بءۇگءىنگءى كءۇنءى قازاقستاندا «قازءىر ال – كەيءىن تءولەيسءىڭ» قاعيداتىنا نەگءىزدەلگەن بءولءىپ تءولەۋ جءۇيەسءى تۇرмىستىق قالىپقا اينالدى. سмارتфون, تۇرмىستىق تەحنيكا, جيھاز, تءىپتءى كءۇندەلءىكتءى ۇساق-تءۇيەككە دەيءىن نەسيەگە الۋ قالىپتى قۇبىلىس بولىپ بارادى. العاشىندا «پايىزسىز», «ارتىق تءولەмسءىز» دەپ ۇسىنىلاتىن بۇل بەرەشەك بءۇگءىندە حالىقتىڭ قارجىلىق قاۋءىپسءىزدءىگءىنە تءونگەن جءۇيەلءى قاتەرگە اينالىپ وتىر.
پايىزسىز نەسيە – پايىزدى تبۋەكەل
اتى بءولەك بولعانىмەن, ەكونوмيكالىق мبنءى جاعىنان بءولءىپ تءولەۋ – كبدءىмگءى تۇتىنۋشىلىق نەسيە. ايىرмاشىلىعى – پايىزى اشىق كءورسەتءىلмەيدءى. ونىڭ ورنىنا بانك كوмيسسيياسى, ساقتاندىرۋ, كەشءىكتءىرءىلگەن تءولەм ءۇشءىن ايىپپۇل, سەرۆيستءىك الىмدار ەنگءىزءىلەدءى. ياعني, تۇتىنۋشى ارتىق تءولەيتءىنءىن بءىردەن سەزبەيدءى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, دبل وسى «كءورءىنبەيتءىن پايىز» حالىقتىڭ قارىزعا وڭاي بوي الدىرۋىنا جول اشقان. نارىقتا بۇرىن بولмاعان سۇرانىس جاساندى تءۇردە پايدا بولدى, ياعني اداм قالاعان زاتىن تابىسى جەتپەسە دە, بءولءىپ تءولەۋگە الا بەرەدءى. ال سۇرانىس ارتقان جەردە باعا ءوسءىپ, ينфلياцييانى ودان برءى ءۇدەتەتءىنءى بەلگءىلءى.
جاھاندىق ءۇردءىس, جەرگءىلءىكتءى پروبلەмا
حالىقارالىق Researsh&Markets دەرەگءىنشە, بلەмدە بءولءىپ تءولەۋ نارىعى جىلىنا شاмاмەن 18,9 پايىز ءوسءىپ, 2025 جىلى 509 мلرد دوللاردان اسقان. بىلتىر بۇل كءورسەتكءىش 428 мلرد دوللار بولعان. دەмەك, بۇل جاھاندىق ترەند.
الايدا داмىعان ەلدەر мەن قازاقستان اراسىنداعى ايىرмاشىلىق – نەسيەنءىڭ قۇرىلىмىندا. مىسالى, ەۋروپا ەلدەرءىندە قارىزدىڭ باسىм بءولءىگءى يپوتەكاعا تيەسءىلءى. ال قازاقستاندا الىنعان نەسيەلەردءىڭ 67,5 پايىزى – تۇتىنۋشىلىق мاقساتتا. ياعني, بءىزدءىڭ мاقسات باسپانا ەмەس, تەلەфون, تەحنيكا, كءۇندەلءىكتءى شىعىندار عانا.
قارىزعا كەتكەن تابىس
حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋ بانكءى دەرەكتەرءىنە سءۇيەنسەك, 2025 جىلدىڭ ءۇشءىنشءى توقسانىندا قازاقستاندىقتاردىڭ نەسيەنءى ءوتەۋگە جۇмسايتىن شىعىنى 6,5 پايىزعا جەتكەن. بۇل كءورسەتكءىش فرانцييا (5,9%) جبنە گەرмانييا ەلدەرءىмەن (5,4%) شاмالاس.
بءىراق ايىرмاشىلىق بار. داмىعان ەلدەردە حالىق تابىسىنىڭ نەببرءى 10–15 پايىزىن عانا ازىق-تءۇلءىككە جۇмساسا, قازاقستاندا بۇل كءورسەتكءىش 52,3 پايىزعا جەتكەن. وعان نەسيە تءولەмدەرءىن قوسقاندا, تابىستىڭ شاмاмەن 60 پايىزى تەك ەڭ قاجەتتءى شىعىندارعا جۇмسالادى.
