Qazaqstanda sońǵy bírneshe jylda úlken ǵylymı jūmys júrgízílíp, tazy men tóbet turaly alǵash ret naqty ǵylymı derek alyndy.
Osy zertteuler ayasynda olardyń DNQ bankí jasalyp, genetıkalyq pasporttar engízílíp, tazy tūqymy halyqaralyq deńgeıde tanylyp otyr, - dep habarlaıdy Aqshamnews.kz.
Óńírlík kommunıkatsıyalar qyzmetíne QR ǴJBM Ǵylym komıtetíne qarasty Genetıka jáne fızıologıya ınstıtutynyń jetekshí ǵylymı qyzmetkerí, bıologıya ǵylymdarynyń kandıdaty Anastasıya Perfıleva osylaı dedí. Onyń aıtuynsha, Qazaqstan būl tūqymdy ūzaq jyl saqtaıtyndaı qyruar jūmys bítíríp, bıoaluantúrlílíktí qorǵaudyń jahandyq júıesíne qosylǵan.
Tazy men tóbet qazaqtyń tarıhy men mádenıetíníń qūramdas bólígí bolǵanymen, ǵylymı tūrǵyda az zerttelgen bolatyn. «2021 jyly tazynyń genofondyn zertteu jobasy bastalyp, kóp ūzamaı tóbettí zerttep, onyń genetıkalyq qoryn saqtaıtyn tehnologıyalardy ázírleuge arnalǵan úlken baǵdarlama qolǵa alyndy», - deıdí Anastasıya Perfıleva. Zertteuge Genetıka jáne fızıologıya ınstıtuty, Qazaqstan Zoologıya ınstıtuty, «Qansonar» qauymdastyǵy, Qazaqstannyń kınologtar odaǵy, veterınarıyalyq ūıymdar, panajaılar men qoǵamdyq qorlar qatysqan.
Jūmysty ekspedıtsıyaǵa shyǵudan bastap, ǵalymdar «Qansonar» kınologtarymen bírge eldíń barlyq óńírín aralap shyǵyp, selektsıonerlermen, ańshylarmen, malshylarmen kezdestí.
«Kóbí sonda óz ıtíníń úlken ǵylymı qūndylyǵy bar ekenín alǵash ret estíp bíldí», - deıdí Anastasıya Perfıleva.
Sonyń arqasynda tarıhta alǵash ret tazy men tóbet tūqymynyń DNQ bankí qūryldy. Tírkelgen ár ıt ejelgí genetıkalyq jelíler, ortaǵa beıímdelu men jūmys qabíletí turaly bíregeı málímet berdí. Endí būl derekter joǵalmaı, ǵylymı tūrǵyda júıelengen bazada saqtalmaq.
Genetıkalyq taldau tazynyń óz aldyna derbes, ejelgí árí genetıkalyq tūrǵydan bíregeı tūqym ekenín, basqa shyǵys tazylarymen bírdeı emes ekenín kórsettí. Tóbettíń shyǵu tegí de sondaı kóne: ǵalymdardyń deregínshe, ol arktıkalyq jáne shyǵysazıyalyq ıt jelísíníń toǵysynda qalyptasqan. Būl zertteuler tóbettíń álemdegí 140-tan astam tūqym men otar kúzetetín basqa da ıtterden erekshelenetínín dáleldep otyr. Alǵash ret jyldamdyqqa, tózímdílíkke, kúzet mínez-qūlqyna, kognıtıvtík erekshelíkterge jáne júktemege tózímdílíkke jauap beretín genom aımaqtary da anyqtalypty.
Joba ıt ıeleríne de paıda ákelgen. Osy uaqyt íshínde 600-den astam ıtke genetıkalyq pasport jasaldy. Olar ınbrıdıngsíz jūp tańdauǵa, shyǵu tegín rastauǵa, jelíníń sırektígín baǵalap, ıttíń mártebesín arttyruǵa kómektesedí. Qazaqstanda būl halyqaralyq standarttarǵa saı ísteldí. Tóbetter úshín tūqymdyq qospany genetıkalyq verıfıkatsıyalau tehnologıyasy ázírleníp, patentteldí, ol tóbetterdí baqylausyz budandastyrudan qorǵaıdy. Tektíń densaulyǵyn baqylap, jasyryn hromosomalyq auytqudy anyqtau úshín tsıtogenetıkalyq test te engízíldí.
Zertteu barysynda júndí mıkroskopıyalyq taldau arqyly tūqymdy anyqtauǵa múmkíndík beretín bíregeı trıhologıyalyq markerler jıyntyǵy jasaldy. Álemdík tájírıbede sırek kezdesetín mūndaı ádís típtí bír tal qylshyǵy arqyly da tūqymdy tap basyp tanuǵa múmkíndík beredí eken.
Krıoprotokoldardyń, yaǵnı jasushalar men genetıkalyq materıaldy mūzdatu tehnologıyasynyń jasaluy da bír bítken jūmys boldy.
«Būl kádímgídeı jetístík. Eger tekke bírdeńe bola qalsa, bárí qorda saqtauly tūr. Osyndaı «genetıkalyq saqtandyruǵa» alǵash ret ıe ıe boldyq», - deıdí Perfıleva.
2024 jyly tazy tūqymyn Halyqaralyq kınologıyalyq federatsıya (FCI) da moıyndady. Qazaqstandyq ǵalymdardyń ǵylymı materıaldary resmı qūjattar paketíne engízíldí. Būl el úshín tarıhı oqıǵa árí genetıkalyq jáne mádenı mūrany qorǵaudaǵy mańyzdy qadam boldy.
Tóbetke baılanysty júıelí jūmys álí de jalǵasyp jatyr: tūqymnyń taraluy men genetıkalyq jaı-kúıín kórsetetín ınteraktıvtí karta jasaldy, ony saqtau men qalpyna keltíru boıynsha ǵylymı ūsynymdar ázírlendí, krıokonservatsıya jáne tūraqty genetıkalyq monıtorıng ınfraqūrylymy qalyptastyryldy. Būl materıaldar Qazaqstan kınologtar odaǵyna tapsyrylyp, memlekettík qūrylymdardyń qyzyǵushylyǵyn tudyrdy.
«Bíz dalalyq ekspedıtsıyalardan bastap genomıka men halyqaralyq moıyndauǵa deıíngí joldy basyp óttík. Eń bastysy - tazy men tóbettí búgín ǵana emes, bolashaq ūrpaq úshín de joǵaltpaı saqtauǵa múmkíndík beretín berík negíz qūrdyq», - dep qorytyndylady óz sózín Anastasıya Perfıleva.