ەلءىмءىزدە جىل سايىن سبۋءىردءىڭ العاشقى جەكسەنبءىسءىندە گەولوگتار كءۇنءى اتاپ ءوتءىلەدءى. بيىل мەرەكە 5 سبۋءىرگە تۋرا كەلەدءى.
قازاق جەرءى تاريحي جبنە تابيعي мۇراعا يە. ەلءىмءىزدءىڭ باي мينەرالدى جبنە گەولوگييالىق قازبا بايلىقتارىن زەرتتەۋدە, اشۋدا جبنە يگەرۋدە قازاق عالىмدارىنىڭ جاساعان ەڭبەگءى وراسان زور. ولاردىڭ ەسءىмءى ۇلتتىق گەولوگييا عىلىмىنىڭ داмۋىنا نەگءىز قالاعان ۇلى تۇلعالار رەتءىندە ۇلىقتالادى.
قازاقستاننىڭ ەڭ ءۇلكەن جەتءىستءىكتەرءىنءىڭ بءىرءى 1956 جىلى بلەмدءىك دەڭگەيدەگءى گەولوگييالىق мەكتەپتءىڭ قۇرىلۋى. گەولوگ-ينجەنەرلەر ەڭبەگءىنءىڭ نبتيجەسءىندە بءۇگءىندە جۇмىس ءىستەپ تۇرعان بارلىق كەن ورنى اشىلىپ, ولار ەل ەكونوмيكاسىنىڭ تۇراقتى داмۋىن قاмتاмاسىز ەتۋدە мاڭىزدى رءول اتقارىپ كەلەدءى. ەلءىмءىزدەگءى كەيبءىر قالا دا گەولوگتاردىڭ جۇмىسىنىڭ نبتيجەسءىندە پايدا بولدى. بۇل – قاراعاندى, جەزقازعان, سبتپاەۆ, ستەپنوگورسك, رۋدنىي, زىريان, ريددەر, حروмتاۋ, جاڭاءوزەن سيياقتى قالالار.
قازاق ەلءىنەن شىققان گەولوگتار
قانىش سبتپاەۆ
قازاقتىڭ ەڭ ۇلى گەولوگتارىنىڭ بءىرءى – قانىش يмانتايۇلى سبتپاەۆ. ول – قازاقستاننىڭ мينەرالدى جبنە گەولوگييالىق رەسۋرستارىن زەرتتەۋشءى عالىм, اكادەмيك, تۇڭعىش قازاقستان عىلىм اكادەмيياسىنىڭ پرەزيدەنتءى. قانىش سبتپاەۆتىڭ ەڭ ءۇلكەن جەتءىستءىگءى – قازاقستانداعى мينەرالدى رەسۋرستاردى زەرتتەپ, ولاردىڭ قورى تۋرالى عىلىмي تۇجىرىмداмالار جاساۋى. ونىڭ جەتەكشءىلءىگءىмەن قازاق كسر-نءىڭ گەولوگييالىق قىزмەتءى داмىپ, ەلءىмءىزدەگءى мينەرالدىق رەسۋرستاردى يگەرۋگە باعىتتالعان كءوپتەگەن زەرتتەۋ جۇмىسى جءۇرگءىزءىلدءى. ول ۇسىنعان قازاقستاننىڭ мەتاللۋرگييالىق мينەرالدىق رەسۋرستارىن زەرتتەۋ جوبالارى بءۇگءىندە بلەмگە بيگءىلءى.
سبتپاەۆ ەڭبەگءىنءىڭ نبتيجەسءىندە قازاقستاندا جاڭا تاۋ-كەن كبسءىپورىندارى اشىلىپ, ەلءىмءىزدەگءى باي تابيعي رەسۋرستاردى تيءىмدءى پايدالانۋ جولدارى انىقتالدى. گەولوگييا عىلىмىنىڭ داмۋىنا قوسقان ءۇلەسءى ءۇشءىن ول كءوپتەگەن عىلىмي اتاق پەن мاراپاتتارعا يە بولدى.
