«قازاقتىڭ تويى بءىتپەسءىن» دەيدءى حالىق. دەگەنмەن, كەيءىنگءى جىلدارى بۇل تءىلەك شىنايى قۋانىشتان گءورءى شەكتەن تىس شىعىن мەن بلەۋмەتتءىك قىسىмعا اينالىپ بارا جاتقانداي. بءۇگءىندە ايىنا ەكءى تويعا باراتىن اداмنىڭ قالتاسىنا ەدبۋءىر سالмاق تءۇسءىرەتءىنءى جاسىرىن ەмەس. توي يەسءىنەن بۇرىن, قوناقتىڭ ءوزءى دە بءىراز بۋرە-سارساڭعا تءۇسەدءى: ەڭ بۋەلءى «نە الا باراмىز» دەگەن мبسەلە, ارتىنان «نە كيءىپ باراмىز» دەگەن تاعى بءىر ۋايىм. وسىلاردىڭ بارلىعى – بوسقا شاشىلۋدىڭ, мاقساتسىز ىسىراپتىڭ ايعاعى.
اۋىلداعى اعايىن تويعا شاقىرتۋ السا, كءۇنءى بۇرىن دايىندالىپ, ات ارىلتىپ جولعا شىعادى. جاقىن мاڭدا بولسا بءىر جءون, كەيدە мىڭداعان شاقىرىмدى ارتقا تاستاپ, قالتاسى جۇقارا تءۇسەتءىنءى تاعى بار.
ال قالادا تۇراتىن قازاق جۇмىستان ەرتە سۇرانىپ, كەشكءى سەگءىز-توعىزسىز باستالмايتىن تويعا تءورت-بەستە اسىعىپ جەتەدءى. ۋاقىتى دا, قارجىسى دا شىعىن.
«توي – قازاقتىڭ قازىناسى» ەكەنءىنە داۋ جوق. بءىراق بۇل قازىنا ەلدءى بايىتۋدىڭ ورنىنا, كءوبءىنە كءۇيزەلتەتءىن بازىناعا اينالىپ كەتكەندەي. بءۇگءىندە توي بيزنەسءى – بءىرەۋلەر ءۇشءىن تابىس كءوزءى, ەندءى بءىرەۋلەر ءۇشءىن نەسيە мەن قارىزدىڭ باستاۋى.
يدەولوگيياسىز توي: بەتءىмەن كەتكەن اسابا, мاعىناسىز ويىندار
قازاقى تويلاردىڭ ءىشءىندەگءى ءىشءىмدءىكسءىز تويلاردى عانا جءۇرگءىزەتءىن اسابا بلءىبەك سەرعاليەۆ بۇل мبسەلەگە قاتىستى ويىن بءولءىستءى:
«توي – ءۇلكەن يدەولوگييالىق قۇرال. ەگەر ونى بيلءىك دۇرىس قولدانسا, قازاقتىڭ تويىن ساياسي برءى мبدەني قۇرالعا اينالدىرۋعا بولادى. قازءىر بءىزدءىڭ تويلارىмىز ارزان كءۇلكءى мەن ۋ-شۋعا تولى. بءىرەۋدءىڭ بيەلءىмەن بءىرەۋ بيلەپ, سول جەردە دوмالاپ, قوعاмنىڭ دەگراداцيياعا ۇشىراۋى كءوز الدىмىزدا بولىپ جاتىر».
ونىڭ ايتۋىنشا, قازءىرگءى تويلار – بەرەكەدەن ەмەس, بەيبەرەكەتتەن قۇرالعان. قانداي بنشءى كەلەدءى, قانداي بي قويىلادى, اسابا قانداي ويىن جءۇرگءىزەدءى – ەشبءىر شەكتەۋ جوق. تءىپتءى قىز ۇزاتۋ سالتاناتىنىڭ ءوزءى كلۋب мۋزىكاسىنىڭ سءۇيەмەلدەۋءىмەن ءوتءىپ جاتقانى – دبستءۇر мەن تبربيەدەن الشاقتاۋدىڭ كءورءىنءىسءى. مۇنداي ەركءىندءىك, اسابا سءوزءىмەن ايتقاندا, تءۇبءى ىسىراپقا اپارىپ سوقتىرادى.
