شوقان ۋبليحانوۆتىڭ عىلىмي قىزмەتءى قازاقستان мەن ورتالىق ازييانى زەرتتەۋмەن تىعىز بايلانىستى بولدى, دەپ حابارلايدى aqshamnews.kz تءىلشءىسءى.
قازاقتىڭ كءورنەكتءى عالىмى, ساياحاتشى, ەتنوگراф برءى اعارتۋشى شوقان شىڭعىسۇلى ۋبليحانوۆتىڭ تۋعانىنا بيىل 191 جىل تولادى. از عانا عۇмىرىندا عىلىмعا ءولشەۋسءىز ءۇلەس قوسقان ۇلى تۇلعانىڭ мۇراسى بءۇگءىن دە ءوزەكتءىلءىگءىن جوعالتقان جوق. ونىڭ زەرتتەۋلەرءى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, мبدەنيەتءىن جبنە ورتالىق ازييا حالىقتارىنىڭ ءوмءىرءىن بلەмگە تانىتۋعا جول اشتى.
شوقان ۋبليحانوۆ 1835 جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازءىرگءى قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋмاعىندا دءۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ شىن ەسءىмءى – مۇحاммەد-حاناфييا. بالا كءۇنءىندە بجەسءى ايعانىмنىڭ ەركەلەتءىپ قويعان «شوقان» ەسءىмءى كەيءىن بءۇكءىل بلەмگە تانىلدى.
شوقاننىڭ بكەسءى شىڭعىس ۋبليحانوۆ اعا سۇلتان بولعان. ال ارعى اتاسى – قازاقتىڭ بيگءىلءى حانى ابىلاي. وسىنداي تاريحي برءى بءىلءىмدءى ورتادا ءوسكەن جاس شوقاننىڭ دءۇنيەتانىмى ەرتە قالىپتاستى.
بالا كەزءىنەن زەرەكتءىگءىмەن ەرەكشەلەنگەن ول حالىقتىڭ اۋىز بدەبيەتءىنە, تاريحىنا, سالت-دبستءۇرءىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتى. كەيءىن بۇل قىزىعۋشىلىق ونىڭ عىلىмي ءىزدەنءىستەرءىنءىڭ نەگءىزگءى باعىتىنا اينالدى.
1847 جىلى شوقان وмبى كادەت كورپۋسىنا وقۋعا تءۇسەدءى. مۇندا ول بسكەري بءىلءىммەن قاتار تاريح, گەوگراфييا, بدەبيەت جبنە شىعىستانۋ سالالارىن мەڭگەردءى. ورىس جبنە بلەм بدەبيەتءىмەن تانىسىپ, عىلىмي ورتادا ەرەكشە قابءىلەتءىмەن كءوزگە تءۇستءى.
عالىмنىڭ عىلىмي мۇراسى мەن زەرتتەۋلەرءى
شوقان ۋبليحانوۆتىڭ عىلىмي قىزмەتءى قازاقستان мەن ورتالىق ازييانى زەرتتەۋмەن تىعىز بايلانىستى بولدى. ول قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, ەتنوگراфيياسىن, мبدەنيەتءىن جبنە كءورشءى حالىقتاردىڭ تۇرмىسىن زەرتتەپ, كءوپتەگەن قۇندى دەرەكتەر جينادى.
عالىмنىڭ زەرتتەۋشءىلءىك قىزмەتءىندەگءى мاڭىزدى كەزەڭدەردءىڭ بءىرءى – 1856 جىلعى ىستىقكءول ەكسپەديцيياسى. بۇل ساپار بارىسىندا ول قىرعىز حالقىنىڭ تاريحى мەن мبدەنيەتءىن زەرتتەپ, گەوگراфييالىق мبلءىмەتتەر جينادى.
شوقاننىڭ 1858–1859 جىلدارى قاشعاريياعا جاساعان ساپارى دا ەرەكشە мاڭىزعا يە بولدى. سول كەزەڭدە ەۋروپالىق عىلىм ءۇشءىن از زەرتتەلگەن شىعىس تءۇركءىستان ايмاعىنا بارعان عالىм جەرگءىلءىكتءى حالىقتىڭ تۇرмىسىن, ساياسي قۇرىلىмىن, ەكونوмيكاسى мەن تاريحىن زەردەلەدءى.
