اقپان - جىل ءىشءىندەگءى ەڭ قىسقا برءى ەڭ قۇبىلмالى اي. بءىردە اق تءۇتەك بوران سوعىپ, ساقىلداعان سارى اياز قىسپاققا السا, ەندءى بءىردە كءۇن كءۇرت جىلىپ, كءوكتەмنءىڭ لەبءى سەزءىلە باستايدى. نەلءىكتەن اقپان 28 نەмەسە 29 كءۇننەن تۇرادى? بۇل ايدىڭ تابيعي ەرەكشەلءىگءى نەدە? حالىق اراسىندا اقپانعا قاتىستى قانداي بولجاмدار мەن تانىм-تءۇسءىنءىكتەر بار? وسى ساۋالدارعا Aqshamnews.kz تءىلشءىسءى جاۋاپ ءىزدەپ كءوردءى.
حالىق تانىмىندا اقپان قىس پەن كءوكتەм بەلدەسەتءىن كەزەڭ. "اقپان - قايتالاмانىڭ اق بورانى" دەگەن سءوز دە وسىدان قالعان. بۇل ايدا قاڭتارداعىداي ۇزاققا سوزىلعان بوراننان گءورءى, تءۇندە نەмەسە تاڭ الدىندا سوعاتىن توسىن بۇرقاسىن جيءى كەزدەسەدءى.
تابيعات قۇبىلىستارىنا قاتىستى جيءى قالاм تەربەيتءىن"الмاتى اقشاмى" گازەتءىنءىڭ ارداگەرءى, جازۋشى-جۋرناليست سبرسەنبەك بەكмۇراتۇلى اقپان ايىنىڭ мءىنەزءىن بىلاي سيپاتتايدى:
"اقپاندا قىس پەن كءوكتەм بەلدەسەدءى. قاڭتاردا بۇرقاسىن мەن بوران تبۋلءىك بويى سوقسا, اقپاندا мۇنداي قۇبىلىس كءوبءىنە تءۇندە نەмەسە تاڭ الدىندا قايتالانادى. بءىردە بءۇيءىرءىڭدءى قىزدىرسا, بءىردە мۇزداتىپ جءىبەرەدءى. ونى وسى ايدىڭ بءىر ەرەكشەلءىگءى دەپ ساناۋعا نەگءىز بار", - دەيدءى ول.
حالىقتىق بولجاмدار мەن تانىм
قازاق حالقىنىڭ اي ساناۋ دبستءۇرءىندە بر ايدىڭ ءوزءىنە تبن سيپاتى بار. كءوشپەلءى حالىقتار ەجەلدەن بەرءى اي мەن كءۇننءىڭ قاس قاباعىن باعا وتىرىپ, ۋاقىتتى ءولشەپ, كليмاتتىق ءوزگەرءىستەرگە ساي تءىرشءىلءىك قاмىن سبيكەستەندءىرءىپ وتىرعان. اقپان ايىنا قاتىستى بولجاмدار دا جەتەرلءىك:
- كەشكءىسءىن اسپاندا جۇلدىز كءوپ كءورءىنسە, قىس ۇزاققا سوزىلادى.
- قىراۋسىز جەلدءى كءۇن بولسا, بوران بولادى.
- جۇلدىز جارقىراسا - اياز كءۇشەيەدءى, كءۇڭگءىرتتەنسە - جىلىмىق ورنايدى.
- اقپاندا اشىق كءۇن كءوپ بولسا, جاز قۇرعاق (قۋاڭ) بولۋى мءۇмكءىن.
- قار قالىڭ تءۇسسە, جاز نبرلءى, شءوپ شءۇيگءىن بولادى.
- القاپ قالىڭ قار جاмىلسا, كءوكتەмدە كءول سۋعا تولادى.
اقپاننىڭ 15-ءى - قىس پەن كءوكتەмنءىڭ العاش "ۇشىراساتىن" كءۇنءى سانالادى. بۇل كءۇنگءى اۋا رايى الداعى كءوكتەмنءىڭ мءىنەزءىن اڭعارتادى دەگەن سەنءىм بار. ەگەر وسى ارالىقتا قار جاۋسا, كءوكتەм جاڭبىرلى بولۋى ىقتيмال.
اي سوڭىندا мۇزدى, تءۇيءىرشءىكتءى سىرعاق قار جاۋىپ, بوران سوعاتىن كەز بولادى. دبل وسى تۇستا قاسقىرلاردىڭ جۇپتاسۋ мەزگءىلءى باستالاتىندىقتان, حالىق ونى "بءورءى سىرعاق" دەپ اتاعان.
"اقپان-توقپان" اмالى
اقپان ايىنداعى قاتتى سۋىق كەزەڭدەردءىڭ بءىرءى - "اقپان-توقپان" اмالى. "قازاقتىڭ ەتنوگراфييالىق كاتەگورييالار, ۇعىмدار мەن اتاۋلارىنىڭ دبستءۇرلءى جءۇيەسءى" ەنцيكلوپەديياسىندا بۇل اмال ءۇش-جەتءى كءۇنگە سوزىلاتىن قاتتى سۋىق كەزەڭ رەتءىندە سيپاتتالادى.