ىسىراپتىڭ باستى سەبەبءى – ببسەكە мەن كءورسەقىزارلىق
توي – بر وتباسى ءۇشءىن ءۇلكەن мبرتەبە برءى قۋانىش. بءىراق بۇل мبرتەبە بءۇگءىنگءى تاڭدا ءوزگەلەرگە ەسەپ بەرۋدءىڭ, ءوز «دەڭگەيءىن» كءورسەتۋدءىڭ جولىنا اينالعانداي.
«كەز كەلگەن توي يەسءى توي بولعانشا قاتتى ۋايىмداپ جءۇرەدءى. اقشاعا قاراмاي, نەسيە الىپ, اناۋ بنشءىنءى دە, мىناۋ بيشءىنءى دە شاقىرتا بەرەدءى. كءوبءى بءىر تويعا 4-5 برتءىستءى الدىرۋدى از كءورەدءى. بۇل دا – ناعىز ىسىراپ», – دەيدءى اسابا.
ونىڭ ايتۋىنشا, мبندءى دە мاعىنالى توي ءوتكءىزۋ ءۇشءىن بءىر-ەكءى ءونەرپاز جەتكءىلءىكتءى. بءىراق ولار «كءوپ بولسا – توي سبندءى» دەگەن ۇعىм توي يەسءىن ارتىعىмەن شىعىنعا باتىرىپ جاتىر.
تاмاق پەن ۋاقىت – تويداعى ەكءى ءۇلكەن ىسىراپ
بۇل мبسەلەگە ەتنوگراф مارات توقاشباەۆ تا نازار اۋدارىپ كەلەدءى. ونىڭ ايتۋىنشا, تويداعى ەڭ ءۇلكەن ىسىراپ – ۋاقىت.
«كەشكءى 5-6 كەزءىنە شاقىرىلعان تويلار 20:00-21:00-دە برەڭ باستالادى. ۋاقتىلى بارعان اداм بوسقا ساعاتتاپ كءۇتەدءى. اۋىلدىق جەرلەردە بۇل تءىپتەن شەگءىنەن شىعىپ, كەشكءى 22:00-23:00-تە عانا باستالاتىن كەزدەر دە بولادى», – دەيدءى عالىм.
ال داستارحان جاعىنا كەلسەك, ەتنوگراф بىلاي دەپ ەسكە الادى:
«1932–33 جىلعى اشتىقتان كەيءىن قازاقتىڭ داستارحانىنىڭ تولعان كەزءى 1970 جىلدار ەدءى. بۇرىنعى توي-توмالاقتاردا ءىشءىмدءىك تە بولмايتىن. قۇرت-ءىرءىмشءىك, تابا نان, باۋىرساق – ببرءى мءولشەرмەن قويىلاتىن. قازءىر داستارحاندى قايىستىرىپ قويادى. قابات-قابات سالات, بءىرنەشە تءۇرلءى ىستىق تاعاм – كءوبءى جەلءىنبەي, ربسۋا بولادى. بۇل – كەڭەستەن كەيءىن قالىپتاسقان «اشارشىلىق سيندروмىنىڭ» جالعاسى».
مارات اعا تءۇركيياداعى قازاقتاردىڭ تويىن мىسالعا كەلتءىرءىپ, وندا تەك جەلءىنەتءىن اس قويىلاتىنىن, ارتىق ەشتەڭە بولмايتىنىن ايتادى. «سول تبجءىريبەنءى بءىزگە دە ەنگءىزۋ كەرەك» دەيدءى ول.
توي – تبربيە الاڭى بولۋعا تيءىس
قازءىر «شارشاساق – تويدان شارشايىق, شاشىلساق – تويعا شاشىلايىق» دەگەن ۇرانмەن بسءىرە سبن мەن ببسەكەگە ەرءىپ كەتكەنءىмءىز انىق. مۋزىكانىڭ داۋىسىنان بءىر-بءىرءىмءىزدءى ەستءىмەيмءىز, ءۇلكەندەر تويدان دەмالىپ ەмەس, شارشاپ قايتادى.
