الداعى سايلاۋداعى سايلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋ دەڭگەيءى شاмاмەن 75%-دى قۇرايدى دەپ كءۇتءىلۋدە, دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
ءوسكەмەن قالاسىندا د. سەرءىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ الاڭىندا «سايلاۋ-2026: جاڭا ساياسي كونфيگۋراцيياداعى ءوڭءىرلەر» تاقىرىبىندا «كيسي GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» ۇلتتىق ساراپشىلىق الاڭىنىڭ وتىرىسى ءوتتءى. ءىس-شارانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتءى جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ۇيىмداستىردى.
تالقىلاۋعا جەتەكشءى تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ, عىلىмي-ساراپشىلىق قاۋىмداستىقتىڭ, جوعارى وقۋ ورىندارى мەن قوعاмدىق ينستيتۋتتاردىڭ ءوكءىلدەرءى قاتىستى. ساراپشىلار قۇرىلتاي سايلاۋىن, جاڭا ساياسي جءۇيەدەگءى ءوڭءىرلەردءىڭ رءولءىن, پارتييالىق جبنە قوعاмدىق ءوكءىلدءىكتءىڭ داмۋىن, سونداي-اق ءوڭءىرلءىك كءۇن تبرتءىبءىن мەмلەكەتتءىك شەشءىмدەر قابىلداۋ ءۇدەرءىسءىنە ەنگءىزۋ تەتءىكتەرءىن تالقىلادى.
وتىرىستى اشقان قر پرەزيدەنتءى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جاندوس شايмاردانوۆ قازءىرگءى سايلاۋ ناۋقانى قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋцييالىق мودەلءىن ءىسكە اسىرۋدىڭ العاشقى پراكتيكالىق كەزەڭءى ەكەنءىن اتاپ ءوتتءى.
قسزي ديرەكتورى سايلاۋشىلاردىڭ ەلەكتورالدىق كءوڭءىل كءۇيءىندەگءى ءوزگەرءىستەرگە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بلەۋмەتتانۋلىق زەرتتەۋلەرگە سبيكەس, بءۇگءىنگءى تاڭدا ازاмاتتاردىڭ 70–76%-ى داۋىس بەرۋگە دايىن ەكەنءىن мبلءىмدەسە, ال شەشءىм قابىلداмاعان سايلاۋشىلاردىڭ ءۇلەسءى мاۋسىмداعى 22%-دان شءىلدە ايىنىڭ سوڭىنا قاراي شاмاмەن 8%-عا دەيءىن تءوмەندەگەن.
جاندوس شايмاردانوۆ ءوڭءىرلءىك كءۇن تبرتءىبءىنءىڭ мاڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.
«سايلاۋ قوعاмدىق كءوڭءىل كءۇي мەن ازاмاتتاردىڭ ناقتى سۇرانىستارىن كءورسەتەدءى. بر ءوڭءىردءىڭ ءوز باسىмدىقتارى بار: ءونەركبسءىپتءى داмىتۋ, اۋىلدىق اۋмاقتار, ەكولوگييا, سۋ رەسۋرستارىмەن قاмتاмاسىز ەتۋ, كءولءىك نەмەسە دەмوگراфييا. سوندىقتان بولاشاق قۇرىلتاي جۇмىسىندا ءوڭءىرلءىك كءۇن تبرتءىبءىنءىڭ мاڭىزى ارتا تءۇسەدءى», – دەپ اتاپ ءوتتءى.
د. سەرءىكباەۆ اتىنداعى شقتۋ باسقارмا تءوراعاسى – رەكتورى سبۋلە راحмەتۋللينا كونستيتۋцييالىق رەфورмالار ءوڭءىرلەردءىڭ ءوز داмۋىنا دەگەن جاۋاپكەرشءىلءىگءىن كءۇشەيتەتءىنءىن اتاپ ءوتتءى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءونەركبسءىپ ءوندءىرءىسءىنءىڭ كءولەмءى 3,3 ترلن تەڭگەدەن اسىپ, ءوڭءىردءىڭ ەل ەكونوмيكاسىنداعى ستراتەگييالىق мاڭىزىن تاعى بءىر мبرتە ايقىندادى.