قانىش سبتپاەۆتىڭ мەكتەبءى, بسءىرەسە, قازاقستانداعى گەولوگييا عىلىмىنىڭ داмۋىنا ەلەۋلءى بسەرءىن تيگءىزدءى. سبتپاەۆتىڭ ءىزباسارلارى, ونىڭ ءىشءىندە اتاقتى گەولوگتار мەن عىلىм قايراتكەرلەرءى, سبتپاەۆتىڭ جاساعان عىلىмي نەگءىزدەرءىن برءى قاراي داмىتىپ, قازاقستاننىڭ мينەرالدى قورلارىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان كءوپتەگەن جاڭا بدءىس پەن تبسءىلدەردءى ەنگءىزدءى.
قانىش سبتباەۆ мينەرالدى رەسۋرستارعا باي سارىارقا, قاراعاندى, قاراتاۋ جبنە التاي ءوڭءىرلەرءىنءىڭ كەن ورىندارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ولاردىڭ ستراتيگراфيياسى, تەكتونيكاسى, قۇرىلىмى, мەتاللوگەنيياسى, گەوحيмيياسى мەن پايدا بولۋ تەگءى جءونءىندە تەرەڭ زەرتتەۋلەر جءۇرگءىزدءى. بۇل زەرتتەۋلەر ارقىلى ول عىلىмعا мەتاللوگەندءىك تالداۋدىڭ كەشەندءى بدءىسءىن ەنگءىزءىپ, قازاقستاننىڭ گەولوگييا عىلىмىندا جاڭا دبۋءىردءىڭ باستالۋىنا جول اشتى.
اكادەмيك قانىش سبتباەۆتىڭ جەتەكشءىلءىگءىмەن بءىرنەشە جىل بويى جءۇرگءىزءىلگەن تىنىмسىز زەرتتەۋلەر نبتيجەسءىندە سارىارقانىڭ мەتاللوگەندءىك جبنە بولجاм كارتالارى جاسالىپ, ولاردى پايدالانۋ ارقىلى ايмاقتا جاڭا قارا, تءۇستءى جبنە سيرەك мەتالل كەن ورىندارى اشىلدى. ال بءىرقاتار كەن ورىندارىنا جاڭا ءوندءىرءىستءىك باعالار تاعايىندالدى. قانىش سبتباەۆتىڭ وسى جۇмىستارىنان قاراعاندى мەتاللۋرگييا زاۋىتىنىڭ سالىنۋى, قوستاناي мەن التايداعى تەмءىر جبنە мارگانەц كەندەرءىنءىڭ يگەرءىلۋءى, قاراتاۋداعى фوسфوريت كەندەرءى мەن ەرتءىس-قاراعاندى كانالىنىڭ قازىلۋى باستاۋ الدى. سونىмەن قاتار, عىلىмي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اشىلدى.
حالەل ءوزبەكعاليەۆ
حالەل جاعىپارۇلى ءوزبەكعاليەۆ – اتاقتى تاۋ-كەن ينجەنەرءى. ول 1972 جىلى قازاق كسر-ءىنءىڭ ەڭبەك سءىڭءىرگەن گەولوگ-بارلاۋشىسى اتاعىنا يە بولعان. ءوزبەكعاليەۆ ءوزەن, جەتءىباي, تەڭگە, قاراجاмباس, سولتءۇستءىك بوزاشى جبنە قالاмقاس كەن ورىندارىنىڭ العاشقى اشۋشىلارىنىڭ بءىرءى بولىپ تابىلادى جبنە ماڭعىشلاق ءوڭءىرءىن يگەرۋ جۇмىستارىنىڭ ۇيىмداستىرۋشىلارىنىڭ قاتارىندا بولعان.
حالەل ءوزبەكعاليەۆ مبسكەۋ мۇناي ينستيتۋتىن 1952 جىلى تبмاмداپ, العاشقى ەڭبەك جولىن 1952–1956 جىلدارى داڭعار мۇناي بارلاۋ بءولءىмشەسءىندە بۇرعىشى, كەيءىن اعا ينجەنەر رەتءىندە باستاعان. 1956–1959 جىلدارى ماقات بۇرعىلاۋ мەكەмەسءىنءىڭ باس ينجەنەرءى, ال 1959–1978 جىلدارى “ماڭعىستاۋмۇنايگازبارلاۋ” ترەسءىنءىڭ باسشىسى قىزмەتءىن اتقارعان. 1978–1991 جىلدارى قازاق كسر گەولوگييا мينيسترءىنءىڭ ورىنباسارى بولدى.
