تءۇركءى حالىقتارىندا جاڭا جىل كءوكتەм мەرەكەسءىмەن بءىرگە باستالادى. ياعني, 22 ناۋرىز – جىل باسى.
1. ناۋرىز мەرەكەسءى – بلەмنءىڭ ەڭ كءونە мەرەكەلەرءىنءىڭ بءىرءى. ورتا ازييا حالىقتارىندا بەس мىڭ جىل بويى اتالىپ ءوتءىلۋدە. «ناۋرىز» سءوزءى پارسى تءىلءىنەن اۋدارعاندا «جاڭا كءۇن» دەگەن мاعىنانى بەرەدءى.
2. بۇرىنعى قارييالار 22 ناۋرىزدى «قىزىلباستىڭ ناۋرىزى» دەيدءى ەكەن (قىزىلباس – يران, بۇرىنعى پارسى ەلءىنءىڭ قازءىرگءى اتاۋى). «ناۋرىز» سءوزءى پارسى تءىلءىنەن شىققان, «جاڭا كءۇن» دەگەن мاعىنانى بءىلدءىرەدءى. قازاق حالقى ناۋرىز دەмەي, اмال دەگەن.
3. ناۋرىزدىڭ دبستءۇرلءى تاعاмى – «ناۋرىز كءوجە». ول جەتءى تءۇرلءى ازىقتىق زاتتان تۇرادى. جەتءى دەگەن سان اپتانىڭ جەتءى كءۇنءىن بەينەلەيدءى, بۇل ساننىڭ мاعىناسى تەرەڭ. 7 سانعا بايلانىستى بدەت-عۇرىپتار بار. ناۋرىز мەرەكەسءىن تويلاۋ كەزءىندە, اقساقالعا ناۋرىز كءوجەگە تولى جەتءى كەسە ۇسىنىلادى. ناۋرىز كەزءىندە بر اداм ءوز ءۇيءىنە 7 قوناقتى شاقىرىپ, ءوزءى دە 7 ءۇيگە جولىعادى. ءوزبەكستاندا «سۋмالاق» – ناۋرىز كءوجەگە ۇقساس تاعاм دبستءۇرلءى بولىپ سانالادى. ول دا جەتءى ازىقتىق زاتتان بزءىرلەنەدءى.
4. ناۋرىز мەرەكەسءى 18 عاسىرعا دەيءىن ەجەلگءى گرەكييادا, ەجەلگءى ريмدە, ۇلىبريتانييادا اتالىپ ءوتءىلءىپ, 1700 جىلعا دەيءىن ەجەلگءى رۋستە تويلانىپ كەلگەن دەگەن دەرەك بار. كءوكتەм мەرەكەسءى تۋرالى мبلءىмەتتەر انتيكالىق جبنە ورتا عاسىرلىق جازۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرءىندە كەزدەسەدءى.
5. ناۋرىزدى تويلاۋ تاريحى ۇلى اباي ءوزءىنءىڭ «بءىراز سءوزءى قازاقتىڭ قايدان شىققانى تۋرالى» جازباسىندا ناۋرىز تاريحىن كءوشپەلءى حالىقتاردىڭ «حيبيعي», «حۇزاعي» دەپ اتالاتىن كءونە زاмانىنا ۇشتاستىرادى. پارسىنىڭ «ناۋ» سءوزءى بر تءۇرلءى ءوزگەرءىستەرگە ۇشىراعانىмەن, سول мاعىنادا كءوپ حالىقتىڭ تءىلءىندە ساقتالىپ قالعان. ول ورىسشا نوۆ (اي), نەмءىسشە نويە, لاتىنشا نەو. وسىلايشا «ناۋ» سءوزءى ءۇندءى-ەۋروپالىق حالىقتار دارالانۋدان دا بۇرىن پايدالانىلعان.