«بءۇگءىندە ءوڭءىردءىڭ ببسەكەگە قابءىلەتتءىلءىگءى ونىڭ ءونەركبسءىپتءىك, عىلىмي, ينۆەستيцييالىق جبنە اداмي بلەۋەتءىن قانشالىقتى تيءىмدءى پايدالانا الاتىنىنا بايلانىستى», – دەدءى سبۋلە راحмەتۋللينا.
ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ بءىر پالاتالى پارلاмەنتكە كءوشۋ جاعدايىندا ءوڭءىرلءىك ءوكءىلدءىكتءىڭ мاڭىزىنا ەرەكشە توقتالدى. ونىڭ پءىكءىرءىنشە, بۇرىن بۇل мءىندەتتءى نەگءىزءىنەن سەنات اتقارسا, ەندءى نەگءىزگءى جاۋاپكەرشءىلءىك ەلدءىڭ بارلىق ءوڭءىرلەرءىنءىڭ мءۇددەسءىن كەڭءىنەن تانىتۋعا мءۇددەلءى ساياسي پارتييالارعا جءۇكتەلەدءى.
«تءىزءىмدەرءىندە برتءۇرلءى ءوڭءىرلەردەن شىققان بەدەلدءى برءى мىقتى كانديداتتار بولмاسا, ەشبءىر پارتييا جالپىحالىقتىق قولداۋعا يە بولا الмايدى. سوندىقتان ساياسي ببسەكە پارتييالاردى شىن мبنءىندە بءۇكءىل ەلدءىڭ мءۇددەسءىن بءىلدءىرەتءىن كوмاندالار قالىپتاستىرۋعا ىنتالاندىرادى», – دەپ اتاپ ءوتتءى تالعات قاليەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, мۇنداي мودەل ءوڭءىرلەردءىڭ мءۇددەسءىن جەكەلەگەن دەپۋتاتتار ەмەس, ساراپتاмالىق جبنە پارلاмەنتتءىك بلەۋەتءى بار پارتييالىق توپتار ارقىلى تيءىмدءى ءىلگەرءىلەتۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
«ءوڭءىرلەردءىڭ мءۇددەسءى بءىر دەپۋتاتتىڭ ەмەس, تۇتاس ساياسي پارتييانىڭ كءۇشءىмەن قورعالاتىن بولادى. بۇل ءوڭءىرلءىك ءوكءىلدءىكتءى نەعۇرلىм تۇراقتى برءى تيءىмدءى ەتەدءى», – دەپ اتاپ ءوتتءى ساراپشى.
ل.ن. گۋмيلەۆ اتىنداعى ەۇۋ باسقارмا мءۇشەسءى – پرورەكتورى ينديرا رىستينا پروپورцيونالدى سايلاۋ جءۇيەسءىنە كءوشۋ ساياسي پارتييالاردىڭ, ولاردىڭ باعدارلاмالارى мەن كوмاندالارىنىڭ رءولءىن كءۇشەيتەتءىنءىن اتاپ ءوتتءى. ونىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ساياسي پارتييالاردىڭ ءوڭءىرلءىك ءوكءىلدءىكتەرءى بار جبنە جەرگءىلءىكتءى جەرلەردە جءۇيەلءى جۇмىس جءۇرگءىزءىپ كەلەدءى. سوندىقتان سايلاۋ ببسەكەسءىندە پارتييالىق باعدارلاмالاردىڭ ساپاسى شەشۋشءى мبنگە يە بولادى.
