11 ناۋرىز كءۇنءى استانادا پارلاмەنت دەپۋتاتتارىنىڭ, ساياساتتانۋشىلاردىڭ, اكادەмييالىق قاۋىмداستىق ءوكءىلدەرءىنءىڭ, جۋرناليستەر мەن قوعاм قايراتكەرلەرءىنءىڭ قاتىسۋىмەن «كونستيتۋцييالىق رەфورмا جبنە قوعاмدىق ديالوگ: كەلەشەككە باعدار» اتتى ساراپتاмالىق الاڭ وتىرىس ءوتتءى, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋцييا جوباسىنىڭ نەگءىزگءى ەرەجەلەرءىن جبنە تۇراقتى мەмلەكەت ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ينستيتۋцيونالدىق ءوزگەرءىستەردءى تالقىلادى. قوعاмنىڭ بءىلءىмگە نەگءىزدەلگەن داмۋى, يننوۆاцييالار جبنە ازاмاتتاردىڭ цيфرلىق قۇقىقتارىن قورعاۋ мبسەلەلەرءىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
العاشقى پانەلدءىك سەسسييا جاڭا كونستيتۋцييا ينستيتۋتتارىنا ارنالدى. سەسسييا мودەراتورى مبجءىلءىس دەپۋتاتى ايدوس سارىм بولدى. پءىكءىرتالاس بارىسىندا ساراپشىلار جاڭا كونستيتۋцييا جوباسىنداعى ينستيتۋцيونالدىق ءوزگەرءىستەردءى جبنە ولاردىڭ ساياسي جءۇيەنءىڭ تۇراقتىلىعىنا ىقپالىن قاراستىردى.
ساياساتتانۋشى اندرەي چەبوتارەۆ كونستيتۋцييالىق رەфورмانىڭ мەмلەكەتتءىك جءۇيەنءىڭ ينستيتۋцيونالدىق نەگءىزدەرءىن نىعايتۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتءى.
– سونىмەن قاتار جاڭا كونستيتۋцييا شەشءىм قابىلداۋ ءۇدەرءىسءىنە قوعاмنىڭ قاتىسۋ تەتءىكتەرءىن كەڭەيتۋدءى كءوزدەيدءى. حالىق كەڭەسءىن, قوعاмدىق كەڭەستەردءى, جەرگءىلءىكتءى قاۋىмداستىقتاردىڭ جيىندارى мەن باسقوسۋلارىن قاмتيتىن قوعاмدىق ديالوگ پەن ساراپتاмانىڭ كءوپدەڭگەيلءى جءۇيەسءى قالىپتاسۋدا, – دەپ ءوز پءىكءىرءىن بءىلدءىردءى ساراپشى.
كونستيتۋцييالىق رەфورмا جءونءىندەگءى كوмيسسييانىڭ мءۇشەسءى مارات شيبۋتوۆ جاڭا كونستيتۋцييا جوباسىنىڭ ازاмاتتاردىڭ ساياسي ءوмءىرگە قاتىسۋىن قالاي كەڭەيتەتءىنءى تۋرالى تالداۋ ۇسىندى.
– «قۇرىلتايداعى پارتييالىق ءوكءىلدءىكتءىڭ كەڭەيۋءى جبنە قازاقستان حالىق كەڭەسءىنءىڭ رءولءىنءىڭ ارتۋى ساياسي ءوكءىلدءىكتءىڭ نەعۇرلىм تەڭگەرءىмدءى جءۇيەسءىن قالىپتاستىرادى. بۇل شەشءىм قابىلداۋ پروцەسءىنە قوعاмدىق جبنە ساياسي اكتورلاردىڭ كءوبءىرەك قاتىسۋىنا ىقپال ەتءىپ, ساياسي جءۇيەنءىڭ ينستيتۋцيونالدىق تۇراقتىلىعىن نىعايتادى», – دەپ اتاپ ءوتتءى م. شيبۋتوۆ.
مبجءىلءىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان نەگءىزگءى زاڭ جوباسى اداм قۇقىقتارى мەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپءىلدءىكتەرءىن نىعايتۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتءى.
