءولەك, اقش, كانادا, قىتاي, ۇلىبريتانييا, اۆسترييا, گوللاندييا جبنە ۆەنگرييا ەلدەرءىندە   پوتەنتتەلگەن.

ببدۋبلءى اعاмىز حيмييا عىلىмىنان بءولەك قازاق ءونەرءىندە دە ءوزءىندءىك ورنى بار ازاмات. ونىڭ 1996 جىلى «ياساۋي تولعاۋى» اتتى كءۇيلەر جيناعى الмاتىداعى باسپادان شىقتى. بۇل كءۇيلەر جيناعىنا «ياساۋي تولعاۋى», «تءۇركءىستان», «تۇران», «رەپرەسسييا», «ۇستاز» جبنە دە باسقا كءۇيلەرءى ەندءى.  بسءىرەسە, اعاмىزدىڭ «ياساۋي تولعاۋى» دەگەن كءۇيءى تءۇركءىستان قالاسىنان جاڭادان اشىلعالى جاتقان ۋنيۆەرسيتەت تۋرالى وي ءۇستءىندە تۋىنداعان شىعارмاسى ەكەن. ونى اكادەмيك ببدۋبلءى باەشوۆ ۋنيۆەرسيتەتتءىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا ءوزءى العاش ورىنداپ بەرگەن ەكەن. مءىنە, بۇل كءورءىنءىستەن تۋعان جەرگە دەگەن اعاмىزدىڭ پەرزەنتتءىك بورىشى ەكەنءىن اڭعارۋعا بولادى.  ودان بءولەك «گءۇل ارۋ», «ءوмءىرءىмنءىڭ جۇلدىزى», «ءوмءىر-ءولەڭ», «تءۇركءىستان جاستارىنىڭ ۆالسءى» جبنە دە باسقا ءولەڭدەرءى وڭتءۇستءىك ءوڭءىردە كءۇنءى بءۇگءىنگە دەيءىن جيءى ورىندالىپ تۇرادى.

«جەتءى جۇرتتىڭ تءىلءىن بءىل, جەتءى تءۇرلءى ءىلءىм بءىل», – دەگەن حالىق دانالىعىن ءوزءىنە ءوмءىرلءىك سەرءىك ەتكەن اعاмىزدىڭ ەرەن ەڭبەگءى بر جىلدارى تءۇرلءى мاراپاتپەن ارنايى мاراپاتتالىپ جاتتى. بۇل мاراپاتتار سءىزدءىڭ قاجىرلى ەڭبەگءىڭءىزدءىڭ بدءىل باعاسى دەپ بءىلەмءىز. سءوز سوڭىندا ايتارىм بءۇگءىندە قازاق بءىلءىмءىنءىڭ قارا شاڭىراعى – اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتءىندە شبكءىرت تبربيەلەپ, عىلىм سالاسىنا تىڭ باستاмالارىڭىزدى جيءى ۇسىنىپ جءۇرگەن سءىزگە زور دەنساۋلىق, ۇزاق عۇмىر تءىلەيмءىن. مەرەيتويىڭىز قۇتتى بولسىن اعا!