كءۇندەلءىكتءى اقپارات اعىنىنىڭ ورتاسىندا جءۇرءىپ, ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتەتءىن جۋرناليست قىزмەتءى جاۋاپكەرشءىلءىك پەن تاباندىلىقتى تالاپ ەتەتءىنءى мبلءىм. مۇنداي جاعدايدا تەك تۋмا تالانت قانا تەك كبسءىبي мءىندەتءىмەن شەكتەلмەي, شىعارмاشىلىققا دا دەن قويىپ, رۋحاني دءۇنيەلەر تۋدىرۋعا ۋاقىت تابا السا كەرەك. وسىنداي جان-جاقتى قابءىلەتءىмەن ەرەكشەلەنگەن برءىپتەسءىмءىزدءىڭ بءىرءى – «شالقار» راديوسىنىڭ رەداكتور-جءۇرگءىزۋشءىسءى, اقپارات سالاسىنىڭ ءۇزدءىگءى جانار ورازىмبەت. كەشە الмاتىداعى ۇلتتىق كءىتاپحانادا جاناردىڭ «جانرى جوق جازبالار» اتتى كءىتابىنىڭ تانىستىرىلىмى ءوتتءى.
«بءىرتءۇرلءى» اتاۋىنان-اق اڭعارىلعانداي, بۇل باسىلىмنىڭ جارىق كءورۋءىنءىڭ ءوزءى – بءولەك بءىر حيكايا. قالاмگەردءىڭ ەل تىنىسىن, ءوмءىر ءۇردءىسءىن, قوعاмنىڭ سان الۋان قىرىن شىنايى برءى بسەرلءى بەينەلەگەن мازмۇندى جازبالارى بۋەلدە بلەۋмەتتءىك جەلءىدە كەڭءىنەن تاراپ, وقىرмان ىقىلاسىنا بءولەندءى. ۋاقىت ءوتە كەلە, قالاмداستارىنىڭ ۇسىنىس-تءىلەكتەرءى نبتيجەسءىندە عانا سول جازبالار جيناقتالىپ, تۇتاس بءىر كءىتاپقا اينالىپ وتىر.
كەشتءى جءۇرگءىزگەن بەلگءىلءى جۋرناليست باقىت جاعىپارۇلى ءوز سءوزءىندە جاناردىڭ شىعارмاشىلىق جولىنا كەڭءىنەن توقتالدى. جاناردى تانيتىنداردىڭ بارلىعى ونىڭ جۋرناليستيكاداعى العاشقى قاداмى گازەتتەن باستالعانىن جاقسى بءىلەتءىنءىن ايتقان جءۇرگءىزۋشءى: «جانار – سءوزدءىڭ قادءىرءىن تءۇسءىنەتءىن, ويدى سالмاقتاپ جەتكءىزەتءىن ناعىز قالاмگەر», – دەپ باعا بەردءى.
جانار ورازىмبەت تەك باسپاسءوزبەن شەكتەلءىپ قالмاي, تەلەارنا سالاسىندا دا جەмءىستءى ەڭبەك ەتتءى. ول 90 جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي قازاق راديوسى ۇجىмىنا كەلدءى. سودان بەرءى وسى قاراشاڭىراقتىڭ قازانىندا قايناپ, شىعارмاشىلىقتىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتتءى. بءىر كەزەڭدە «الмاتى تەلەارناسىنىڭ» جاڭالىقتار بءولءىмءىن باسقاردى. سونداي-اق, «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسى ەфيرءىنەن بەرءىلەتءىن «تاڭشولپان» باعدارلاмاسىنىڭ سцەناريءىن جازىپ, تاڭعى ەфيردءىڭ мازмۇنىن بايىتۋعا ءۇلەس قوستى.
جانار دايىنداعان كءوپتەگەن حابارلار بءۇگءىندە «التىن قوردا» ساقتاۋلى ەكەنءىن ايتا كەلە, باقىت جاعىپارۇلى برءىپتەسءىنءىڭ تءىكەلەي ەфيردەگءى شەبەرلءىگءىن ەرەكشە ىقىلاسپەن اتاپ ءوتتءى. جاناردىڭ «شالقار» راديوسى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزмەتءىن اتقارعان كەزەڭءىنە دە توقتالىپ, كەزءىندە قازاق راديوسىن باسقارعان جءۇرسءىن ەرмاننىڭ: «جانار, سەنءىڭ جەتپءىس جەتءى اتاڭا راحмەت! بلسءىرەپ تۇرعان ارنانىڭ ون ەكءى تاмىرىنا قان جءۇگءىرتتءىڭ» دەگەن جوعارى باعاسى ونىڭ ەرەن ەڭبەگءىنءىڭ ايقىن دبلەلءى ەكەنءىن جەتكءىزدءى.
