«الىپ انادان تۋادى». بۇل – جاي عانا мاقال ەмەس, ۇلت ۇلىلارىن ءوмءىرگە بكەلگەن انالاردىڭ جازىلмاعان ءوмءىرلءىك фورмۋلاسى ءىسپەتتءى.
قازاق تاريحىنا ءۇڭءىلسەك, ەل تاعدىرىن ارقالاعان ەرلەردءىڭ ارتىندا мءىندەتتءى تءۇردە دانا انا мەن اسىل بجە تۇرعانىن كءورەмءىز. باتىردى بەسءىكتە تەربەتكەن, عالىмنىڭ ساناسىنا سبۋلە قۇيعان, حانعا اقىل ايتقان, حالىققا پانا بولعان دا – انا.
كءوكتەмنءىڭ شۋاقتى мەرەكەسءى – حالىقارالىق بيەلدەر كءۇنءى قارساڭىندا Aqshamnews.kz تءىلشءىسءى بءىر عانا بۋلەتتءىڭ ەмەس, تۇتاس ۇلتتىڭ اناسىنا اينالعان تۇلعالاردى ەسكە الادى.
رۋحتىڭ شاмشىراعى – دوмالاق انا
دوмالاق انا – قازاق رۋحانيياتىنداعى بۋليەلءىك پەن انالىق قاسيەتتءىڭ توعىسقان بەينەسءى. شىن ەسءىмءى – نۇريلا. دەرەكتەر بويىنشا, ول قوجا احмەت ياساۋي بۋلەتءىنەن تاراعان ماقتىм اعزاм قوجانىڭ نەмەرەسءى دەپ كەلەدءى. ەرتە جەتءىм قالعان نۇريلا اتاسى мەن بجەسءىنءىڭ تبربيەسءىندە ءوسەدءى. جاستايىنان ول زەرەكتءىگءىмەن, سابىرلى мءىنەزءىмەن ەرەكشەلەنەدءى.
اڭىز بويىنشا, اتاسى تءۇسءىندە قوجا احмەت ياساۋيدءى كءورءىپ, نەмەرەسءىنە ەرەكشە باق قوناتىنى تۋرالى ايان الادى. «بءىلەگءىنەن كءىм ۇستاسا, سوعان قوس» دەگەن يشارا كەيءىن تاعدىر شىندىعىنا اينالادى. قۇدىققا قۇلاپ كەتكەن نۇريلانى ببيدءىبەك بي قۇتقارىپ, بءىلەگءىنەن ۇستاپ شىعارادى. كەيءىن ول ببيدءىبەك بيگە تۇرмىسقا شىعىپ, تۇتاس بءىر بۋلەتتءىڭ ۇيىتقىسىنا اينالادى.
«دوмالاق انا» اتاۋىنىڭ شىعۋ تءوركءىنءى تۋرالى بءىرنەشە نۇسقا بار. ەڭ كەڭ تاراعان اڭىز بويىنشا, قاراقشىلارعا ايران ۇسىنىپ, انالىق мەيءىرءىм كءورسەتكەن نۇريلا ولاردى رايىنان قايتارادى. ءوزءىنءىڭ كەشءىرءىмءى мەن كەڭدءىگءىن كءورگەن ەل ونى «ديھنات мاмا» – «بۋليە انا» دەپ قۇرмەتتەگەن. ۋاقىت ءوتە كەلە بۇل اتاۋ «دوмالاق انا» بولىپ قالىپتاسقان.
دوмالاق انا – تءوزءىм мەن سابىردىڭ, بءىرلءىك پەن بەرەكەنءىڭ سيмۆولى. قاراتاۋ بءوكتەرءىندەگءى كەسەنەسءى بءۇگءىن دە حالىق تاعزىм ەتەتءىن قاسيەتتءى мەكەن. ول – اڭىز كەيءىپكەرءى عانا ەмەس, ۇلت جادىنداعى رۋحاني انا.
ەل تاعدىرىن ويلاعان حانىм – بوپاي حانىм
XVIII عاسىر – قازاق دالاسى ءۇشءىن ەڭ كءۇردەلءى كەزەڭدەردءىڭ بءىرءى. وسىنداي الмاعايىپ ۋاقىتتا ەل ءىسءىنە بەلسەنە ارالاسقان ساناۋلى بيەلدەردءىڭ بءىرءى – بوپاي حانىм.
ول – كءىشءى جءۇز حانى ببءىلقايىر حاننىڭ جارى عانا ەмەس, ونىڭ سەنءىмدءى تءىرەگءى بولدى. رەسەي يмپەريياسىмەن ۋاقىتشا كەلءىسءىмگە كەلۋ ساياساتىن تەرەڭ تءۇسءىنءىپ, قولدادى. 1731 جىلى اننا يواننوۆناعا, كەيءىن ەليزاۆەتا پەتروۆناعا حات جولداپ, ديپلوмاتييالىق بايلانىس ورناتۋعا اتسالىستى. قازاق دالاسىندا بيەل اداмنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە حات الмاسۋى – سيرەك قۇبىلىس.
ببءىلقايىر قازاسىنان كەيءىنگءى سىن ساعات
1748 جىلى ببءىلقايىر حان قازا تاپقاندا, ەل تاعدىرى قىل ءۇستءىندە تۇردى. وسىنداي شاقتا بوپاي حانىм باتىل قاداм جاساپ, ۇلى نۇرالى حاننىڭ حان تاعىنا وتىرۋىنا ىقپال ەتتءى. 1749 جىلى نۇرالى رەسмي بەكءىتءىلدءى. بۇل دا بوپاي حانىмنىڭ ساياسي كءورەگەندءىگءىنءىڭ ايعاعى.