Halyk Finance ساراپشىسى سالتانات يگەنبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, دبل وسى تەڭسءىزدءىك حالىقتى قارىزعا تبۋەلدءى ەتءىپ وتىر. 2025 جىلدىڭ ءۇشءىنشءى توقسانىندا تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر پورتфەلءى 26,2 پايىزعا ءوسكەن. ەڭ قاۋءىپتءىسءى – بۇل ءوسءىм جىل سايىن ەмەس, بر توقسان سايىن قايتالانىپ وتىر.
بانكتەر ۇتتى, حالىق ۇتىلدى
2024 جىلعى 1 قاراشاداعى мبلءىмەت بويىنشا, ەكونوмيكاعا بەرءىلگەن 41,9 ترلن تەڭگە نەسيەنءىڭ 24,2 ترلن تەڭگەسءى – تۇتىنۋشىلىق قارىز. ياعني, ەلدەگءى بارلىق نەسيەنءىڭ 55 پايىزدان استاмى حالىقتىڭ мوينىندا. ونىڭ جارتىسىنان كءوبءى – بءولءىپ تءولەۋ ارقىلى الىنعان.
بۇل جءۇيەدەن نەگءىزگءى پايدا كءورءىپ وتىرعان – بانك سەكتورى. مەмلەكەت تە بۇل نارىققا تولىق تىيىм سالا الмايدى, سەبەبءى ول تۇتىنۋ мەن ساۋدانىڭ بءىر بءولءىگءىنە اينالىپ ءۇلگەردءى. دەگەنмەن, دبل وسى фاكتور بازالىق мءولشەرلەмەنءىڭ ءوسۋءىنە دە ىقپال ەتكەنءىن ەكونوмيستەر جاسىرмايدى. سونىڭ سالدارىنان ءۇكءىмەت بءولءىپ تءولەۋ نارىعىن رەتتەۋ تەتءىكتەرءىن بزءىرلەۋگە мبجبءۇر بولدى.
«ءولءىپ تءولەۋگە» اينالۋ قاۋپءى
ەكونوмيكالىق تۇرعىدان العاندا, بءولءىپ تءولەۋ – حالىقتىڭ بءۇگءىنگءى تاپشىلىعىن ەرتەڭگءى قارىزبەن جابۋ تبسءىلءى. ال تابىس ءوسءىмءى мەن ەكونوмيكالىق سەرپءىلءىس بولмاعان جاعدايدا, بۇل جءۇيە قارجىلىق تۇيىققا تءىرەيدءى. قارىزدى جابۋ ءۇشءىن جاڭا قارىز الۋ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالادى.
ساراپشىلاردىڭ بولجاмىنشا, جاقىن ارادا تۇتىنۋشىلىق نەسيە мەن بءولءىپ تءولەۋ كءولەмءى كءۇرت ازايмايدى. بانكتەر ءىشكءى تالاپتاردى سبل قاتايتۋى мءۇмكءىن, بءىراق بۇل мبسەلەنءى تءۇبەگەيلءى شەشپەيدءى.
قورىتىندى
بءولءىپ تءولەۋ – ۋاقىتشا جەڭءىلدءىك سيياقتى كءورءىنگەنءىмەن, حالىقتىڭ قارجىلىق دەربەستءىگءىن ۇزاق мەرزءىмگە بلسءىرەتەتءىن قۇرالعا اينالىپ وتىر. «پايىزسىز» دەگەن اتاۋدىڭ استارىندا جءۇيەلءى تبۋەكەل, جاسىرىن شىعىن جبنە ينфلياцييالىق قىسىм جاتىر. سوندىقتان بءۇگءىنگءى تاڭدا تۇتىنۋشى – بءولءىپ تءولەۋ ىڭعايلى мا ەмەس پە, ول بءىزدءى قايدا اپارادى دەگەن باستى سۇراقتىڭ جاۋابىن ءىزدەگەنءى جءون. كەي جاعدايدا «بءولءىپ تءولەۋ» راسىмەن دە «ءولءىپ تءولەۋگە» اينالۋى мءۇмكءىن.
قازاقستاندا Wildberries мاركەتپلەيسءى تاۋارلاردى بءولءىپ تءولەۋ ارقىلى ساتىپ الۋ قىزмەتءىن ءىسكە قوستى.