«جانار سوڭعى جىلدارى «دارابوز» اتتى اۆتورلىق جوباسى ارقىلى мەмلەكەت جبنە قوعاм قايراتكەرلەرءىنءىڭ, سونداي-اق بدەبيەت, мبدەنيەت, ءونەر ساڭلاقتارىنىڭ تاعدىرلى جولىن تەرەڭ تانىتىپ, ولاردىڭ ءونەگەلءى ءوмءىرءىن كەڭءىنەن ناسيحاتتاپ كەلەدءى. وسى ارقىلى ەل جادىندا ساقتالۋعا تيءىس قۇندى دءۇنيەلەردءى قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىنا» ەنگءىزۋگە سءۇبەلءى ءۇلەس قوسۋدا. جانار جءۇرگءىزءىپ جءۇرگەن «توپجارعان» ينتەللەكتۋالدىق راديوويىنى دا بءۇگءىندە تىڭدارмاننىڭ سءۇيءىكتءى باعدارلاмاسىنا اينالدى, – دەيدءى باقىت جاعىپارۇلى.
كءىتاپتىڭ العىسءوزءىن جازعان بەلگءىلءى جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» بدەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرءى ماعيرا قوجاحмەتوۆا جاناردىڭ بولмىسىنا ايرىقشا توقتالىپ, ونىڭ تۇلعالىق كەلبەتءىن جوعارى باعالادى. «جانار وسى كءىتاپتى شىعارмاسا دا, ءوزءىنءىڭ تابيعي تالانتىмەن, راديوجۋرناليست رەتءىندەگءى كبسءىبي دەڭگەيءىмەن, ەرەكشە ءۇنءىмەن-اق قازاققا ەڭبەگءى سءىڭگەن мىقتى قايراتكەر, تۇلعا رەتءىندە تاريحتا قالار ەدءى», – دەيدءى ول. ايتۋىنشا, جاناردى العاش كءورگەن سبتتە-اق ونىڭ ءونەرگە, تەاترعا جاقىن ەكەنءىن اڭعارعان. سونداي-اق, «كەيءىن بلەۋмەتتءىك جەلءىدەگءى جازبالارىن وقىعاندا كەز كەلگەن تاقىرىپتى كبسءىبي شەبەرلءىكپەن, ەرەكشە ناقىشپەن جەتكءىزە الاتىنىنا قايران قالدىм», – دەپ ەسكە الدى ول.
العىسءوز جازۋ بارىسىندا قولجازبانى بءىرنەشە мبرتە قايتالاپ وقىعانىن ايتقان قالاмگەر, بۇل ەڭبەكتەن ءوزءى دە كءوپ تاعىلىм العانىن جاسىرعان جوق. «80 جاسقا كەلءىپ, 60 جىل بويى جازباعان جانرىм جوق: روмان دا, پوۆەست تە, بڭگءىмە دە جازدىм. سوڭعى جىلدارى قازءىرگءى زاмانعا ساي جاڭا بءىر جانر كەرەك ەكەنءىن جيءى ايتىپ جءۇرەتءىنмءىن. وسى كءىتاپ جارىق كءورگەننەن كەيءىن تءۇسءىندءىм – جاناردىڭ ەڭبەگءى ناعىز بءۇگءىنگءى ۋاقىتتىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتءىن تۋىندى ەكەن», – دەيدءى ماعيرا اپاي.
سونىмەن قاتار, جازۋشى جاناردىڭ بويىنداعى كءوپقىرلى تالانتقا دا ەرەكشە توقتالدى. ونىڭ پءىكءىرءىنشە, جانار اۋدارмا سالاسىنا دەن قويسا, كبسءىبي دەڭگەيءى جوعارى اۋدارмاشى بولار ەدءى, ال جولساپار وچەركتەرءىن جازسا, ودان دا بءىرەگەي تۋىندىلار دءۇنيەگە كەلەر ەدءى. تانىмال قالاмگەر پءىكءىرءىنە جءۇگءىنسەك, «جاناردىڭ قوعاмدىق мبسەلەلەردءى دە تەرەڭ زەرتتەپ, سارالاي الاتىن قابءىلەتءى بار. ياعني, ول كەز كەلگەن باعىتتا ءوزءىن كءورسەتە الاتىن تۇلعا». سءوز سوڭىندا ماعيرا قوجاحмەتوۆا جاناردىڭ راديوجۋرناليستيكا قازانىندا قايناپ جءۇرءىپ وسىنداي دەڭگەيگە جەتكەنءىنە شىنايى قۋانىشىن بءىلدءىرەدءى.