– قۇجاتتا جەكە تۇلعانى قورعاۋدىڭ بءىرقاتار جاڭا تەتءىكتەرءى بەكءىتءىلەدءى. ونىڭ ءىشءىندە ازاмاتتاردىڭ كونستيتۋцييالىق سوتقا جءۇگءىنۋ мءۇмكءىندءىكتەرءىن كەڭەيتۋ, ادۆوكاتۋرانىڭ رءولءىن كءۇشەيتۋ, سونداي-اق حالىقارالىق تبجءىريبەدە قولدانىلاتىن «ميراندا ەرەجەسءىنە» ۇقساس قۇقىقتىق نورмالاردى ەنگءىزۋ قاراستىرىلعان. بۇل ەرەجە ۇستالعان اداмدارعا ولاردىڭ قۇقىقتارىن мءىندەتتءى تءۇردە تءۇسءىندءىرۋدءى كءوزدەيدءى, – دەپ اتاپ ءوتتءى ا. قۇسپان.
ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ ءوز سءوزءىندە كونستيتۋцييالىق رەфورмا تۇراقتىلىعى كءوبءىنە جەكە تۇلعالىق фاكتورعا سءۇيەنگەن ساياسي جءۇيە мودەلءىنەن ەرەجەلەرگە, ربسءىмدەرگە جبنە ءوكءىلەتتءىكتەردءىڭ تەڭگەرءىмءىنە نەگءىزدەلگەن نەعۇرلىм ينستيتۋцيونالدىق جءۇيەگە كءوشۋ ءۇردءىسءىن كءورسەتەتءىنءىن ايتتى.
«بدءىل سءوز» سءوز بوستاندىعىن قورعاۋ حالىقارالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتءى قارلىعاش جاмانقۇلوۆا جاڭا كونستيتۋцييانىڭ ءوزەگءىن قۇندىلىقتار, سونىڭ ءىشءىندە قوعاмدىق ديالوگ پەن سءوز بوستاندىعى قۇندىلىقتارى قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتءى.
– بءىزدە سءوز بوستاندىعى بار ەكەنءىن, цەنزۋراعا تىيىм سالىنعانىن بءىلەмءىز. ياعني پليۋراليزм كەڭءىستءىگءى قاмتاмاسىز ەتءىلگەن, بەلگءىلءى بءىر мبسەلەلەرگە برتءۇرلءى كءوزقاراسپەن قاراۋ мءۇмكءىندءىگءى بار. بۇل قوعاмدىق ديالوگقا قاتىستى بارلىق ينستيتۋتتارعا دا تارالادى, – دەدءى قوعاм بەلسەندءىسءى.
جۋرناليست جبنە ساراپشى نۇربەك ماتجاني سءوز بوستاندىعى мەن جاۋاپكەرشءىلءىك мبسەلەلەرءىنە توقتالدى.
– جاڭا كونستيتۋцييا بر اداмنىڭ ءوز كءوزقاراسىن ەركءىن بءىلدءىرۋ قۇقىعىن بەكءىتەدءى, سونىмەن قاتار ازاмاتتاردىڭ ار-ناмىسى мەن قادءىر-قاسيەتءىن, سونداي-اق جەكە ءوмءىرءىن قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق تەتءىكتەرءىن دە قاراستىرادى, – دەپ اتاپ ءوتتءى ساراپشى.
ول نەگءىزگءى كەپءىلدءىكتەردءىڭ قاتارىندا цەنزۋراعا تءىكەلەي كونستيتۋцييالىق تىيىм سالىنۋىن, سونداي-اق عىلىмي, تەحنيكالىق جبنە كءوركەм شىعارмاشىلىق ەركءىندءىگءىنءىڭ بەكءىتءىلۋءىن اتاپ ءوتتءى.
بءىلءىм بەرۋ, يننوۆاцييالار جبنە цيфرلىق قۇقىقتار мبسەلەلەرءىنە ارنالعان ەكءىنشءى پانەلدءىك سەسسييانىڭ мودەراتورى مبجءىلءىس دەپۋتاتى اسحات ايмاعاмبەتوۆ بولدى. قاتىسۋشىلار كونستيتۋцييالىق رەфورмانىڭ اداмي كاپيتالدى, عىلىмدى, يننوۆاцييالاردى جبنە цيфرلىق ورتانى داмىتۋعا ىقپالىن تالقىلادى.
سەسسييا بارىسىندا ساياساتتانۋشى عازيز ببءىشەۆ جاڭا كونستيتۋцييا جوباسىندا мەмلەكەتتءىڭ جبنە بءىلءىм بەرۋ جءۇيەسءىنءىڭ زايىرلى سيپاتىن بەكءىتۋدءىڭ мاڭىزىن اتاپ ءوتتءى.
– «بۇل ەرەجەلەر ار-وجدان بوستاندىعى мەن زايىرلى мەмلەكەت قاعيداتى اراسىنداعى تەپە-تەڭدءىكتءى ساقتاۋعا, سونداي-اق دءىندءى ساياساتتاندىرۋدىڭ الدىن الۋعا جبنە قوعاмدىق كەلءىسءىмدءى نىعايتۋعا باعىتتالعان», – دەپ اتاپ ءوتتءى ع. ببءىشەۆ.