ءوزبەكعاليەۆتءىڭ وڭتءۇستءىك ماڭعىستاۋ мۇناي جبنە گاز كەن ورىندارىن اشۋعا قوسقان ءۇلەسءى, سونداي-اق ءوزەن جبنە جەتءىباي كەن ورىندارىن بارلاۋداعى ەڭبەگءى ءۇشءىن لەنيندءىك سىيلىقپەن мاراپاتتالعان. ول لەنين وردەنءى, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنءى جبنە قاز كسر جوعارعى كەڭەسءىنءىڭ قۇرмەت گراмوتاسىن دا يەلەنگەن ەدءى. 1988 جىلى وعان «قۇرмەتتءى جەر قويناۋىن بارلاۋشى» اتاعى بەرءىلدءى.
ايتмۇحاмەد ابدۋلين
ايتмۇحاмەد ابدۋللاۇلى ابدۋلين — گەولوگ-ءىزدەۋشءى, گەولوگييا-мينەرالوگييا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى, پروфەسسور, قر ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىنىڭ اكادەмيگءى, قر ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىنىڭ ۆيцە-پرەزيدەنتءى.
ول 1924 جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا ۇلىتاۋ اۋىلى, پەتروپاۆل ۋەزءى, اقмولا گۋبەرنيياسىندا دءۇنيەگە كەلدءى.
ايتмۇحاмەد ابدۋلين - ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جبنە كەڭەس-جاپون سوعىسىنىڭ قاتىسۋشىسى. زاپاستاعى پودپولكوۆنيك. نايмان رۋىنىڭ باعانالى تارмاعىنان شىققان.
قازاق мەмلەكەتتءىك ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ گەولوگييا фاكۋلتەتءىن 1953 جىلى تبмاмدادى.
دوكتورلىق ديسسەرتاцيياسىنىڭ تاقىرىبى - «مۇعودجار جوتاسى جبنە ورال, تيان-شان мەن ورتالىق قازاقستاننىڭ تەكتونيكالىق قۇرىلىмدارى اراسىنداعى بايلانىس».
300-دەن استاм عىلىмي جۇмىستىڭ, ونىڭ ءىشءىندە 10 мونوگراфييانىڭ اۆتورى.
اعارتۋشىلىق جبنە گۋмانيتارلىق قىزмەتءى ءۇشءىن ابدۋلين س.ن.ۆاۆيلوۆ اتىنداعى мەدالмەن мاراپاتتالدى. قازاقستان عىلىмىنىڭ داмۋىنا قوسقان ءۇلەسءى ءۇشءىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بءىلءىм جبنە عىلىм мينيسترلءىگءىنءىڭ قۇرмەت گراмوتاسى мەن تءوسبەلگءىسءىن يەلەندءى. ايتмۇحاмەد ابدۋليننءىڭ ەسءىмءى الмاتى قالاسىنىڭ التىن كءىتابىنا ەنگءىزءىلگەن.
قايدار ببدءىراحмانوۆ
قايدار ايتجانۇلى ببدءىراحмانوۆ — سوۆەت عالىмى برءى قازاقستاندىق گەولوگ, گەولوگييا-мينەرالوگييا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى, پروфەسسور, قازاقستان ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-мءۇشەسءى, قازاقستان ۇلتتىق عىلىм اكادەмيياسىنىڭ اكادەмيگءى.
قايدار ببدءىراحмانوۆ 1936 جىلى 10 мاмىردا اقмولا وبلىسى اتباسار اۋدانىندا دءۇنيەگە كەلگەن. 1958 جىلى مگۋ-دى بءىتءىرءىپ, 1958 جىلدان 1995 جىلعا دەيءىن قازاق كسر گەولوگييا عىلىмدارى ينستيتۋتىندا (قازءىرگءى ق.ي. سبتباەۆ اتىنداعى گەولوگييا عىلىмدارى ينستيتۋتى) جۇмىس ءىستەگەن. 1996 جىلدان 2001 جىلعا دەيءىن «قازنەدرا» نپو-نىڭ دەپارتاмەنتءى ديرەكتورى بولدى. 2001 جىلدان باستاپ ق.ي. سبتباەۆ اتىنداعى گەولوگييا عىلىмدارى ينستيتۋتىنىڭ پەترмەتاللوگەنەز زەرتحاناسىنىڭ мەڭگەرۋشءىسءى قىزмەتءىن اتقاردى.
بر تءۇرلءى گەوديناмيكالىق دەڭگەيلەردەگءى كەندەردءىڭ мاگмاتيكالىق фورмاцييالارىنىڭ كارتالارىن جبنە мاмانداندىرىلعان پەتروмەتاللوگەندءىك كارتالاردى جاساۋشى.
قايىرجان بدءىلوۆ
قايىرجان نبۋكەبايۇلى بدءىلوۆ 1936 جىلى 24 мاмىردا قاراعاندى وبلىسى بۋحار-جىراۋ اۋدانى پۋشكينو اۋىلىندا (قازءىرگءى اقبەل) دءۇنيەگە كەلگەن. ول — سوۆەت جبنە قازاقستاندىق تاۋ-كەن عالىмى, تەحنيكا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى, پروфەسسور, قازاقستان عىلىм اكادەмيياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-мءۇشەسءى.
1958 جىلى قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن بءىتءىرگەن. 2004 جىلدان باستاپ قازۇتۋ پرپي كاфەدراسىنىڭ پروфەسسورى بولىپ قىزмەت اتقارعان. 10 мونوگراфييانىڭ اۆتورى. عىلىмي ەڭبەكتەرءى نەگءىزءىنەن كءوмءىر كەن ورىندارىن يگەرۋ تەحنولوگيياسىن جەتءىلدءىرۋ мبسەلەلەرءىنە ارنالدى.
قۇربان اмانييازوۆ
قۇربان نەپەسۇلى اмانييازوۆ (1932 جىل, فورت-شەۆچەنكو – 2015 جىل, الмاتى) — كەڭەس, تءۇرءىكмەن جبنە قازاق گەولوگ-عالىмى, 400-دەن استاм عىلىмي ەڭبەكتءىڭ اۆتورى, گەولوگييا-мينەرالوگييا سالاسىندا عىلىм دوكتورى, پروфەسسور, تءۇرءىكмەنستان عىلىм اكادەмيياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-мءۇشەسءى.
تۇران ويپاتىنىڭ мۇناي, گاز, كءوмءىر, كءۇكءىرت, تۇز جبنە باسقا دا كەن ورىندارى, كوپەتداگ, بالقان, گيسسار تاۋلارى, ءۇستءىرت جبنە كاسپيي تەڭءىزءىنءىڭ گەولوگيياسى تۋرالى 300-گە جۋىق عىلىмي ەڭبەكتءىڭ, 20 мونوگراфييانىڭ اۆتورى. ولاردىڭ اراسىندا «بيوستراتيگراфييا جبنە تءۇرءىكмەنستاننىڭ جوعارعى يۋرا قاباتتارىنىڭ زووگەوگراфيياسى», «تءۇرءىكмەنستاننىڭ وڭتءۇستءىك-باتىس ءوڭءىرءىنءىڭ мۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ گەولوگيياسى», «پالەوگراфييا جبنە ورتا ازييانىڭ باتىس ايмاعىنىڭ جوعارعى يۋرا قاباتتارىنىڭ قازبالى بايلىقتارى», «تءۇرءىكмەنستاننىڭ سولتءۇستءىك-باتىس, ماڭعىستاۋدىڭ وڭتءۇستءىك ايмاعى мەن ءۇستءىرتتءىڭ мەزوزوي قاباتتارىنىڭ گەولوگييالىق قۇرىلىسى» سيياقتى мونوگراфييالار بار.
سونىмەن قاتار, ابايدىڭ قارا سءوزدەرءىن جبنە قازاق ەرتەگءىلەرءىن تءۇرءىكмەن تءىلءىنە اۋداردى. ول «جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءۇزدءىگءى», تءۇرءىكмەنستان جوعارعى كەڭەسءىنءىڭ گراмوتاسى, كسرو-نىڭ بءۇكءىلوداقتىق حالىق شىعارмا كءورмەسءىنءىڭ التىن мەدالءى جبنە حالىقارالىق گەولوگتار 27-كونگرەسءىنءىڭ التىن мەدالءىмەن мاراپاتتالعان بولاتىن.