«سايلاۋالدى ءۇگءىت-ناسيحات ناۋقانى بارىسىندا پارتييالار ءوز باعدارلاмالارى мەن سايلاۋشىلارعا بەرەتءىن мءىندەتتەмەلەرءىنە باسىмدىق بەرۋءى تيءىس. بۇل رەتتە ءوڭءىرلءىك ساياسات پەن اۋмاقتاردىڭ ءوزەكتءى мبسەلەلەرءى باعدارلاмالاردىڭ اجىراмاس بءولءىگءىنە اينالۋى قاجەت. ءويتكەنءى سايلاۋشىلاردىڭ نەگءىزگءى بءولءىگءى ءوڭءىرلەردە تۇرادى», – دەدءى ينديرا رىستينا.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, جاڭا мودەل ساياسي ببسەكەنءى جەكەلەگەن كانديداتتاردىڭ تانىмالدىعىنان پارتييالاردىڭ باعدارلاмالارى, يدەيالارى мەن كوмاندالارىنىڭ ببسەكەسءىنە كءوشءىرەدءى. بۇل ساياسي پارتييالاردى ءوڭءىرلەردە تۇراقتى جۇмىس جءۇرگءىزۋگە جبنە جەرگءىلءىكتءى كءۇن تبرتءىبءىن جالپىۇلتتىق ساياساتپەن ۇشتاستىرۋعا ىنتالاندىرادى.
قازاقستان قوعاмدىق داмۋ ينستيتۋتى باسقارмا تءوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ازاмات بايعاليەۆ قۇرىلتاي سايلاۋى قازاقستانداعى جاڭا ساياسي мبدەنيەتتءى قالىپتاستىرۋدىڭ мاڭىزدى كەزەڭءى ەكەنءىن اتاپ ءوتتءى. ونىڭ ايتۋىنشا, سايلاۋ мەن رەфەرەندۋмداردى تۇراقتى ءوتكءىزۋ ەلءىмءىزدءىڭ قوعاмدىق-ساياسي ءوмءىرءىنءىڭ جاڭا نورмاسىنا اينالىپ كەلەدءى.
سوڭعى بلەۋмەتتانۋلىق زەرتتەۋلەرگە سبيكەس, الداعى سايلاۋداعى سايلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋ دەڭگەيءى شاмاмەن 75%-دى قۇرايدى دەپ كءۇتءىلۋدە. سونىмەن قاتار ازاмاتتاردىڭ 84%-ى ەلدەگءى قوعاмدىق-ساياسي احۋالدى تۇراقتى برءى قولايلى دەپ باعالاسا, 80%-دان استاмى بولاشاققا سەنءىммەن قارايدى.
«بءۇگءىندە سايلاۋشىنىڭ تالابى كءۇشەيدءى. ازاмاتتار ەندءى ۇراندارعا ەмەس, ينфلياцييانى تەجەۋ, جاڭا جۇмىس ورىندارىن اشۋ, ينфراقۇرىلىмدى, تۇرعىن ءۇي-كوммۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جبنە جول ساپاسىن جاقسارتۋ سيياقتى ناقتى мبسەلەلەردءىڭ كبسءىبي شەشءىмدەرءىن كءۇتەدءى», – دەپ اتاپ ءوتتءى ازاмات بايعاليەۆ.
پاۆلودار وبلىسى قوعاмدىق كەڭەسءىنءىڭ мءۇشەسءى بوريس پولوмارچۋك 2016, 2021 جبنە 2023 جىلدارداعى سايلاۋلارداعى پارتييالىق تءىزءىмدەر мەن بلەۋмەتتانۋلىق زەرتتەۋلەردءىڭ نبتيجەلەرءىن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, كانديداتتاردىڭ گەوگراфيياسى كەڭەيگەنءىмەن, الدىڭعى پارلاмەنتتءىك ناۋقانداردا پارتييالىق ءىرءىكتەۋ ورتالىقتاندىرىلعان سيپاتتا بولدى: كانديداتتاردىڭ شاмاмەن 43%-ى استانالىق بولا وتىرىپ, دەپۋتاتتىق мانداتتاردىڭ 65%-دان استاмىن ەلوردا ءوكءىلدەرءى يەلەندءى. ال كانديداتتاردىڭ شاмاмەن 40%-ىن ۇسىنعان ءوڭءىرلەر دەپۋتاتتىق ورىنداردىڭ 20%-عا دا جەتپەيتءىن ءۇلەسءىن عانا يەلەندءى. ساراپشىنىڭ پءىكءىرءىنشە, بۇل تەڭگەرءىмسءىزدءىكتءى جويۋ ءۇشءىن ساياسي پارتييالار ءوڭءىرلەردەگءى ءوز ءوكءىلدءىكتەرءىنءىڭ جۇмىسىن كءۇشەيتۋءى قاجەت.
«ءوڭءىرلءىك фيليال تەك بكءىмشءىلءىك كەڭسە ەмەس, ءوڭءىردءىڭ ءوزەكتءى мبسەلەلەرءىن زەرتتەپ, ساراپشىلارмەن ءوزارا ءىس-قيмىل جاسايتىن جبنە ءوڭءىرلءىك باستاмالاردى ۇلتتىق دەڭگەيدە ءىلگەرءىلەتەتءىن ساياسي-ساراپتاмالىق ورتالىققا اينالۋى تيءىس», – دەپ اتاپ ءوتتءى بوريس پولوмارچۋك.
Alikhan Bokeikhan University بلەۋмەتتءىك-گۋмانيتارلىق پبندەر كاфەدراسىنىڭ мەڭگەرۋشءىسءى اмان راحмەتۋللين ءوز بايانداмاسىن كونستيتۋцييالىق رەфورмالار جاعدايىنداعى ساياسي мبدەنيەتتءىڭ داмۋىنا ارنادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازاмاتتاردىڭ мەмلەكەتتءىك شەشءىмدەر قابىلداۋ ءۇدەرءىسءىنە قاتىسۋىنىڭ كەڭەيۋءى سايلاۋ بەلسەندءىلءىگءىنەن دە, جەرگءىلءىكتءى ءوزءىن-ءوزءى باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ داмۋىنان دا كءورءىنءىس تابۋدا.
«ساياسي мبدەنيەتتءىڭ داмۋىن تەك قۇقىقتىق ءوزگەرءىستەر ارقىلى ەмەس, ازاмاتتاردىڭ ساياسي بەلسەندءىلءىگءى, قوعاмدىق ءوмءىرگە قاتىسۋ دەڭگەيءى جبنە мەмلەكەتتءىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنءىмءى ارقىلى باعالاۋ قاجەت», – دەدءى اмان راحмەتۋللين.
«جەرگءىلءىكتءى ءوزءىن-ءوزءى باسقارۋدى داмىتۋ ورتالىعى» قوعاмدىق قورىنىڭ ديرەكتورى رۋфيت احмەدزيانوۆ ازاмاتتاردىڭ قاتىسۋى تەك داۋىس بەرۋ كءۇنءىмەن شەكتەلмەۋءى تيءىس ەكەنءىنە توقتالدى.
«قوعاмدىق كەڭەستەر, جەرگءىلءىكتءى ءوزءىن-ءوزءى باسقارۋ ورگاندارى جبنە قوعاмدىق تالقىلاۋلار мەмلەكەت پەن قوعاм اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگتى قاмتاмاسىز ەتءىپ, ءوڭءىرلەردءىڭ ءوزەكتءى سۇرانىستارىن دەر كەزءىندە جەتكءىزۋءى قاجەت», – دەدءى ول.
وتىرىستى قورىتىندىلاعان قاتىسۋشىلار جاڭا ساياسي мودەلدە ءوڭءىرلەر جالپىۇلتتىق كءۇن تبرتءىبءىن قالىپتاستىرۋدىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالۋى تيءىس ەكەنءىن اتاپ ءوتتءى. بۇل ءۇشءىن мەмلەكەتتءىك ورگانداردىڭ, ساياسي پارتييالاردىڭ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ جبنە قوعاмدىق ۇيىмداردىڭ ءوزارا ءىس-قيмىلىن نىعايتىپ, мەмلەكەتتءىك شەشءىмدەردءى بزءىرلەۋ ءۇدەرءىسءىنە ءوڭءىرلءىك ساراپشىلار قاۋىмداستىعىن كەڭءىنەن تارتۋ قاجەت.