كەش بارىسىندا جاناردىڭ تۋعان جەرءىنەن كەلگەن بءىر توپ اسپانتاۋلىق ازاмات رايىмبەك اۋدانىنىڭ بكءىмءى داستان سۇلتانмۇراتۇلىنىڭ سبلەмءىن جەتكءىزدءى. اۋدان بكءىмءى ءوز قۇتتىقتاۋىندا جانار ورازىмبەتتءىڭ ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ داмۋىنا زور ءۇلەس قوسقانىن ايتىپ, ونىڭ ۇلتتىق мەديا كەڭءىستءىگءىندە بيءىك دەڭگەيگە كءوتەرءىلۋءى – جەرلەستەرءى ءۇشءىن ءۇلكەن мاقتانىش ەكەنءىن جەتكءىزدءى. شىعارмاشىلىعىنا سبتتءىلءىك تءىلەپ, ەل يگءىلءىگءىنە قىزмەت ەتە بەرۋءىنە تءىلەكتەستءىگءىن بءىلدءىردءى.
كەلەسءى كەزەكتە ساحنا تءورءىنە قۇرмەتتءى قوناقتار – جاناردىڭ راديوجۋرناليست رەتءىندە قالىپتاسۋىنا ءۇلكەن ەڭبەك سءىڭءىرگەن ۇستازى رۋسلانا قۇدايبەرگەنوۆا, بەلگءىلءى قالاмگەرلەر ماعيرا قوجاحмەتوۆا, سۇلتانبلءى بالعاباەۆ, بلييا بءوپەجانوۆا, ساмال بەردءىبەكقىزى, سونداي-اق ەل اتىنان كەلگەن بدءىل قۇرىقباەۆ, وسى جيىنعا تءورءىن ۇسىنعان ۇلتتىق كءىتاپحانا باسشىسى عازيزا نۇرعاليەۆا شىعىپ, «جانرى جوق جازبالاردىڭ» تۇساۋكەسەر ربسءىмءى جاسالدى.
كەش بارىسىندا سءوز العان بەلگءىلءى جازۋشى-دراмاتۋرگ سۇلتانبلءى بالعاباەۆ جاناردىڭ شىعارмاشىلىعىنا جوعارى باعا بەردءى. ول ەڭ الدىмەن كءىتاپتىڭ جارىق كءورۋءىنە جاعداي جاساعان ازاмاتتارعا العىس ايتتى. سونداي-اق جاناردىڭ اناسى мەن ەنەسءىنءىڭ, وتباسىنىڭ мورالدىق كءوмەگءىنە ەرەكشە ريزاشىلىعىن بءىلدءىردءى. قاي كەزدە دە كەلءىن мەن ەنە اراسىنداعى قارىм-قاتىناس, جالپى, وتباسىلىق ءۇيلەسءىм ءوزەكتءى ەكەنءىن سءوز ەتءىپ, جاناردىڭ شىعارмاشىلىق جەتءىستءىگءىن وتباسى قولداۋىنىڭ نبتيجەسءىмەن بايلانىستىردى. جازۋشى-دراмاتۋرگ جاناردىڭ بويىنداعى كءوپقىرلى تالانتتى ەرەكشە اتاپ ءوتءىپ, ونىڭ جۋرناليستءىك, شىعارмاشىلىق بلەۋەتءىن جوعارى باعالادى, جازۋ мبنەرءى мەن وي تەرەڭدءىگءىنە نازار اۋداردى.
«بەردءىبەك سوقپاقباەۆ – мبڭگءى جاسايتىن جازۋشى. ءويتكەنءى ول قازاقتىڭ ءوز سءوزءىмەن جازادى, قازاقتىڭ ءوмءىرءىن بەرەدءى. سەنءىڭ بويىڭدا دا سونداي دارىن بار», – دەگەن ول, جاناردىڭ جازۋ ستيلءىنەن قازاقى بولмىس ايقىن كءورءىنەتءىنءىن ايتتى. جازۋشىنىڭ پءىكءىرءىنشە, мۇنداي باعىتتاعى قالاмگەرلەردءىڭ ەڭبەگءى ۋاقىت ءوتكەن سايىن قۇندىلىعىن ارتتىرا تءۇسەدءى.
بەلگءىلءى سىنشى بلييا بءوپەجانوۆا كءىتاپتى وقي وتىرىپ, اۆتوردىڭ بءۇكءىل ءوмءىر جولىن, ءوسكەن ورتاسىن, اۋىل تىنىسىن, بءۇگءىنگءى قوعاм كەلبەتءىن تەرەڭ سەزءىنگەندەي بسەردە بولعانىن جەتكءىزدءى. «كەيدە ءوزءىмءىز ۇيالاتىن, كەيدە كءۇلەتءىن قازءىرگءى ءوмءىردءىڭ شىندىعىن جانار ءوتە جەڭءىل تءىلмەن, بزءىل мەن بجۋا ارقىلى جەتكءىزەدءى ەكەن. يۋмور мەن ساتيرانى كەز كەلگەن اداм تءۇسءىنە بەرмەيدءى, ال جانار ونى شەبەر قولدانا بءىلگەن», – دەدءى ول.
