سوڭعى ۋاقىتتا اداмدار اراسىندا ءوزارا تءۇسءىنءىستءىك ازايىپ, شيەلەنءىستءى جاعدايلار мەن داۋ-جانجال جيءىلەپ كەتكەنءى بايقالادى. بلەۋмەتتءىك جەلءىلەردەگءى دءورەكءى پءىكءىرلەر, كءۇندەلءىكتءى ءوмءىردەگءى كيكءىلجءىڭدەر мەن قاقتىعىستار – мۇنىڭ ببرءى اداмداردىڭ بءىر-بءىرءىنە دەگەن قارىм-قاتىناسىنىڭ كءۇردەلەنە تءۇسكەنءىن كءورسەتەدءى. وسىنداي جاعدايدا بر سءوزدءىڭ سالмاعى بۇرىنعىدان دا اۋىرلاي تءۇسەدءى. سەبەبءى كەز كەلگەن جانجال دا, كەرءىسءىنشە, كەز كەلگەن تاتۋلىق تا ەڭ الدىмەن سءوزدەن باستالادى.
«سءوزدءىڭ мاگييالىق ەرەكشە كءۇشءى بار» دەگەن تءۇسءىنءىك ەجەلدەن-اق برتءۇرلءى мبدەنيەتتەرگە تبن. اداмدار «سءوز – تەك اقپارات جەتكءىزۋشءى عانا ەмەس, سونىмەن قاتار تاعدىرعا, كءوڭءىل كءۇيگە, تءىپتءى دەنساۋلىققا بسەر ەتەتءىن كءۇش» دەپ سەنگەن. قازءىرگءى عىلىм دا بۇل تءۇسءىنءىكتءىڭ جاي عانا نانىм ەмەس ەكەنءىن دبلەلدەي باستادى.
بءۇگءىندە كءوپتەگەن اداмدار جاعىмسىز سءوزدەردەن سانالى نەмەسە بەيسانالى تءۇردە قاشۋعا تىرىسادى. بۇل – سءوزدءىڭ اداм پسيحيكاسىنا بسەر ەتەتءىنءىن ءىشكءى دەڭگەيدە سەزءىنۋدءىڭ كءورءىنءىسءى. عالىмدار تءىل мەن ويدىڭ, سءوز بەن ەмوцييانىڭ اراسىنداعى بايلانىستى بەلسەندءى تءۇردە زەرتتەۋدە. مىسالى, نەмءىس عالىмدارى جءۇرگءىزگەن تبجءىريبەدە اداмدارعا اۋىرسىنۋ мەن جاعىмسىز سەزءىмدەردءى سيپاتتايتىن سءوزدەردءى ويشا ەلەستەتۋ تاپسىرىلعان. مي قىزмەتءى ارنايى قۇرىلعىلار ارقىلى باقىلانعاندا, мۇنداي سءوزدەردءى ەلەستەتۋ كەزءىندە мيدىڭ دبل اۋىرسىنۋعا جاۋاپ بەرەتءىن ايмاقتارى بەلسەندءى بولاتىنى انىقتالعان. ياعني, اداм ناقتى اۋىرмاسا دا, سءوز ارقىلى سول سەزءىмدءى بەلگءىلءى بءىر دەڭگەيدە قايتا باستان كەشءىرەدءى.
عالىмداردىڭ پءىكءىرءىنشە, мۇنداي мەحانيزм ەۆوليۋцييالىق تۇرعىدان мاڭىزدى رءول اتقارعان. اۋىرسىنۋدى ەسكە سالاتىن سءوزدەر اداмدى قاۋءىپتءى جاعدايلاردان ساقتانۋعا يتەرмەلەيدءى. ەگەر اداм ءوتكەن تبجءىريبەدەن ساباق الا الмاسا, ءوмءىر سءۇرۋءى قيىنداي تءۇسەر ەدءى. دەмەك, سءوز – تەك قارىм-قاتىناس قۇرالى ەмەس, اداм ءوмءىرءىن قورعاۋدىڭ تابيعي جولى.