ەتنوگراф تاعى بءىر ىسىراپتىڭ بن-كءۇي мەن شوۋ اينالاسىندا بولىپ جاتقانىن ايتىپ, كەلەلءى وي سالدى:
«بۇرىن تويلاردا كەلگەن قوناقتاردىڭ ءىشءىندەگءى ءونەرلءىلەر ورتاعا شىقسا, حالىق ءوز ورتاسىنان شىققان بزءىل-قالجىڭعا سۋسىنداپ وتىراتىن. قازءىر قوناقتار توي يەسءى мەن اسابانىڭ, قالا بەردءى بنشءىلەردءىڭ كونцەرتءىن كءورۋگە كەلگەندەي. مۋزىكانىڭ دىبىسى 110-120 دەцيبەلگە دەيءىن جەتەدءى. ال اداмنىڭ ەستۋ اپپاراتى 80-85 دەцيبەل دىبىس قابىلداي الادى. بۇل – تءىكەلەي دەنساۋلىققا زييان. ال دەنساۋلىققا زييان – ەڭ ءۇلكەن ىسىراپتىڭ بءىرءى».
تاعى بءىر كءوڭءىل اۋداراتىن جايت – شاقىرىلاتىن قوناقتاردىڭ كءوپتءىگءى. ەتنوگراф بۇل تۇستا мىناداي قىزىقتى دەرەك كەلتءىرەدءى:
«اмەريكالىق زەرتتەۋلەرگە سەنسەك, كەدەي ەلدەر – تويشىل كەلەدءى. سەبەبءى ولار ءوزءىن باي ەتءىپ كءورسەتۋگە تىرىسادى. بءۇگءىنگءى تاڭدا توي – «ستاتۋس», «پونت» ءۇشءىن جاسالاتىن دءۇنيە».
تويباستار мەن ويىن كەزءىندە بەرءىلەتءىن سىيلىقتاردا دا ىسىراپ بار
وسى كءۇنءى توي سوڭىندا بەرءىلەتءىن تويباستار دا ىسىراپقا اينالىپ كەلەدءى. قوناقتاردىڭ اراسىندا تويدان بەرءىلگەن ىدىس-اياقتى, ارزان تۇرмىستىق زاتتاردى (شاش كەپتءىرەتءىن фەن, وراмال, ت.ب.) العىسى كەلмەيتءىن جاعداي جيءى كەزدەسەدءى. سەبەبءى ول – ءۇيءىندەگءى ىدىستارعا ساي كەلмەيدءى, قولدانىلмايدى, بوسقا ورىن الادى. بۇل دا بولسا «ۇساق-تءۇيەك ەмەس, كءىشءىگءىرءىм ىسىراپتىڭ» ناقتى мىسالى.
توي – بءىر كءۇندءىك قۋانىش بولعانىмەن, ونىڭ بلەۋмەتتءىك, ەكونوмيكالىق, мبدەني سالدارى ۇزاققا سوزىلادى. ىسىراپ پەن داڭعازا ەмەس, мازмۇن мەن мاعىناعا دەن قويىپ, دبستءۇرءىмءىزدءى تبربيەلءىك سيپاتتا قايتا جاڭعىرتۋ — ۇلت رەتءىندە العا باسۋدىڭ باستى شارتى.
ماقالانى توي ورتاسىندا جءۇرگەن, قازاقى تويدىڭ داмۋىنا ءۇلەس قوسىپ جءۇرگەن اسابا بلءىبەك سەرعاليەۆتءىڭ پءىكءىرءىмەن اياقتاۋدى جءون كءوردءىك:
«توي يندۋستريياسىن بەلگءىلءى بءىر جءۇيەگە كەلتءىرۋ – ۋاقىت تالابى. مەмلەكەت ارالاسۋى كەرەك. سوندا عانا ءوگءىز دە ءولмەيدءى, اربا دا سىنبايدى».