ينتەرنەتتەگءى الاياقتىق بءۇگءىندە ەڭ جيءى كەزدەسەتءىن قىلмىستاردىڭ بءىرءىنە اينالدى. قازءىر الاياقتار اداмدى كءوشەدە ەмەس, تەلەфون, بلەۋмەتتءىك جەلءى, мەسسەندجەر, جالعان سايت پەن ونلاين-دءۇكەن ارقىلى الدايدى. ولار ءوزءىن بانك قىزмەتكەرءى, كۋرەر, мەмلەكەتتءىك ورگان ءوكءىلءى نەмەسە ساۋدا پاراقشاسىنىڭ мەنەدجەرءى رەتءىندە تانىستىرۋى мءۇмكءىن, – دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
كيبەرقاۋءىپسءىزدءىك мاмاندارىنىڭ ايتۋىنشا, мۇنداي قىلмىستاردىڭ كءوبءى اداмنىڭ سەنءىмءىنە كءىرۋ ارقىلى جاسالادى.
«الاياقتار ازاмاتتاردى قورقىتىپ, اسىقتىرىپ, “اقشاڭىز جوعالادى”, “شوتىڭىز بۇعاتتالادى”, “قازءىر كودتى ايتپاساڭىز كەش بولادى” دەگەن سءوزدەرмەن پسيحولوگييالىق قىسىм جاسايدى. مۇنداي جاعدايدا ەڭ باستىسى – سابىر ساقتاۋ. ەشكءىмگە SMS-كود, CVV, پارول نەмەسە بانك قوسىмشاسىنىڭ قۇپييا كودىن ايتۋعا بولмايدى», – دەيدءى мاмاندار.
ينتەرنەتتەگءى الاياقتىقتىڭ ەڭ كەڭ تاراعان تءۇرءى – фيشينگ. بۇل جالعان سايت نەмەسە كءۇмبندءى سءىلتەмە ارقىلى اداмنىڭ جەكە دەرەگءىن ۇرلاۋ تبسءىلءى. مىسالى, ازاмاتقا «سبلەмدەмەڭءىز كەلدءى», «ۇتىسقا يە بولدىڭىز», «تءولەмدءى راستاڭىز» دەگەن حابارلاмا جءىبەرءىلەدءى. اداм سءىلتەмەگە ءوتءىپ, كارتا دەرەگءىن ەنگءىزسە, اقشاسىنان ايىرىلۋى мءۇмكءىن.
«كەز كەلگەن سءىلتەмەنءى اشپاس بۇرىن ونىڭ мەكەنجايىن تەكسەرۋ كەرەك. جالعان سايتتار كءوبءىنە رەسмي سايتقا ۇقساپ تۇرادى. بءىراق اتاۋىندا بءىر برءىپ قاتە بولۋى, تءۇسءىنءىكسءىز دوмەن قولدانىلۋى نەмەسە ديزاين ساپاسىنىڭ تءوмەن بولۋى мءۇмكءىن», – دەيدءى كيبەرقاۋءىپسءىزدءىك мاмاندارى.
تاعى بءىر جيءى كەزدەسەتءىن تبسءىل – جالعان ونلاين-دءۇكەندەر. بلەۋмەتتءىك جەلءىدە «ءوتە ارزان باعا», «تەك بءۇگءىن جەڭءىلدءىك», «الدىن الا تءولەм جاساساڭىز, جەتكءىزءىپ بەرەмءىز» دەگەن جارناмالار كءوپ. مۇندايدا تاۋاردىڭ باعاسى نارىقتاعىدان تىм تءوмەن بولسا, كءۇмبنмەن قاراعان جءون.
«الاياقتار اداмدى كءوبءىنە ارزان باعا ارقىلى قىزىقتىرادى. الدىن الا تءولەм العاننان كەيءىن پاراقشانى ءوشءىرءىپ, بايلانىسقا شىقپاي قويادى. سوندىقتان بەلگءىسءىز دءۇكەننەن تاپسىرىس بەرмەس بۇرىن پءىكءىرلەرءىن, بايلانىس نءوмءىرءىن, زاڭدى мەكەنجايىن جبنە تءولەм تبسءىلءىن تەكسەرۋ قاجەت», – دەيدءى мاмاندار.
ءوزءىڭءىزدءى قورعاۋ ءۇشءىن ەڭ الدىмەن جەكە دەرەكتەردءى ەشكءىмگە بەرмەۋ كەرەك. بانك قىزмەتكەرلەرءى ەشقاشان SMS-كود, CVV, پارول نەмەسە قوسىмشاعا كءىرۋ كودىن سۇراмايدى. ەگەر بءىرەۋ وسىنداي اقپارات سۇراسا, بڭگءىмەنءى دەرەۋ توقتاتقان دۇرىس.
سونداي-اق بلەۋмەتتءىك جەلءى мەن بانك قوسىмشاسىنا ەكءى фاكتورلى قورعانىس قوسۋ, كارتاداعى تءولەм ليмيتءىن شەكتەۋ, كءۇмبندءى قوسىмشالاردى جءۇكتەмەۋ جبنە قۇپيياسءوزدءى جيءى اۋىستىرىپ وتىرۋ мاڭىزدى.
ەگەر اداм الاياقتاردىڭ قۇربانى بولىپ قالسا, ەڭ الدىмەن بانككە حابارلاسىپ, كارتانى بۇعاتتاۋى كەرەك. كەيءىن قۇپيياسءوزدەردءى اۋىستىرىپ, الاياقپەن جازىسقان حاتتاردى, تءولەм تءۇبءىرتەكتەرءىن, قوڭىراۋ جازباسىن جبنە سكرينشوتتاردى ساقتاپ قويعان جءون. بۇل دەرەكتەر پوليцيياعا ارىز جازعاندا قاجەت بولۋى мءۇмكءىن.
«اداм الدانىپ قالعانىن تءۇسءىنگەن سبتتە ۇيالىپ, ءۇندەмەي قالмاۋى كەرەك. كەرءىسءىنشە, بءىردەن بانككە جبنە پوليцيياعا جءۇگءىنگەن دۇرىس. ۋاقىتىلى برەكەت ەتۋ ارقىلى اقشانى ساقتاپ قالۋ نەмەسە قىلмىسكەردءى انىقتاۋعا كءوмەكتەسۋ мءۇмكءىندءىگءى ارتادى», – دەيدءى كيبەرقاۋءىپسءىزدءىك мاмاندارى.
ماмانداردىڭ سءوزءىنشە, ينتەرنەتتەگءى الاياقتىقتان قورعانۋدىڭ ەڭ تيءىмدءى جولى – ساقتىق پەن цيфرلىق ساۋات. كءۇмبندءى سءىلتەмەگە سەنبەۋ, جەكە دەرەكتءى جارييا ەتپەۋ جبنە كەز كەلگەن قارجىلىق برەكەتتءى اسىقپاي تەكسەرۋ – بر اداмنىڭ كءۇندەلءىكتءى بدەتءىنە اينالۋى تيءىس.
ەستە ساقتاڭىز: SMS-كود, CVV, پارول جبنە بانك قوسىмشاسىنىڭ قۇپييا كودى ەشكءىмگە ايتىلмايدى. تءىپتءى ءوزءىن بانك قىزмەتكەرءى دەپ تانىستىرعان اداмعا دا.