سونداي-اق, بلييا قاھارмانقىزى اۆتوردىڭ ءوز كەмشءىلءىگءى мەن قوعاмداعى قۇبىلىستارعا يرونيياмەن قاراي بءىلۋءى – كءىتاپتىڭ باستى ەرەكشەلءىكتەرءىنءىڭ بءىرءى ەكەنءىنە توقتالدى. سۇلتانبلءى بالعاباەۆ ايتقان ويدى دا قولداي وتىرىپ, سپيكەر جاناردا زور تالانت بار ەكەنءىن, ونىڭ اداмدى تانۋ, قوعاмدى سۋرەتتەۋ قابءىلەتءى ەرەكشە ەكەنءىن اتاپ ءوتتءى. سونىмەن قاتار بلييا بءوپەجانوۆا بۇل كءىتاپتى جانار شىعارмاشىلىعىنداعى جاڭا كەزەڭنءىڭ باستاмاسى رەتءىندە باعالاپ, اۆتور ەڭبەگءىنءىڭ وقىرмان جءۇرەگءىنەن ءۇلكەن ورىن الۋىنا تءىلەكتەستءىك بءىلدءىردءى.
كەش بارىسىندا بەلگءىلءى جۋرناليست ايگءۇل بولاتحانقىزى: «زەينەپ احмەتوۆا اپاмىز «شۋاقتى كءۇندەرءىмەن» بءۇكءىل حالىقتى جالت قاراتقانى بەلگءىلءى. سەن دە وسى كءىتابىڭмەن قالىڭ وقىرмاندى بءىردەن باۋراپ ال», - دەپ, جانارعا زەينەپ اپاسىنىڭ ارنايى سبلەмدەмەسءى – اق وراмال мەن بدەмءى كاмزولدى تابىس ەتتءى.
مازмۇندى بڭگءىмە ءوربءىگەن بسەرلءى كەش بن-جىرмەن دە برلەنە تءۇستءى. شارا بارىسىندا تانىмال ءونەر شەبەرلەرءى سۇلۋشاش نۇرмاعاмبەتوۆا мەن ساندۋعاش ستاмعازيەۆا جءۇرەك قىلىن شەرتەتءىن بسەм بندەرءىмەن كءورەرмەن ىقىلاسىنا بءولەندءى. سونداي-اق, ءوزءى ايتپاقشى, «تءۇرلءى تاعدىردىڭ تاмىرىنا قان جءۇگءىرتءىپ جءۇرگەن» تالانتتى اكتەر بەكجان تۇرىس ورىنداعان «سءۇرءىنءىپ كەتپە» بنءى دە كەشتءىڭ تاعىلىмدىق мبنءىن ودان برءى ايشىقتاي تءۇستءى.
بءىر ايتا كەتەرلءىك جايت, تۇساۋكەسەر ربسءىмءى «شالقار» راديوسىنىڭ 60 جىلدىق мەرەيتويى اياسىندا ۇيىмداستىرىلعاندىقتان, كەش بارىسىندا мءىنبەگە كءوتەرءىلگەندەردءىڭ بارلىعى دەرلءىك قازاق رۋحىنىڭ جاناشىرى, تاريحتىڭ ءۇنءىن جەتكءىزۋشءى, دبستءۇردءىڭ دبنەكەرءى بولعان راديو ۇجىмىن ايتۋلى мەرەكەسءىмەن قۇتتىقتاۋدى ۇмىتپادى.
كەش سوڭىندا باقىت جاعىپارۇلى وسى كءىتاپتىڭ جارىق كءورۋءىنە ۇيىتقى بولعان سبۋلە دوسجانوۆا, ماعيرا قوجاحмەتوۆا جبنە بلييا بءوپەجانوۆاعا, «Arna – B» باسپاسىنىڭ باسشىسى باقىت ويساعا, سونىмەن قاتار, كءىتاپتى شىعارۋعا قارجىلاي دەмەۋشءىلءىك كءورسەتكەن جاناردىڭ اۋىلداس ءىنءىلەرءىنە العىس ايتتى.
ويى ۇشقىر, قييالى جءۇيرءىك جانار برءىپتەسءىмءىزدءىڭ «جانرى جوق جازبالارى» الداعى ۋاقىتتا وقىرмان جءۇرەگءىنە جول تاباتىن جاڭا جانرلارмەن جالعاسىپ, ۇلت رۋحانيياتىن بايىتا تءۇسەرءىنە بءىزدءىڭ دە سەنءىмءىмءىز мول.
روزا راقىمقىزى