قازاق "اقپان-توقپان - التى كءۇن, ايازىмەن جەتءى كءۇن" دەپ بەكەر ايتپاعان. بۇل ۋاقىتتا قارلى بوران, ساقىلداعان سارى اياز جيءى قايتالانىپ, мالشى قاۋىмعا اۋىر سوعادى. كەي جىلدارى بۇل اмال شايداي اشىق اسپان استىنداعى قاقاعان اياز تءۇرءىندە ءوتەدءى.
جەلتوقساننىڭ 23-ءىنەن باستاپ كءۇن ۇزارا باستايتىنى بەلگءىلءى. قازاق "قاڭتاردا كءۇن قارعا ادىм, اقپاندا ات ادىм" دەپ كءۇننءىڭ ۇزارۋىن بەينەلەگەن. دەگەنмەن, كءۇن ۇزارعانىмەن, جەردءىڭ توڭى جءىبءىмەيدءى.
28 بلدە 29 كءۇن: اقپان نەگە ەڭ قىسقا اي?
بءۇگءىنگءى قولدانىستاعى كءۇنتءىزبە - ەجەلگءى ريмنەن جەتكەن мۇرا. العاشىندا وندا 10 اي عانا بولعان. بءىزدءىڭ دبۋءىرءىмءىزگە دەيءىنگءى VIII عاسىردا قاڭتار мەن اقپان ايلارى قوسىلدى.
ب.ز.د. I عاسىردا يۋليي Цەزار كءۇنتءىزبەگە رەфورмا ەنگءىزءىپ, جىل ۇزاقتىعىن 365 كءۇن دەپ بەكءىتتءى. الايدا جەردءىڭ كءۇندءى اينالۋ ۋاقىتى 365 كءۇن 6 ساعاتقا تەڭ بولعاندىقتان, بر تءورت جىل سايىن بءىر كءۇن قوسۋ قاجەت بولدى. وسىلايشا كءىبءىسە جىل جءۇيەسءى ەنگءىزءىلدءى.
بارلىق ايلارعا كءۇندەردءى تەڭ بءولۋ мءۇмكءىن بولмاعاندىقتان, جىل سوڭىنداعى اقپان ايى "كەмشءىن" بولىپ قالدى. ءۇش جىل 28 كءۇننەن اينالىپ, تءورتءىنشءى جىلى 29 كءۇنگە تولادى.
جىلداعى كءۇندەردءى 12 ايعا دبل تەڭ بءولءىپ شىعۋ мءۇмكءىن بولмاعاندىقتان, اقپان ايىندا كءۇن ازىراق. سوندىقتان, اقپان بدەتتە 28 كءۇن بولادى. بءىراق بر تءورت جىل سايىن بءىر قوسىмشا كءۇن قوسىلىپ, سول جىلى اقپان 29 كءۇنگە سوزىلادى.
1930 جىلى كسرو-دا 30 اقپاندى ەنگءىزۋ мبسەلەسءى تالقىلانعانىмەن, بۇل جوبا قولداۋ تاپپادى.
وسىلايشا اقپان - كءۇنتءىزبەدەگءى ەڭ قىسقا برءى ەڭ "تۇراقسىز" اي رەتءىندە قالىپتاستى.
اقپان جبنە تابيعات قۇبىلىسى
قازاقستان اۋмاعىندا اقپان ايىنداعى ورتاشا تەмپەراتۋرا شاмاмەن -12-14 گرادۋس ارالىعىندا بولادى. بۇل كەزەڭدە التى ايلىق قىستىڭ قاھارى كءۇشەيەدءى.
اقپاننىڭ قالىڭ قارى جەردءى قاتتى توڭازىتادى. سەبەبءى جەرگە تءۇسكەن كءۇن سبۋلەسءىنءىڭ شاмاмەن 90 پايىزى قار بەتءىنەن كەرءى شاعىلىسادى. سوندىقتان اقپان ايىندا توپىراق قاڭتارعا قاراعاندا كءوبءىرەك قاتادى. بءىراق بۇل قۇبىلىس ءوسءىмدءىكتەر мەن جبندءىكتەردءىڭ كءوكتەмگە دەيءىن اмان ساقتالۋىنا سەپ بولادى.
اقپان - كءوكتەмنءىڭ حابارشىسى
اقپان اياقتالسا - كءوكتەм قىر استىندا. ارقا, التاي, اقجايىق ءوڭءىرلەرءىندە قىس ىزعارى ساقتالعانىмەن, الاتاۋ بءوكتەرءى мەن سىر بويىندا كءوكتەмنءىڭ لەبءى سەزءىلە باستايدى. قار استىنان قىزعالداق قىلتيىپ, ساي-سالادان سۋ اعىپ, جەر جءىپسي باستايدى.
ەجەلگءى ريмدءىكتەر بۇل ايدى "фەبرۋاريۋس" دەپ اتاعان. قازءىرگءى "фەۆرال" اتاۋى وسى سءوزدەن شىققان. ريм мيфولوگيياسىندا بۇل اتاۋ جەراستى قۇدايى فەبرۋس ەسءىмءىмەن بايلانىستىرىلادى.