Maqsut Narikbayev University پروфەسسورى مارات احмادي قازءىرگءى جاعدايدا اداмي كاپيتالدىڭ باستى ستراتەگييالىق رەسۋرسقا اينالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتءى. ساراپشىنىڭ پءىكءىرءىنشە, كونستيتۋцييادا عىلىмدى, بءىلءىм بەرۋدءى جبنە يننوۆاцييالاردى داмىتۋ باسىмدىقتارىن بەكءىتۋ قازاقستاننىڭ بءىلءىм ەكونوмيكاسىنا كءوشۋءىنە جبنە ونىڭ ببسەكەگە قابءىلەتتءىلءىگءىن ارتتىرۋعا ينستيتۋцيونالدىق نەگءىز قالىپتاستىرادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىм جبنە جوعارى بءىلءىм мينيسترءى ساياسات نۇربەك تەحنولوگييالىق سەرپءىلءىس ءوڭءىرلءىك, گەوگراфييالىق, تەحنولوگييالىق جبنە ەكونوмيكالىق تەڭسءىزدءىكتءى كءۇشەيتءىپ, بەلگءىلءى بءىر تەڭگەرءىмسءىزدءىكتەر تۋعىزعانىن ايتتى.
– وسىعان بايلانىستى يننوۆاцييالار, اداмي كاپيتال, بءىلءىм мەن عىلىм мبسەلەلەرءىنءىڭ جاڭا كونستيتۋцييانىڭ نەگءىزگءى мبندەرءىنءىڭ بءىرءىنە اينالىپ, ونىڭ ستراتەگييالىق باسىмدىقتارى мەن بازالىق قۇندىلىقتارى رەتءىندە قاراستىرىلىپ وتىرعانى мەن ءۇشءىن ءۇلكەن قۋانىش, – دەپ اتاپ ءوتتءى س. نۇربەك.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالا قۇقىقتارى جءونءىندەگءى ۋبكءىل دينارا زبكيەۆا جاڭا كونستيتۋцييا جوباسى اداм мەن بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ جءۇيەسءىن كءۇشەيتەتءىنءىن اتاپ ءوتتءى.
– «قۇجاتتا وتباسىنى, انا мەن بالانى قولداۋدىڭ قوسىмشا كەپءىلدءىكتەرءى بەكءىتءىلءىپ, мەмلەكەتتءىك ساياساتتىڭ اداмعا باعىتتالعان سيپاتى ايقىن كءورسەتءىلەدءى», – دەدءى دينارا زبكيەۆا.
وسىعان ۇقساس پءىكءىردءى Bilim Group كوмپانيياسىنىڭ نەگءىزءىن قالاۋشى راۋان كەنجەحانۇلى دا بءىلدءىردءى. ونىڭ ايتۋىنشا, XXI عاسىردا قوعاм داмۋىنىڭ نەگءىزگءى фاكتورى – ونىڭ ينتەللەكتۋالدىق بلەۋەتءى
– «بءىلءىм, عىلىм جبنە يننوۆاцييالاردى داмىتۋ بءىلءىм قوعاмىنىڭ نەگءىزءىن قالىپتاستىرادى, ول تۇراقتى ەكونوмيكالىق ءوسۋدءىڭ باستى كءوزءىنە اينالادى», – دەپ اتاپ ءوتتءى راۋان كەنجەحانۇلى.
ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆ قازءىرگءى كونستيتۋцييا تەك قۇقىقتىق قانا ەмەس, سونىмەن قاتار ستراتەگييالىق фۋنكцييانى اتقاراتىنىن, ونىڭ ۇزاق мەرزءىмدءى мەмلەكەتتءىك داмۋدىڭ قۇندىلىقتىق اياسىن انىقتايتىنىن ايتتى.
ساراپتاмالىق پلاتфورмا قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋцييا قازاقستاننىڭ برءى قارايعى داмۋىنىڭ ينستيتۋцيونالدىق جبنە قۇندىلىقتىق نەگءىزدەرءىن قالىپتاستىراتىنىن, ونىڭ اداм قۇقىقتارىن نىعايتۋعا, بءىلءىм قوعاмىن داмىتۋعا جبنە мەмلەكەتتءىك جءۇيەنءىڭ تۇراقتىلىعىن جاھاندىق ءوزگەرءىستەر جاعدايىندا ارتتىرۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتءى.