Búgín qazaq jyrynyń kógínde óshpes íz qaldyrǵan, óleńmen ómír súríp, óleńmen máńgílíkke aınalǵan ūly aqyn Mūqaǵalı Maqataevtyń tuǵanyna 95 jyl toldy.
Būl – kúntízbedegí qarapaıym data emes, qazaq halqynyń júrek túkpíríndegí saǵynysh pen syrǵa, quanysh pen mūńǵa aınalǵan aqynǵa taǵzym jasaıtyn ruhanı mereke. Mūqaǵalı – óz halqynyń janyn túsíngen, sol jannyń únín óleńge aınaldyrǵan dara tūlǵa. Onyń jyrlary uaqytpen ólshenbeıdí, sebebí ol adam balasynyń máńgílík sezímderín jyrlady. Sondyqtan da Mūqaǵalı poezıyasy búgín de tírí, búgín de júrektermen úndes.
Anasynyń estelígíne júgínsek, Mūqaǵalı 14-15 jasynan óleńge shyndap den qoya bastaıdy. Tóbesí alasa ǵana qorjyn tamǵa qalyń-qalyń kítaptardy úıíp tastap, sharshamaı, shaldyqpaı oqumen bolady. Būl oraıda, ol qazaq ádebıetí klassıkterínen bólek, orys ádebıetín, onyń íshínde Pushkın, Esenın, Blok poezıyasyn súısíne oqıdy. Shetel ádebıetínen Geıne, Gete, Dyuma, Gyugo, Baıron, Draızer, Stendal eńbekterín, ásírese Balzak, London, Shekspır shyǵarmalaryn joǵary baǵalaıdy. Aqynnyń keremetteı bílímdílígíne tántí bolǵan jazushy M.Qabanbaıdyń «Ūlttyń kody jazylǵan aqyn» atty maqalasynda ózí kuá bolǵan bír jaıtty bayandaǵany bar. Aıtuynsha, Mūhańmen az-kem sūhbattas bolǵan professor «Mūndaı telegeı-teńíz bílímdí qazaqqa alǵash kezdesuím», – dep erekshe tańyrqaǵan kórínedí. Yaǵnı Mūqaǵalı – tek sol kezderí ǵana emes, kúní búgínge deıín qylań beríp qalatyn «Tuma talantqa kóp oqudyń qajetí joq», – degen ūshqary oıdy joqqa shyǵarǵan kemel tūlǵa. Ózí aıtpaqshy, ol ómír boıy «Naǵyz aqyn aldymen oıshyl, fılosof boluy kerek. Poezıyada fılosof bolu – ózín qorshaǵan álemdí ūǵynu, ár zattyń mánín bílu, aqyryna deıín «adam janynyń ınjenerí» bolyp qalu» degen qaǵıdany ūstanǵan.
Aqynnyń óleńderí – shynaıylyqtyń shyńy. Ol jasandylyqtan ada, qarapaıym sózben tereń oı aıtudy maqsat ettí. Mūqaǵalı úshín óleń – óner ǵana emes, ómír súru tásílí edí. Ol adam janynyń quanyshy men kúızelísín, arpalysy men úmítín búkpesíz jyrlady. Sondyqtan da onyń óleńderí oqyrman júregíne jaqyn, janǵa jyly tıedí.
Mūqaǵalı poezıyasynda tuǵan jer taqyryby erekshe oryn alady. Qarasaz ben Alatau, keń dala men saf aua – aqyn jyrynda tek tabıǵat kórínísí emes, ruhanı meken, saǵynyshtyń sımvoly. Ol tuǵan jerín anaǵa teńep, oǵan degen mahabbatyn sheksíz íńkárlíkpen beıneledí.
Sonymen qatar, aqyn shyǵarmalarynda mahabbat pen adamgershílík, ómír men ólím, uaqyt pen taǵdyr máselelerí tereń fılosofıyalyq tūrǵyda qozǵalady. Mūqaǵalı mahabbatty ásírelemeı, adaldyq pen tazalyqtyń bıík ólshemí retínde kórsettí. Onyń árbír lırıkalyq óleńí – júregíníń syry, shyny.
Mūqaǵalı Maqataev audarma salasynda da mol mūra qaldyrdy. Álem ádebıetíníń alyptary – Shekspır men Danteníń shyǵarmalaryn qazaq tílíne tárjímalau arqyly ūlttyq ádebıettíń órísín keńeıttí. Būl onyń aqyndyq talantymen qatar, tereń bílím ıesí ekenín de aıqyndaıdy.
· «Men báríbír ózíńmenen bír bolam...»
Zamandastary, jalpy, Mūqaǵalıdyń kózín kórgen úlkendí-kíshílí qauym aqynnyń erekshe aqkóńíl, aqjúrek, meıírímdí jan bolǵanyn aıtady. Sonymen bírge, ótíríkke jany qas, kólgírsudí súımeıtín, shyndyqty betke aıtatyn kesek tūlǵasyn, írí mínezín rızalyqpen eske alady.
Al aqynnyń jeke taǵdyry qalaı qalyptasty? Almatyǵa taban tíregeníne kóp ūzamaı jatyp-aq ataq-abyroıdyń da, túrlí syn-synaqtardyń da dámín sezíne bastaıdy. Úlken qyzy Maıgúl 11 jasynda mototsıkl qaǵyp jazym bolady. Aqynnyń anasy Naǵıman áje būl jaıtty óz estelígínde qamyǵa eske alyp: «...Míne, osydan bastap balam seńdeı būzyldy. Qatty kúızeldí. Iyǵy túsíp, sylynyp sala berdí. Mínezínde de ózgerís paıda bolǵandaı boldy. Sóıtsem, ne kítabyn shyǵara almaı, ne qamqor alaqannyń shuaǵyna bólene almaı qınalyp júrgen kezí eken ǵoı. «Jyǵylǵanǵa jūdyryq» degendeı, oǵan qyzynyń ólímí qosylyp, júnjíp-aq kettí. ...Páter jaldap bírtalaı jyl áure-sarsańǵa tústík. Mūqaǵalıdyń tírshílígínde mansap pen baılyqtyń qyzyǵyn kórmegeníne tuǵan anasy – men, jan jary Lashyn kuá», – deıdí.
Tūrmystaǵy jaısyzdyq pen jaǵdaısyzdyq, jūmyssyzdyq, ádebı ortanyń jorta shettetuí aqyn kóńílíne kírbíń, densaulyǵyna syzat túsírmeı qoımady. Talanty ózínen áldeqaıda tómen bazbíreulerdíń tom-tom kítaptary esepsíz danamen basylyp jatqanda Mūqaǵalı jınaqtarynyń pyshaqtyń qyryndaı ǵana kólemde árí bolmashy taralymmen shyǵuy úlken ádíletsízdík bolatyn. Mūnyń bárí aqyndy júıkelettí de, toryqtyrdy da. Ol sodan da «Men būl jaryq dúnıege kelgelí, míne, qyryq tórtínshí jylǵa ayaq basyp barady eken. Bar ómírímníń qor, jıírkeníshtí bolyp kórínetíní sonshalyq, keıde bárín óz yrqymmen-aq qıyp kete salǵym keledí...» – deıdí bír mezette amalsyz. Mūhańnyń jan syryn búkpesíz jaıyp salǵan kúndelígín paraqtaı otyryp, onyń názík júrektí ūly aqyn ǵana emes, taǵdyrynan teperísh kórgen, jany jalǵyzílíktí qarapaıym pende ekenín sezínesíń. «Qalasa da, qalamasa da jūrt mení aqyn retínde túsínedí, al adam retínde kím túsíne qoyar deısíń?» – dep kúrsínedí ol. Auruhanadaǵy sońǵy sátterínde aǵasynyń janynda bola almaǵanyn meńzegen Farıza da kezínde: «Eger men sol joly Mūqaǵalı aqynnyń alasūryp, dúnıeden bír jylylyq kóríp ketudí armandap jatqanyn ūqqan bolsam, Baku saparyn ysyryp tastap janyna baryp, mańdaıyna tıgízgen alaqanym arqyly janymnyń bar jyluyn tūla boıyna taratpas pa edím...» – dep ókínísh bíldírgen eken.
Kúndelíkterínde, keıbír óleń-jyrlarynda mūńǵa boı aldyrǵan syńaı tanytqanymen, báríbír Mūqaǵalıdyń atar tańǵa, jaryq kúnge degen yntyzarlyǵy, senímí basym. Sol sebeptí de, ol:
... Aıtamyn dep quanyshyń, mūńyńdy,
Basqa arnaǵa būrdym ba álde jyrymdy?!
Men báríbír ózíńmenen bír bolam,
Ózegíne tepseń-daǵy ūlyńdy... – dep elíne naz aıtady. Sonymen bírge:
... He ístemekpín altyn, gauhar, jaqūtty,
Olardy ízdep ótkízbespín uaqytty,
Men baqytsyz bola qoıman sírá da,
Tuǵan elím bolsa eken baqytty.
Dáneńe de syılamasyn keler kún.
Syı kórmeı-aq sualarmyn, sónermín.
Tuǵan elím túǵyrynda tūrsa eken,
Árí qaraı...
Árí qaraı kórermín... – dep keleshekke úmítpen kóz tígedí.
Bír dausyz shyndyq, Mūqaǵalı Maqataev – bír ǵana kezeńníń emes, barsha adamzatqa ortaq sezímderdíń aqyny. Onyń jyrlary – ar tazalyǵynyń, shyndyqtyń, adamdyqtyń úní. Uaqyt ótken saıyn Mūqaǵalı poezıyasy tereńdep, bıíkteı beredí, sebebí shynaıy óner eshqashan eskírmeıdí.
Búgín, aqynnyń tuǵanyna 95 jyl tolǵan sátte, onyń óleńderíne qaıta úńílu – ótkenge taǵzym ǵana emes, bolashaqqa amanat. Mūqaǵalı jyry qazaq barda máńgí ómír súre beredí. Óıtkení ol ólgen joq – ol óleńge aınaldy.