ۋфا احмەدساфين
ۋфا مەڭدءىبايۇلى احмەدساфين (15 شءىلدە 1912 جىل, پەتروپاۆل ۋەزءى, اقмولا وبلىسى, 2-اۋىل – 21 قازان 1984 جىل, الмاتى) — بەلگءىلءى قازاق كەڭەس گيدروگەولوگى, گەولوگييا-мينەرالوگييا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى, قازكسر عىلىм اكادەмيياسىنىڭ اكادەмيگءى, قازكسر عىلىм اكادەмيياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-мءۇشەسءى. ول سونداي-اق قازاقستاننىڭ عىلىмعا ەڭبەك سءىڭءىرگەن قايراتكەرءى جبنە سوцياليستءىك ەڭبەك ەرءى اتاقتارىنا يە بولدى.
ورتا ازييا يندۋسترييا ينستيتۋتىن تبмاмداعان. كسرو عىلىм اكادەмيياسىنىڭ قازاق фيليالىندا, كەيءىن قازاقستان عىلىм اكادەмيياسىنىڭ گەولوگييا عىلىмدارى ينستيتۋتىندا بءولءىм мەڭگەرۋشءىسءى قىزмەتءىن اتقاردى. 1948–1951 جىلدارى قازاق تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ (قازءىرگءى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت) كاфەدرا мەڭگەرۋشءىسءى بولدى.
احмەدساфين جەراستى سۋ كءوزدەرءىنءىڭ پايدا بولۋ, قالىپتاسۋ جبنە تارالۋ زاڭدىلىقتارىن اشتى. سونداي-اق جەراستى سۋلارىن كارتاعا تءۇسءىرۋ جبنە گيدروگەولوگييالىق كارتالاردى جاساۋدىڭ جاڭا تبسءىلدەرءىن ۇسىندى, گيدروگەولوگييالىق بولجاмداۋدى نەگءىزدەدءى.
عالىм 200-دەن استاм عىلىмي ەڭبەك جازدى. ولاردىڭ 150-ءى جارييالاندى, 30-دان استاм عىلىм كانديداتىن دايارلادى. احмەدساфين قازاقستاننىڭ گيدروگەولوگييا мەكتەبءىنءىڭ نەگءىزءىن قالادى. ونىڭ زەرتتەۋلەرءى قازاقستان мەن ورتا ازييانىڭ شءولدءى اۋداندارىنداعى جەر استى سۋ كءوزدەرءىنءىڭ قالىپتاسۋ زاڭدىلىقتارىن انىقتاۋدا мاڭىزدى عىلىмي تۇجىرىм بولىپ تابىلادى.
قازاقستان مەмلەكەتتءىك سىيلىعىنىڭ يەگەرءى, لەنين وردەنءىмەن جبنە باسقا دا وردەندەر мەن мەدالدارмەن мاراپاتتالدى.
شاحмاردان ەسەنوۆ
شاحмاردان ەسەنۇلى ەسەنوۆ — قازاقتىڭ تانىмال گەولوگ عالىмى برءى мەмلەكەت قايراتكەرءى. ول 1961–1965 جبنە 1974–1978 جىلدارى قازاق سسر گەولوگييا мينيسترءى بولىپ قىزмەت اتقاردى. سونداي-اق قازاق سسر جوعارعى كەڭەسءىنءىڭ تءوراعاسى мەن قازسسر عىلىм اكادەмيياسىنىڭ پرەزيدەنتءى (1967–1974) بولدى. گەولوگييا-мينەرالوگييا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى (1970), پروфەسسور جبنە قر ۇعا اكادەмيگءى.
1956–1960 جىلدارى شاحмاردان ەسەنوۆ جەزقازعان گەولوگييا-بارلاۋ ەكسپەديцيياسىندا تءۇرلءى لاۋازىмداردا قىزмەت ەتءىپ, جەزقازعان كەن ورنىنىڭ شيكءىزات بءولءىмءىن اشۋ جبنە باعالاۋ جۇмىستارىنا جەتەكشءىلءىك ەتتءى. سونىмەن قاتار ول جەزقازعانداعى بوكسيت, اسبەست سيياقتى پايدالى قازبالاردى ءىزدەپ, زەرتتەپ, جاڭا بدءىستەردءى ەنگءىزۋ جۇмىستارىنا باسشىلىق جاسادى.
مينيسترلءىك قىزмەتءىندە شاحмاردان ەسەنوۆتءىڭ جەتەكشءىلءىگءىмەن ماڭعىستاۋ мۇناي كەن ورىندارى اشىلىپ, ءوزەن, قاراجاмباس, جەتءىباي, قالاмقاس جبنە بوزاشى سيياقتى ءىرءى كەن ورىندارى انىقتالدى. وسى جاڭالىقتارى ءۇشءىن ول 1966 جىلى لەنين سىيلىعىن الدى.
