Qoǵamnyń damuy men ūlttyq qauípsízdíktíń negízínde tártíp pen zańdylyq jatyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelūly Toqaevtyń bastamasymen qabyldanǵan bírqatar zańdar men baǵdarlamalar elímízde tártíptí nyǵaıtuǵa, azamattyq jauapkershílíktí arttyruǵa jáne memlekettík basqarudyń tıímdílígín qamtamasyz etuge baǵyttalǵan. «Tártíp bar jerde — damu bar» qaǵıdasy memlekettík deńgeıde de, jeke tūlǵa deńgeıínde de ózektí. Tártíp — būl tek erejelerdí saqtau emes, sonymen bírge qoǵamdaǵy ózara sením men jauapkershílíktíń kórínísí.
Bílím beru salasynda būl qaǵıda erekshe mańyzdy. Ūjymdyq tártíp, akademıyalyq adaldyq jáne basqaru mádenıetí studentterdíń sapaly bílím aluyna jáne tūlǵalyq damuynda sheshushí ról atqarady. Qazaq ūlttyq qyzdar pedagogıkalyq unıversıtetí elímízdíń bílím beru júıesínde tártíp pen sapany ūshtastyra otyryp, bolashaq pedagogtardy daıyndaıdy.
Tártíp — sapaly bílímníń tíregí
Bílím beru protsesíníń tıímdílígí oqu ornynyń íshkí akademıyalyq, pedagogıkalyq jáne etıkalyq standarttardy qanshalyqty saqtaıtynyna táueldí. Tártípke negízdelgen ortada studenttíń nazaryn shashyratatyn faktorlar azaıyp, oqu úrdísí júıelenedí. Al oqytushynyń kásíbı talaptardy saqtauy — bílím sapasynyń tūraqty boluyna áser etedí.
Hımıya kafedrasy mysalynda alsaq, zerthanalyq jūmystardyń qauípsíz ótuí, qūral-jabdyqtardyń dūrys qoldanyluy, hımıyalyq materıaldarmen jūmys barysynda qauípsízdík erejelerín būljytpaı oryndau — bárí de tártípke negízdeledí. Zerthanalyq qauípsízdík talaptaryn saqtamau tek oqu protsesíne emes, adam ómíríne de qauíp tudyruy múmkín. Sondyqtan kafedramyzda studentter arasynda jauapkershílík mádenıetín qalyptastyruǵa erekshe kóńíl bólínedí.
Tártíp — ūjymnyń kelísímí men ózara syılastyǵy
Kez kelgen ūıymnyń damuy onyń íshkí ruhanı ahualyna baılanysty. Tártíp — adamdar arasyndaǵy syılastyqtyń, kelísímníń, ūıymshyldyqtyń kepílí. Dál osy faktorlar akademıyalyq ūjymnyń shyǵarmashylyq jáne ǵylymı áleuetín arttyrady.
Ūjymda tártíptíń boluy — ár qyzmetkerdíń óz míndetín uaqytyly, sapaly jáne adal atqaruyna jol ashady. Būl óz kezegínde kafedranyń strategıyalyq maqsattaryna qol jetkízuíne yqpal etedí. Jaratylystanu ınstıtutynyń Hımıya kafedrasynda kelísím men júıelílík prıntsıpterí negízínde jūmys jasau dástúrge aınaldy. Árbír oqytushynyń jeke tájírıbesí men ortaq jauapkershílígí bíríkken kezde ǵana kafedra joǵary nátıjelerge qol jetkízedí.
Studenttík tárbıe men mádenıet qalyptastyru
Unıversıtettíń basty míndetteríníń bírí — kásíbı maman daıyndaumen qatar, tūlǵalyq damyǵan, mádenıettí, jauapkershílígí joǵary azamat qalyptastyru. Būl protsess eń aldymen tárbıe jūmysynyń júıelí júrgízíluíne baılanysty.
«Tártíp bar jerde — damu bar» tūjyrymyn studentter boıyna síńíru — tek eskertu beru nemese ereje talap etu emes. Ol studenttíń íshkí motıvatsıyasyn oyatu, ózín-ózí basqaruǵa úıretu, akademıyalyq adaldyq mádenıetín qalyptastyrumen tíkeleı baılanysty. Akademıyalyq adaldyq — zamanauı bílím beru júıesíníń basty talaptarynyń bírí. Plagıattan bas tartu, emtıhan barysynda jauapkershílík tanytu, ǵylymı jūmysta ádíldík saqtau — būlar tártíp mádenıetíníń kórínísí.
Tártíp – ınnovatsıya men ǵylymı ízdenístíń negízí
Ǵylym salasynda tártíptíń rólí erekshe. Ǵylymı derekterdí naqty júrgízu, ádístemení dūrys qoldanu, nátıjení dūrys rásímdeu — būlardyń bárí zertteushíníń tártíptílígíne baılanysty. Hımıya kafedrasynda jas zertteushílerdí ǵylymǵa baulu barysynda josparlau, júıeleu, derekterdí jınau jáne taldau mádenıetí erekshe nazarda ūstalady.
Tártíptí ǵylymı orta — jańa ıdeyalardyń tuyndauyna, ınnovatsıyalyq jobalardyń júzege asuyna múmkíndík beredí. Josparly jūmys, anyq maqsattar men ádíl baǵalau júıesí kafedranyń ǵylymı áleuetín arttyruǵa jáne qoǵamǵa qajettí sapaly mamandar daıyndauǵa yqpal etedí.
Tártíp – basqaru mádenıetíníń ózegí
Bílím beru mekemesíndegí tártíp tek jeke tūlǵalyq deńgeıde ǵana emes, basqaru júıesíníń barlyq satylarynda oryn aluy kerek. Basqaru mádenıetí joǵary bolǵan jaǵdaıda ǵana oqu ornynyń strategıyalyq baǵyttary naqty aıqyndalyp, olardy júzege asyru úshín tıímdí mehanızmder jasalady. Unıversıtetíshílík jáne kafedralyq qūjat aınalymynyń retteluí, oqu protsesíníń naqty josparlanuy, íshkí audıt pen monıtorıng júıesíníń dūrys ūıymdastyryluy — mūnyń barlyǵy basqarudaǵy tártíptíń aıqyn kórsetkíshí.
Hımıya kafedrasynda oqu-ádístemelík qūjattar, jūmys baǵdarlamalary, baǵalau krıterıılerí men oqu josparynyń talapqa saı júıelenuí — kafedranyń josparly árí tártíptí jūmys júrgízetíníníń dálelí. Árbír pán boıynsha oqu baǵdarlamalarynyń jańartylyp otyruy, akkredıtatsıyalyq talaptarǵa sáıkestígí, bílím alushylardyń nátıjelerín ádíl baǵalau tártíbí, kafedra ūjymynyń kásíbı jauapkershílígí men tártípke degen qūrmetín kórsetedí. Tártípke negízdelgen basqaru — sapa menedjmentí júıesíníń qalyptasuyna da tíkeleı yqpal etedí.
Tártíptíń pedagog tūlǵasyn qalyptastyrudaǵy rólí
Joǵary oqu orny — bolashaq pedagogtardy tárbıeleıtín orta. Demek, mūnda tártíptíń orny erekshe. Bolashaq mūǵalímníń kásíbı kelbetí tek teorıyalyq bílímmen emes, onyń mínez-qūlqymen, jauapkershílígímen, ūstazdyq etıkasymen aıqyndalady. Student pedagog retínde syrtqy jáne íshkí mádenıettí kórsetuge, ózín-ózí damytuǵa, ūjymda tíl tabysuǵa úırenuí tıís. Būl qasıetterdíń barlyǵy tártíp arqyly qalyptasady.
Ūstazdyq qyzmettíń basty ūstanymy — úlgí bolu. Tártíptí ūstaz — studentke baǵyt kórsetetín shamshyraq sıyaqty. Sondyqtan oqu ornynda oqytushynyń sóıleu mádenıetí, audıtorıyadaǵy tártíbí, áríptestermen qarym-qatynasy, uaqytqa qūrmetí erekshe mánge ıe. Osyndaı talaptar negízínde qalyptasqan kásíbı orta studentterdíń ruhanı-adamgershílík damuyna oń yqpal etedí.
Tártíp jáne ūlttyq tárbıe qūndylyqtary
Qazaq halqy tártíptí, ar-namysty, úlkendí syılaudy, jauapkershílíktí joǵary baǵalaǵan. Halyq pedagogıkasy – ūlttyq tárbıe júıesíníń ózegí. «Tártípke baǵynǵan qūl bolmaıdy» degen dana sóz tártíptíń qoǵamdaǵy mańyzyn tereń kórsetedí. Búgíngí jastardy tárbıeleude osy ūlttyq qaǵıdalardy bílím beru protsesíne engízu — zaman talaby.
Qazaq ūlttyq qyzdar pedagogıkalyq unıversıtetí ūlttyq qūndylyqtardy dárípteu, qyz balanyń mádenıettí, parasatty, bílímdí tūlǵa bolyp qalyptasuyna jaǵdaı jasau jolynda úlken jūmys atqaryp keledí. Ūlttyq mádenıettí saqtauda tártíptíń rólí aıryqsha. Ádeptílík, ınabattylyq, kíshípeıíldílík — tártíp mádenıetí arqyly qalyptasatyn qasıetter. Unıversıtet qabyrǵasyndaǵy tárbıelík ís-sharalar da osy qūndylyqtardy nyǵaıtuǵa baǵyttalǵan.
Tártíp — qoǵamnyń tūraqtylyǵyn, ūıymnyń damuyn jáne jeke tūlǵanyń kemeldenuín qamtamasyz etetín basty qūndylyq. Bílím beru salasynda tártíp pen júıelílíkke súıenbeıtín eshbír protsess ózíníń nátıjesíne jete almaıdy. Sondyqtan «Tártíp bar jerde — damu bar» qaǵıdasy bízdíń kafedra qyzmetíníń árí oqu-tárbıe jūmysymyzdyń negízgí baǵyty bolyp qala beredí. Tártípke negízdelgen orta — kásíbılíkke, mádenıetke, ǵylymı ízdeníske jáne adamdyq qūndylyqtarǵa bastaıtyn jol.