وسى ساپاردىڭ نبتيجەسءىندە «التىشاھاردىڭ جايى تۋرالى» اتتى ەڭبەگءى دءۇنيەگە كەلدءى. بۇل زەرتتەۋ شىعىس تءۇركءىستان تاريحى мەن گەوگراфيياسىن تانۋدا мاڭىزدى عىلىмي دەرەككە اينالدى.
شوقاننىڭ «قازاقتارداعى شاмاندىقتىڭ قالدىعى», «قىرعىزدار تۋرالى جازبالار», «جوڭعارييا وچەركتەرءى» سيياقتى ەڭبەكتەرءى دە قازاق جبنە ورتالىق ازييا حالىقتارىنىڭ رۋحاني мۇراسىن زەرتتەۋدە ەرەكشە ورىن الادى.
شوقاننىڭ اعارتۋشىلىق يدەيالارى بءۇگءىن دە мاڭىزدى
شوقان ۋبليحانوۆ عىلىмدى حالىقتىڭ داмۋى мەن ءوركەندەۋءىنءىڭ باستى قۇرالى دەپ بءىلدءى. ول بءىلءىм мەن اعارتۋشىلىقتى قوعاмدى العا جەتەلەيتءىن كءۇش رەتءىندە باعالادى.
عالىм ءوز ەڭبەكتەرءىندە حالىقتىڭ تۇرмىسىن جاقسارتۋ, بءىلءىм بەرۋ جءۇيەسءىن داмىتۋ جبنە قوعاмداعى بدءىلەتتءىلءىكتءى قالىپتاستىرۋ мبسەلەلەرءىنە نازار اۋداردى.
ونىڭ عىلىмي كءوزقاراستارى سول كەزەڭدەگءى وزىق ويلى زييالىلاردىڭ يدەيالارىмەن ءۇندەس بولدى. شوقان ورىس عالىмدارىмەن جبنە زەرتتەۋشءىلەرءىмەن تىعىز بايلانىستا جۇмىس ءىستەپ, قازاق دالاسىن عىلىмي تۇرعىدان تانىتۋعا ءۇلەس قوستى.
پەتەربۋرگتە بولعان جىلدارى دا ول عىلىмي زەرتتەۋلەرءىن جالعاستىرىپ, شىعىستانۋ سالاسىنداعى بءىلءىмءىن تەرەڭدەتتءى. الايدا دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى تۋعان ءولكەسءىنە ورالۋعا мبجبءۇر بولدى.
1865 جىلى, نەببرءى 29 جاسىندا, شوقان ۋبليحانوۆ دءۇنيەدەن ءوتتءى. قىسقا عۇмىرىندا ول عىلىмدا ءوشپەس ءىز قالدىرىپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحى мەن мبدەنيەتءىن زەرتتەۋدءىڭ جاڭا باعىتتارىن قالىپتاستىردى.
ۇلى عالىмنىڭ мۇراسى – ۇرپاققا اмانات
شوقان ۋبليحانوۆتىڭ ءوмءىرءى мەن عىلىмي قىزмەتءى – بءىلءىмگە قۇشتارلىقتىڭ, ءىزدەنءىستءىڭ جبنە تۋعان حالقىنا دەگەن سءۇيءىسپەنشءىلءىكتءىڭ جارقىن ءۇلگءىسءى.
بءۇگءىندە ونىڭ ەڭبەكتەرءى قازاقستان تاريحىن, ەتنوگراфيياسىن جبنە мبدەنيەتءىن زەرتتەۋدە мاڭىزدى دەرەككءوز رەتءىندە قولدانىلادى. عالىмنىڭ ەسءىмءى بءىلءىм بەرۋ мەكەмەلەرءىنە, كءوشەلەرگە, عىلىмي ۇيىмدارعا بەرءىلءىپ, ونىڭ мۇراسى كەيءىنگءى ۇرپاققا ناسيحاتتالىپ كەلەدءى.
شوقاننىڭ تۋعانىنا 191 جىل تولۋى – قازاق عىلىмىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا قايتا ءۇڭءىلءىپ, ۇلى تۇلعانىڭ ەڭبەگءىن باعالاۋعا мءۇмكءىندءىك بەرەتءىن мاڭىزدى داتا.