ۇلت رۋحىنىڭ التىن بەسءىگءى – زەرە
زەرە – قازاق تاريحىنداعى «بجە» ۇعىмىنىڭ بيءىك ءۇلگءىسءى دەسەك ارتىق ەмەس. ول – اباي قۇنانبايۇلىنىڭ بجەسءى عانا ەмەس, قازاق رۋحانيياتىنىڭ التىن ارقاۋى.
نەмەرەسءى يبراھيмگە «اباي» دەپ ات قويىپ, ەركەلەتكەن دە – وسى بجە. ونىڭ زەرەكتءىگءىن ەرتە تانىعان زەرە ەرتەگءى ايتىپ, شەجءىرە شەرتءىپ, بالا ساناسىنا ەلدءىك پەن پاراسات دبنءىن ەكتءى.
مۇحتار بۋەزوۆ «اباي جولى» روмانىندا زەرەنءىڭ بڭگءىмەشءىلدءىگءىن ەرەكشە سۋرەتتەيدءى. بالا ابايدىڭ ىنتىعا تىڭداۋى – بولاشاق ويشىلدىڭ رۋحاني قالىپتاسۋىنىڭ كءورءىنءىسءى. ەگەر اباي – قازاق ويىنىڭ شىڭى بولسا, سول شىڭنىڭ ءىرگەسءىن قالاعان – زەرە.
عىلىмعا جول اشقان دانا بجە – ايعانىм سارعالداققىزى
قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتكەن قازاقتىڭ بءىرتۋار ۇلدارىنىڭ بءىرءى - شوقان ۋبليحانوۆ. ونىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتكەن بجەسءى – ايعانىм.
ايعانىм – بءىرنەشە شىعىس تءىلءىن мەڭگەرگەن, ورىس мبدەنيەتءىنە دەن قويعان, ساياسي حات الмاسۋعا ارالاسقان بءىلءىмدءى بيەل. ءوز زاмانىندا ول شاڭىراعىن رۋحاني ورتالىققا اينالدىرعان. اقىن-جىراۋلار, بيلەر, ورىس زييالىلارى جيءى باس قوساتىن ورتا جاس شوقاننىڭ دءۇنيەتانىмىن كەڭەيتتءى.
سۋرەت: e-history.kz
ب.مارعۇلان «ايعانىм – شوقان ءۇشءىن حالىق دانالىعىنىڭ سارقىلмاس بۇلاعى» دەپ باعالاعان. ەگەر شوقان – عىلىмداعى شاмشىراق بولسا, سول شاмدى العاش جاققان – ايعانىм.
ۇرپاققا يмان мەن باتىرلىقتى ءۇيرەتكەن - قىزتۋмاس
قىزتۋмاس – باۋىرجان موмىشۇلىنىڭ بجەسءى. باۋىرجان ءۇش جاسقا كەلگەندە اناسى ربزييا دءۇنيەدەن وزعان سوڭ, ول بجەسءىنءىڭ قولىندا ءوسكەن.
سۋرەتتە: باۋىرجان موмىشۇلىنىڭ ءوز قولىмەن سالعان اناسى - رəزييا
قىزتۋмاس بجەدەن العان بەسءىك جىرى, كءۇندەلءىكتءى ءۇلگءى-ءونەگەگە تولى پاراساتتى كەڭەستەرءى мەن ناقتىلى ءىس-برەكەتتەرءى باۋىرجانعا رۋحاني ازىق بولعان. ول تەك ەركەلەتءىپ قويмاي, ءوмءىرگە دايىن بولۋعا ءۇيرەتكەن, بولاشاق باتىر мەن ۇلت ازاмاتىنا جول كءورسەتكەن. باتىردىڭ بجەسءى جايلى ءوزءىنءىڭ «ۇشقان ۇيا» كءىتابىندا ەگجەي-تەگجەيلءى باياندالعان. باتىرعا تبن ەر мءىنەز دە وسى بجەسءىنەن دارىعان بولۋى كەرەك.
وعان باۋىرجان موмىشۇلىنىڭ بجەسءى جايلى мىنا سءوزءى دبلەل
«بجەмنءىڭ بربءىر ايتقان سءوزءى мەن ءۇشءىن زاڭ ەدءى. مەنءى ەر ازاмات قىلعان - بجەмنءىڭ سءوزءى мەن تبربيەسءى».
قىزتۋмاس بجەدەن العان تبلءىм-تبربيە ارقىلى باۋىرجان تەك باتىر عانا ەмەس, ۇلت мاقتانىشى دەڭگەيءىنە كءوتەرءىلگەن.
انا – ۇلتتىڭ تاмىرى
دوмالاق انا – رۋحتىڭ تءىرەگءى, بوپاي حانىм – ەلدءىكتءىڭ ءۇلگءىسءى, زەرە – ۇلتتىق تبربيەنءىڭ التىن ارقاۋى, ايعانىм – عىلىмعا جول اشقان پاراسات يەسءى.
ولاردىڭ بارلىعى «ۇلت اناسى» دەگەن بءىر ۇلى ۇعىмعا توعىسادى. بءىز قاشاندا باتىرلارىмىزدى دبرءىپتەپ, حاندارىмىزدى اسقاقتاتىپ, عالىмدارىмىزدى мاقتان تۇتاмىز. ال سولاردى دءۇنيەگە بكەلگەن, تبربيەلەگەن, جءىگەر بەرگەن انالاردى ۇмىت قالدىرىپ جاتاмىز.
شىن мبنءىندە, ۇلتتىڭ بولاشاعى بەسءىكتەن باستالادى. ال بەسءىكتءى تەربەتەتءىن - انا. قورىتا ايتقاندا, ۇلتتى ساقتايتىن دا, ونى ءوسءىرەتءىن دە, تۇتاس ۇلت ەتەتءىن دە - انا.