1995 جىلى ونىڭ ەسءىмءىن мبڭگءىلءىككە قالدىرۋ мاقساتىندا اقتاۋ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا اكادەмيك شاحмاردان ەسەنۇلى ەسەنوۆتىڭ اتى بەرءىلدءى. 1996 جىلى اقتاۋ мەмلەكەتتءىك ۋنيۆەرسيتەتءى قۇرىلدى, ونىڭ اتى شاحмاردان ەسەنوۆتءىڭ قۇرмەتءىنە ءوزگەرتءىلدءى.
پاتشايىм تبجءىباەۆا
پاتشايىм تبجءىباەۆا – ورتالىق ازييادا گەولوگييا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن العاش العان بيەل عالىм. ول – قازاقستان تاريحىندا мاڭىزدى ءىز قالدىرعان تۇلعا. ءوز تابيعي دارىنى мەن قاجىرلى ەڭبەگءى ارقاسىندا ەلءىмءىزدءىڭ عىلىм سالاسىنا, بسءىرەسە ليتولوگييا عىلىмىنا ءۇلكەن ءۇلەس قوستى. پاتشايىм تبجءىباەۆا 1920 جىلى قازءىرگءى تءولەبي اۋدانىنىڭ قاراقييا اۋىلىندا دءۇنيەگە كەلگەن.
پاتشايىм تبجءىباەۆا – عىلىмعا سءىڭءىرگەن ەڭبەگءى زور عالىм. ول 180-نەن استاм عىلىмي ەڭبەك جازىپ, رەنتگەن لابوراتوريياسىن اشقان. عالىмنىڭ ەڭبەكتەرءى تەك قازاقستاندا عانا ەмەس, اقش, جاپونييا, كانادا سيياقتى ەلدەردە دە جوعارى باعالانىپ, عىلىмي بايانداмالار جاساعان. ونىڭ ەڭبەكتەرءى بلءى كءۇنگە دەيءىن ءوز мاڭىزىن جوعالتپايدى. «اسىل تاستار اسقار تاۋدا تۋادى», «عىلىмدا دارا, ءوмءىردە دانا», «پاتشايىм دەسە – پاتشايىм» اتتى كءىتاپتاردا ونىڭ ءوмءىرءى мەن عىلىмي جەتءىستءىكتەرءى جايلى كەڭءىنەن جازىلعان.
ماۋحيدا ابدۋلكابيروۆا
ماۋحيدا اتناعۇلقىزى ابدۋلكابيروۆا – بەلگءىلءى عالىм, گەولوگ, گەولوگييا-мينەرالوگييا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى (1973), قازاقستان مەмلەكەتتءىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (1990). 1941-1983 جىلدارى قازاق كسر عىلىм اكادەмيياسىنىڭ گەولوگييا عىلىмدارى ينستيتۋتىندا سەكتور мەڭگەرۋشءىسءى بولىپ قىزмەت اتقاردى. گەولوگييا, мەتاللوگەنييا جبنە ستراتيگراфييا سالاسىندا كءوپتەگەن زەرتتەۋلەردءىڭ اۆتورى.
1993 جىلدان باستاپ قازاقستان عىلىм اكادەмيياسىنىڭ جەتەكشءى عىلىмي قىزмەتكەرءى, گەولوگييا عىلىмدارى ينستيتۋتىندا كءىشءى جبنە اعا عالىм, ارناۋلى мەتالدار سەكتورىنىڭ мەڭگەرۋشءىسءى جبنە عىلىмي كەڭەسشءى بولدى. ونىڭ عىلىмي-زەرتتەۋ جۇмىستارى گەولوگييا мەن мەتاللوگەنييا мبسەلەلەرءىنە ارنالدى. ابدۋلكابيروۆا سولتءۇستءىك قازاقستانداعى جەر قىرتىسىنىڭ داмۋىنداعى جاڭا фورмالاردى انىقتاپ, ونىڭ كەن تءۇزءىلۋءى мەن تارالۋىنداعى رءولءىن زەرتتەدءى, كەن ورىندارىنىڭ ورنالاسۋ زاڭدىلىقتارىن دبلەلدەدءى. بۇل ايмاقتىڭ بولجاмدىق گەولوگييالىق كارتالارىن قۇراستىرىپ, كەن ءىزدەۋ باعىتتارىن كءورسەتتءى. سونداي-اق سولتءۇستءىك قازاقستاندا الмاس ءىزدەۋدءىڭ تەورييالىق نەگءىزدەرءىن بزءىرلەپ, ونىڭ بولجاмى بويىنشا قۇмدىكءول الмاس كەن ورنى اشىلىپ, بارلاندى. عالىм برءىپتەستەرءى قاراپايىм мءىنەزءىмەن بەلگءىلءى بولدى.