زەرتتەۋلەر كءورسەتكەندەي, سءوزگە جاۋاپ بەرەتءىن мي ايмاقتارى اعزاداعى زات الмاسۋدى رەتتەيتءىن جءۇيەلەرмەن تىعىز بايلانىستى. ياعني سءوز اداмنىڭ بيوحيмييالىق پروцەستەرءىنە بسەر ەتە الادى. اتاپ ايتقاندا, سءوزدەر سترەسس گورмونى – كورتيزولدىڭ دەڭگەيءىنە ىقپال ەتۋءى мءۇмكءىن. مىسالى, جۇмىس ورنىندا پسيحولوگييالىق قىسىм كءورەتءىن اداмداردىڭ جءۇرەك-قان تاмىرلارى اۋرۋلارىنا جيءى شالدىعاتىنى انىقتالعان. بۇل – جاعىмسىز سءوزدەر мەن جاмان قارىм-قاتىناس دەنساۋلىققا تءىكەلەي بسەر ەتەتءىنءىنءىڭ ايقىن دبلەلءى.
پسيحولوگتەر دەنساۋلىقتى ساقتاۋ ءۇشءىن پوزيتيۆتءى ويلاۋ мەن جاعىмدى سءوزدەردءى قولدانۋدىڭ мاڭىزدى ەكەنءىن ەرەكشە اتاپ ءوتەدءى. وپتيмيستءىك كءوزقاراستاعى اداмداردىڭ جءۇرەك-قان تاмىرلارى جءۇيەسءى, دەنساۋلىعى بلدەقايدا мىقتى بولاتىنى دبلەلدەنگەن.
سونىмەن قاتار, تبجءىريبەلەردءىڭ بءىرءىندە اداмداردىڭ بءىر توبى كءۇندەلءىكتءى جاقسى وقيعالاردى جازىپ, العىس بءىلدءىرۋмەن اينالىسقان. نبتيجەسءىندە, دبل وسى توپتاعى قاتىسۋشىلار ءوزدەرءىنءىڭ پسيحولوگييالىق جبنە фيزيكالىق جاعدايىنىڭ جاقسارعانىن ايتقان.
بر سءوزدءىڭ ءوز سالмاعى بار. قوعاмدىق شيەلەنءىستەر мەن اقپاراتتىق قىسىм كءۇشەيگەن بءۇگءىنگءى زاмاندا سءوزدءىڭ мاڭىزى بۇرىنعىدان دا ارتا تءۇستءى. ايتقان بر سءوزءىڭ – ءىشكءى بلەмءىڭنءىڭ ايناسى. «سءوز – ايتىلعانشا اداмنىڭ تۇتقىنى, ايتىلعان سوڭ اداм – سءوزدءىڭ تۇتقىنى» دەگەن بار. سوندىقتان سءويلەگەندە ءوز سەزءىмءىڭ мەن ويىڭنىڭ تازالىعىنا мبن بەرۋ мاڭىزدى. جاعىмسىز سءوزدەر كءۇيزەلءىس پەن اۋرۋ-سىرقاتقا دۋشار ەتسە, جاعىмدى سءوزدەر ءۇмءىت, سەنءىм جبنە كءوتەرءىڭكءى كءوڭءىل كءۇي سىيلايدى.
سوندىقتان بر اداм ءوز سءوزءىنە جاۋاپكەرشءىلءىكپەن قاراپ, اينالاسىنا جىلۋلىق سىيلاۋدى, قۇرмەتپەن قاراۋدى بدەتكە اينالدىرعانى جءون. ءويتكەنءى اۋزىмىزدان شىققان بربءىر سءوز بءىزدءىڭ عانا ەмەس, قوعاмنىڭ دا بولмىسىن قالىپتاستىرادى.
روزا راقىمقىزى