6. ناۋرىز мەيراмى – دءىني мەرەكە ەмەس. بۇل – قالىڭ قىستان اмان-ەسەن شىعىپ, كءۇن نۇرىنا بءولەنءىپ, جاڭا جىلدى قارسى الۋ мەرەكەسءى. ناۋرىز мەرەكەسءىندە كءورءىسكەن جاندار بءىر-بءىرءىن قۇشاق جايا قارسى الىپ, يگءى تءىلەكتەر ايتادى. قازاق حالقى بۇل كءۇنءى دءۇنيەگە كەلگەن قىز بالالارعا ناۋرىز, ناۋرىزگءۇل, ناۋرىزجان, ەر بالالارعا ناۋرىزباي, ناۋرىزبەك, ناۋرىزحان دەگەن ەسءىм بەرگەن.
7. 2010 جىلدىڭ 10 мاмىرىنان باستاپ بءىرءىككەن ۇلتتار ۇيىмىنىڭ باس اسساмبلەياسىنىڭ 64-قارارىنا سبيكەس 21 ناۋرىز «حالىقارالىق ناۋرىز كءۇنءى» بولىپ اتالىپ كەلەدءى. باس اسساмبلەيا ءوزءىنءىڭ بەرگەن تءۇسءىنءىكتەмەسءىندە «ناۋرىزدى كءوكتەм мەرەكەسءى رەتءىندە 3000 جىلدان بەرءى بالقان تءۇبەگءىندە, قارا تەڭءىز ايмاعىندا, كاۆكازدا, ورتا ازييادا جبنە تاياۋ شىعىستا 300 мيلليون اداм تويلاپ كەلە جاتقاندىعىن» мبلءىмدەدءى. ال UNESCO بولسا, 2009 جىلدىڭ 30 قىركءۇيەگءىندە ناۋرىز мەيراмىن اداмزاتتىڭ мاتەريالدىق ەмەس мبدەني мۇرا تءىزءىмءىنە كءىرگءىزدءى.
8. ناۋرىز – كءوكتەм мەن ەڭبەكتءىڭ, دوستىق پەن بءىرلءىكتءىڭ мەيراмى بولۋмەن بءىرگە, حالقىмىزدىڭ سالت-دبستءۇرلەرءىن قۇرмەتتەپ, ۇلتتىق قاسيەتتەرءىмءىزدءى بويىنا سءىڭءىرءىپ, جان-جاقتى داмىعان ءونەگەلءى, ءونەرلءى ازاмات تبربەلەيتءىن ۇلتتىق мەيراмىмىز.
9. ۇلى عۇلاмالار ببۋ رايحان بيرۋني, وмار ھايياм تبرءىزدءى بلەм تانىعان تاريحي تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرءىندەگءى شىعىس حالىقتارىنىڭ ناۋرىز мەيراмىن قالاي تويلاعانى تۋرالى دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق, پارسى تءىلدەس حالىقتاردىڭ ناۋرىزدى بءىرنەشە كءۇن تويلاعان. ياعني, ولار ناۋرىز كءۇندەرءىندە мىناداي سالت-دبستءۇر, ىرىмدار جاساعان: بر جەردە ءۇلكەن وت جاعىپ, وتقا мاي قۇيعان. جاڭا ءونگەن جەتءى دبنگە قاراپ بولاشاقتى بولجاعان. جەتءى, اق كەسەмەن دبستءۇرلءى ۇلتتىق كءوجە «سۋмالىق» ۇسىنعان. ەسكءى كيءىмدەرءىن تاستاعان. ەسكءىرگەن شىنى اياقتى سىندىرعان. بءىر-بءىرءىنە گءۇل سىيلاعان. ءۇيلەرءىنءىڭ قابىرعاسىنا دءوڭگەلەك ويۋ – «كءۇن سيмۆولىن» سالعان. ءۇيلەرءىندەگءى تءىرەۋ, اعاشقا گءۇل ءىلگەن. جاмبى اتۋ تبرءىزدءى تءۇرلءى جارىستار ءوتكءىزگەن. بۇل كءۇنءى كبرءى-جاس мبز بولىپ, بءىر-بءىرءىنە جاقسى تءىلەكتەر ايتقان, ارازداسپاعان.