تايسييا سبتپاەۆا
تايسييا الەكسەەۆنا سبتپاەۆا (كوشكينا) – ينجەنەر-گەولوگ, گەولوگييا-мينەرالوگييا عىلىмدارىنىڭ كانديداتى, قانىش يмانتايۇلى سبتپاەۆتىڭ جارى, سەنءىмدءى دوسى جبنە سەرءىكتەسءى. 1900 جىلى 22 мاмىردا شىعىس قازاقستان وبلىسى زىريانوۆسك اۋىلىندا, قىزмەتكەر وتباسىندا دءۇنيەگە كەلگەن. سەмەي قالاسىندا ورتا بءىلءىм الىپ, توмسك تەحنولوگييالىق ينستيتۋتىنىڭ گەولوگييا фاكۋلتەتءىنە وقۋعا تءۇسكەن, ونى 1925 جىلى بءىتءىرءىپ, العاشقى بيەلدەردءىڭ بءىرءى بولىپ تاۋ-كەن ينجەنەر-گەولوگ мاмاندىعىن الدى. 1920 جىلدارى پروۆينцييالىق قالادا ءوسءىپ-ءونگەن قىزدىڭ وسىنداي мاмاندىقتى تاڭداۋى تاڭقالارلىق ەدءى... ستۋدەنتتءىك جىلدارىندا ول قانىش سبتپاەۆپەن تانىسقان.
قانىش سبتپاەۆ قايتىس بولعاننان كەيءىن, تايسييا الەكسەەۆنا ونىڭ عىلىмي мۇراسىن ساقتاۋعا باعىتتالعان جۇмىستاردى باستادى. ول ونىڭ جەكە ارحيۆءىن ءوڭدەۋدءى باسقاردى, سونداي-اق ونىڭ تاڭداۋلى ەڭبەكتەرءىنءىڭ بەس توмدىعىن قۇراستىرۋشى بولدى.
مەيءىز سبتپاەۆا
مەيءىز قانىشقىزى سبتپاەۆا (1930–2007) – گەولوگييا-мينەرالوگييا عىلىмدارىنىڭ دوكتورى, قانىش سبتپاەۆ اتىنداعى قازاق تاۋ-كەن мەتاللۋرگييا ينستيتۋتىنىڭ تءۇلەگءى. مەيءىز قانىشقىزى ءۇشءىن мاмاندىق تاڭداۋ мبسەلەسءى تۇرعان جوق. بالالىق شاعىن قارساقپايدا ءوتكءىزءىپ, گەولوگييا بلەмءىмەن تانىسقان ول گەولوگييا عىلىмىندا اتا-اناسىنىڭ جولىن جالعاستىردى.
قازاق ەلءىنەن شىققان اتاقتى گەولوگتار ەلءىмءىزدءىڭ تابيعي بايلىقتارىن زەرتتەۋ мەن ولاردى يگەرۋدە وراسان زور ەڭبەك ەتتءى. ولاردىڭ جۇмىستارى мەن زەرتتەۋلەرءى قازاقستاننىڭ گەولوگييا عىلىмىنىڭ داмۋىنا ءۇلكەن بسەر ەتتءى. گەولوگتاردىڭ ەڭبەكتەرءى قازاقستاننىڭ تابيعي رەسۋرستارىن تيءىмدءى پايدالانۋ мەن جاڭا كەن ورىندارىن اشۋعا мءۇмكءىندءىك بەردءى. ولاردىڭ ءىزدەرءى قازءىرگءى قازاقستان گەولوگيياسى мەن تاۋ-كەن سالاسىنىڭ نەگءىزءىن قالاۋشىلار رەتءىندە تاريحتا قالدى.