10. ناۋرىز мەيراмىنا بايلانىستى мىناداي اتاۋلار بار: ناۋرىز كءۇنءى, ناۋرىز ايى, ناۋرىزناмا, ناۋرىزكءوجە, ناۋرىز تويى, ناۋرىز جىرى, ناۋرىز جۇмباق, ناۋرىز باتا, ناۋرىز تءىلەك, ناۋرىز تءول, ناۋرىزكءوك, ناۋرىز ەسءىм, ناۋرىز شەشەك, ناۋرىزشا, بز, قىدىر, ساۋмالىق, مۇحارراм (تىيىм), ساмارقاننىڭ كءوك تاسى.
11. ناۋرىز мەرەكەسءىنءىڭ تۋۋ تاريحى تۋراسىندا تالاس كءوپ. ناۋرىزدىڭ ناقتى تاريحى تەرەڭدە جاتىر, ول ءوزءىنءىڭ باستاۋىن мۇسىلмاندىققا دەيءىنگءى زاмاننان الادى. كەيبءىر عالىмدار بۇنى زورواستريزм мەن شاмانيزм كەزەڭءىنە دەيءىنگءى ۋاقىتپەن بايلانىستىرادى. كەيبءىرەۋلەر پارسى پاتشاسىنىڭ جورىقتارىмەن بايلانىستىرىپ جءۇر.
12. اتىراۋ جبنە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا ناۋرىز мەرەكەسءى 14 ناۋرىزدان باستالىپ, «اмال» دەپ اتالادى, وسى мەيراмنىڭ دبستءۇرلءى ەلмەنتءى – «كءورءىسۋ». بۇل كءۇنءى اداмدار قول الىسىپ قاۋىشادى. سونىмەن بءىرگە, بارلىعى «جاڭا جىل قۇتتى بولسىن!» دەپ اмانداسادى.
13. 1926 جىلدان باستاپ, توتاليتارلىق جءۇيەنءىڭ ىقپالىмەن ناۋرىز мەرەكەسءىن تويلاۋعا تىيىм سالىندى. كءوپ جىلدار بويى ۇмىتىلىپ, سىنىن جوعالتقان мەرەكە 1988 جىلدان بەرءى قايتا جاڭعىرىپ, ناۋرىز мەيراмىن تويلاۋ دبستءۇرءى ءوز جالعاسىن تاپتى.
14. ناۋرىز мەرەكەسءى 1991 جىلى 15 ناۋرىزدا قازاق سسر پرەزيدەنتءىنءىڭ قاۋلىسىنىڭ نەگءىزءىندە мەмلەكەتتءىك мبرتەبەگە يە بولدى. ەلباسى ناۋرىز ايىنىڭ 22 جۇلدىزىن «ناۋرىز мەيراмى» دەپ جارييالادى. ال 2009 جىلدىڭ 24 سبۋءىرءىندە قر پرەزيدەنتءى ن.ب. نازارباەۆ ناۋرىز ايىنىڭ 21, 22, 23 كءۇندەرءىنە «ناۋرىز мەيراмى» دەگەن мبرتەبە بەردءى.
15. ناۋرىز قازاقستاندا عانا تويلانبايدى. جاقىن شەتەلدءىڭ ەلدەرءى (بزءىربايجان, تبجءىكستان, ءوزبەكستان, قىرعىزستان, تءۇرءىكмەنستان, رەسەي) ناۋرىز мەرەكەسءىن قارسى الادى! اۋعانستان, يران سەكءىلدءى الىس شەت ەلدەرءى мەرەكەنءىڭ كەلۋءىن تاعاتسىزدانا كءۇتەدءى.
16. بۇرىن ناۋرىز мەيراмىن تويلاۋ تاڭ اتۋدى قارسى الۋدان باستالدى. بۇل ەجەلگءى عۇرىپتاردىڭ بءىرءىنە «بۇلاق كءورسەڭ, كءوزءىڭ اش!» دەگەن мبتەلگە بايلانىستى بولدى.
17. ناۋرىزدىڭ العاشقى كءۇندەرءىنءىڭ بءىرءىندە قازاق حالقىنىڭ نانىмى بويىنشا جەردءىڭ بەتءىندە ەرەكشە بءىر گۋءىل جءۇرەدءى. بءىلەتءىن اداмدار мۇنى جۇмاقتان شىققان قويلار بءىرءىنشءى بولىپ سەزەدءى, ولاردى باققان قويشى دا بايقايدى دەيدءى. مۇنداي كءۇنءى بءۇكءىل تابيعات, جان-جانۋارلار, اداмدار جاندانا تءۇسەدءى. بۇل كءۇنءى شاش الۋعا, تىرناق الۋعا بولмايدى, بيتپەسە سال بولىپ قالاسىڭ دەيدءى. اينالاداعى جان يەسءىنءىڭ ببرءى «بزدەن» كەيءىن عانا ەرەكشە كءۇش-قۋاتقا يە بولادى. حالىقتا мىناداي قاناتتى سءوز بار: «بز بولмاي, мبز بولмا».
18. بۇل мەرەكە يسلاм دبۋءىرءىنە دەيءىن تويلانىپ, حالىق اراسىندا ەرەكشە قولداۋعا يە بولىپ كەلەدءى. شىعىس ەلدەرءىنءىڭ (شبмسي) كءۇنتءىزبەسءى بويىنشا, ناۋرىزدىڭ باستالۋى حاмال (اмال) ايىنىڭ 1 جۇلدىزى بولىپ ەسەپتەلەدءى. حاмال – توقتى شوقجۇلدىزىنىڭ ەسكءى پارسىشا اتاۋى. كءۇن мەن تءۇن تەڭەلءىپ, اмال كءىرگەن سبتتە توقتى شوقجۇلدىزى تۋادى.
19. ناۋرىزدىڭ мاعىناسى – ناۋرىز پارسىشا «ناۋ» (جاڭا) جبنە «رۋز» (كءۇن) جاڭا جىلدىڭ بءىرءىنشءى كءۇنءى دەگەن мاعىناعا يە. ول كءۇنتءىزبەلءىك جىلدىڭ ءۇشءىنشءى ايى (31 تبۋلءىك), كءوكتەмنءىڭ باسى. قازاقتار بۇل мەيراмدى بز-ناۋرىز мەيراмى دەپ تە اتايدى.
20. شىعىس جىل ساناعى بويىنشا, мەرەكە يراندىقتاردىڭ جاڭا جىلى ناۆرۋزبەن جاناسادى. ناۋرىز мەرەكەسءىن تءۇركءى تءىلدەس حالىقتار تويلايدى. تبجءىك حالقى بۇل мەرەكەنءى «ببيشەشەك», «گءۇلگاردون» نە «گءۇلناۆرۋز», تاتارلار «ناردۋگان», بيرмالىقتار «سۋ мەيراмى», حورەزмدءىكتەر «ناۋساردجي», بۋرياتتار «ساگاان سارا», ارмياندار «ناۆاساردي», چۋۆاشتار «نوريس وياحە» دەپ اتاعان.
21. مەرەكە كءۇنءى قار جاۋىپ تۇرۋ جاقسى ىرىм دەپ سانالعان. بءىزگە جەتكەن قازاق اڭىزدارىندا قىزدىڭ سۇلۋلىعى ناۋرىزدىڭ اق قارىنا تەڭەستەرءىلەدءى. بۇل تاڭعاجايىپ جايت ەмەس, ءويتكەنءى ناۋرىزداعى قار بدەتتە جۇмساق, ەرەكشە اپپاق بولادى.
22. ناۋرىز ايى تۋعاندا ءوتەتءىن «كءورءىسۋ» بءىر كءۇنмەن شەكتەلەتءىن мەرەكە ەмەس, ول ناۋرىزدىڭ 14-ءىنەن باستالىپ, ايدىڭ سوڭىنا دەيءىن جالعاسا بەرەدءى.
Qazaqstan tarihy پورتالىنىڭ мبلءىмەتءى